Wyrok Trybunału Konstytucyjnegoz 28 lipca 2026 r., sygn. akt U 2/26

Uzasadnienie

I 1

1. Grupa posłów na Sejm X kadencji (dalej: wnioskodawca), wnioskiem z 3 czerwca 2026 r., zwróciła się do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności rozporządzenia Ministra Cyfryzacji z dnia 22 maja 2026 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie wzorów dokumentów wydawanych z zakresu rejestracji stanu cywilnego (Dz. U. poz. 667; dalej: zaskarżone rozporządzenie) w zakresie, w jakim wprowadza wzory dokumentów przeznaczone do sporządzania i wydawania odpisów aktów małżeństwa dotyczących małżeństw zawartych za granicą, z art. 18, art. 92 ust. 1, art. 7 i art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

1.1. Zaskarżone rozporządzenie wprowadza zmiany w sześciu załącznikach do obowiązującego rozporządzenia Ministra Cyfryzacji z dnia 29 maja 2023 r. w sprawie wzorów dokumentów wydawanych z zakresu rejestracji stanu cywilnego (Dz. U. poz. 1023; dalej:

rozporządzenie z 2023 r.), wprowadzając nowe wzory dokumentów określonych w załącznikach: nr 3 (odpis zupełny aktu małżeństwa w postaci papierowej), nr 4 (odpis zupełny aktu małżeństwa w postaci elektronicznej), nr 13 (odpis skrócony aktu małżeństwa w postaci papierowej), nr 14 (odpis skrócony aktu małżeństwa w postaci elektronicznej), nr 29 (zaświadczenie o zamieszczonych lub niezamieszczonych w rejestrze stanu cywilnego danych dotyczących wskazanej osoby w postaci papierowej), nr 30 (zaświadczenie o zamieszczonych lub niezamieszczonych w rejestrze stanu cywilnego danych dotyczących wskazanej osoby w postaci elektronicznej).

Jako podstawę prawną wydania zaskarżonego rozporządzenia, Minister Cyfryzacji wskazał art. 33 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. 2026 r. poz. 393; dalej: p.a.s.c. lub prawo o aktach stanu cywilnego). Dzień wejścia w życie zaskarżonego rozporządzenia to 23 sierpnia 2026 r.

1.2. Wnioskodawca jako istotę zaskarżonych zmian wskazał zastąpienie dotychczas używanych w rozporządzeniu z 2023 r. wyrazów „Mężczyzna” i „Kobieta” oznaczających odpowiednio męża i żonę wyrażeniem „Mężczyzna/Kobieta**” (we właściwym przypadku) w odpowiednich punktach danego odpisu aktu małżeństwa (,,Dane osób, które zawarły małżeństwo”,,,Dane rodziców”, „Nazwiska małżonków po zawarciu małżeństwa”,,,Aktualnie noszone nazwisko, jeżeli jest inne niż po zawarciu małżeństwa”) oraz dodanym objaśnieniem odnośnika „**” o treści: „Wybrać odpowiednie”, a także dodanym odnośnikiem „*” opatrzonym opisem, że:,,W przypadku sporządzenia w trybie art. 99, art. 104 lub art. 109 poniżej dodaje się zdanie: «Akt sporządzony w trybie art. 99, art. 104 lub art. 109 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego dla małżeństwa zawartego za granicą»”. Analogiczna zmiana została dokonana w zaświadczeniach o zamieszczonych lub niezamieszczonych w rejestrze stanu cywilnego danych dotyczących wskazanej osoby (nowe brzmienie załączników nr 29 i 30).

2. Wnioskodawca problem konstytucyjny sprowadził do podważenia przez zaskarżone rozporządzenie tożsamości (natury) małżeństwa potwierdzonej przez art. 18 Konstytucji oraz zakwestionowania faktu, że małżeństwo to związek kobiety i mężczyzny. Celem wprowadzonych zmian było bowiem umożliwienie rejestracji w polskich aktach stanu cywilnego jako małżeństwa związku dwojga ludzi niezależnie od ich płci, a w dalszej konsekwencji uznanie (ułatwienie uznania) tego rodzaju relacji międzyludzkich za,,małżeństwa” w rozumieniu prawa polskiego i zrównanie (zbliżenie) ich statusu prawnego z małżeństwem zdefiniowanym w ustawie zasadniczej.

2.1. Jako bezpośrednią przyczynę zainicjowania przez prawodawcę zmian w omawianym zakresie wnioskodawca wskazał stanowisko Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej: TSUE) z 25 listopada 2025 r. w sprawie C-713/23 (Dz. Urz. UE C 423 z 02.02.2026), w którym stwierdzono nakaz uznawania zawartego w innym państwie członkowskim UE małżeństwa między osobami tej samej płci.

Analizując szeroko powołane stanowisko, wnioskodawca podkreślił (s. 4-5 oraz 24-26 wniosku), że TSUE odniósł się ultra vires w dziedzinie, która leży poza jego jurysdykcją. Unia Europejska nie ma bowiem kompetencji w przedmiotowym zakresie, ponieważ art. 3 i art. 4 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/2, ze zm.), które określają kompetencje wyłączne i dzielone UE, nie wymieniają prawa rodzinnego ani małżeńskiego, a art. 5 ust. 1 zdanie pierwsze Traktatu o Unii Europejskiej (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/30) przesądza, że „[g]ranice kompetencji Unii wyznacza zasada przyznania”.

W świetle Konstytucji oraz orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, tego rodzaju wypowiedź TSUE nie wywołuje skutków w polskim porządku prawnym, ponieważ to Konstytucja stanowi najwyższe prawo w Polsce. Wnioskodawca przypomniał także, że TSUE jako podstawę prawną rzekomego obowiązku państwa członkowskiego podał,,[a]rtykuł 20 i art. 21 ust. 1 TFUE, odczytywane w świetle art. 7 i art. 21 ust. 1 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej” (Dz. Urz. UE C 202 z 07.06.2016, s. 389; dalej: Karta), zapominając przy tym, że zakres zastosowania Karty w stosunku do Rzeczypospolitej Polskiej jest wyraźnie ograniczony ze względu na Protokół (nr 30) w sprawie stosowania Karty praw podstawowych Unii Europejskiej do Polski i Zjednoczonego Królestwa (Dz. Urz. UE C 202 z 07.06.2016, s. 312; dalej: Protokół). Zgodnie z art. 1 ust. 1 Protokołu ani TSUE, ani sądy i trybunały nie mają kompetencji do uznania, że Polska narusza Kartę, co potwierdza art. 2 Protokołu, zgodnie z którym Karta ma zastosowanie wyłącznie w zakresie, w jakim jest to przewidziane przez prawo lub praktykę Rzeczypospolitej Polskiej.

3. Jako główny wzorzec wnioskowanej kontroli hierarchicznej zgodności norm wskazany został art. 18 Konstytucji, stwierdzający, że „[m]ałżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej”. Wnioskodawca, uzasadniając zarzut niezgodności zaskarżonego rozporządzenia, dokonał analizy konstytucyjnej definicji małżeństwa w ujęciu językowym, systemowym i funkcjonalnym, przywołując przy tym bogate piśmiennictwo oraz orzecznictwo zarówno trybunalskie, jak i Sądu Najwyższego oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego.

3.1. Wnioskodawca zwrócił uwagę, że brzmienie art. 18 Konstytucji wskazuje, iż ustrojodawca zastosował postać zakresową definicji, nie konstytuując tożsamości małżeństwa jako związku kobiety i mężczyzny, a jedynie taki stan rzeczy potwierdzając (wskazując tym samym, że nie jest on władny zmieniać tożsamości małżeństwa), co przemawia za odwołaniem się przez ustrojodawcę do naturalnej koncepcji małżeństwa i rodziny (instytucji prawa natury). W ocenie wnioskodawcy, art. 18 Konstytucji stanowi wyraz woli ustrojodawcy nie w tym sensie, że ustanawia coś, czego wcześniej nie było, lecz deklaratoryjnie potwierdza, że porządek konstytucyjny Rzeczypospolitej Polskiej przyjmuje do wiadomości, iż małżeństwo to związek kobiety i mężczyzny oraz że tylko taka relacja oddaje tożsamość i istotę małżeństwa.

3.2. W opinii wnioskodawcy, szczególne znaczenie normatywne art. 18 Konstytucji wynika także z jego usytuowania w rozdziale I ustawy zasadniczej zatytułowanym „Rzeczpospolita”, który normuje fundamentalne zasady ustrojowe państwa. Czyniąc z obowiązku ochrony i opieki nad małżeństwem, jako związkiem kobiety i mężczyzny, jedną z naczelnych zasad ustrojowych Rzeczypospolitej Polskiej, ustrojodawca wskazał, że preferowaną konstytucyjnie wizją rodziny jest właśnie trwały związek mężczyzny i kobiety, nakierowany na macierzyństwo i odpowiedzialne rodzicielstwo. Jednocześnie wnioskodawca zauważył, że art. 18 Konstytucji współkreuje aksjologię ustrojową – i w konsekwencji aksjologię całego porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej, co oznacza, że determinuje on rozumienie wszystkich innych przepisów dotyczących małżeństwa i rodziny, zarówno tych o randze konstytucyjnej, jak i pozakonstytucyjnej, stanowiąc dyrektywę interpretacyjną nakazującą każdorazowo zdekodowanie takiej treści normatywnej, która umożliwi najpełniejszą realizację zasady otoczenia małżeństwa ochroną i opieką.

3.3. Wnioskodawca podkreślił również, że wyliczenie w jednym przepisie małżeństwa, rodziny, macierzyństwa i rodzicielstwa jako instytucji podlegających ochronie i opiece wskazuje, że wolą ustrojodawcy jest takie konstruowanie polityki państwa, aby małżeństwo cały czas stanowiło optymalne miejsce założenia rodziny oraz realizacji macierzyństwa i rodzicielstwa. Po dokonaniu analizy pojęcia „ochrona i opieka”, wspartej przytoczonym we wniosku piśmiennictwem, wnioskodawca dostrzegł, że przez świadome ujęcie takiej formuły nakazującej organom władzy publicznej troskę i wsparcie dla małżeństwa, ustrojodawca objawił swoją wolę zapewnienia i zagwarantowania w ustroju społecznym państwa pierwszoplanowej roli przynależnej właśnie małżeństwu i rodzinie.

Wprowadzenie zasady otoczenia małżeństwa ochroną i opieką jako podstawowej zasady ustroju społecznego wywołuje oczywiste konsekwencje i nakłada obowiązki zarówno na ustawodawcę zwykłego, jak i na wszystkie organy władzy publicznej. Obowiązki te mają charakter dwojaki: pozytywny, polegający na tym, że wszelkie organy władzy publicznej powinny dążyć do afirmacji małżeństwa, podejmować działania mające na celu umocnienie więzi rodzinnych i zachowania trwałości węzła łączącego małżonków. Natomiast negatywny aspekt to zakaz instytucjonalizacji związków alternatywnych, zarówno między osobami różnej, jak i tej samej płci. W świetle Konstytucji związki inne niż małżeństwo powinny bowiem pozostać prawnie obojętne, tzn. ani zakazane, ani nakazane.

3.4. Z perspektywy wykładni funkcjonalnej art. 18 Konstytucji, wnioskodawca podzielił występujące w piśmiennictwie (przywołanym we wniosku – s. 11) stanowisko, że małżeństwo jest trwałym związkiem mężczyzny i kobiety, powstałym z ich woli, jako równoprawnych stron, w celu wspólnego pożycia, realizacji dobra małżonków, dobra założonej rodziny i jej celów społecznych. Przede wszystkim jednak małżeństwo realizuje funkcję prokreacyjną i wychowawczą, która wpłynęła na decyzję ustrojodawcy o potwierdzeniu, ugruntowanego w europejskiej kulturze prawnej, kształtu instytucji małżeństwa w polskim porządku prawnym. Stąd obowiązkiem państwa jest podejmowanie działań, aby realizacja funkcji prokreacyjnej i wychowawczej w jak najmniejszym stopniu odbywała się poza małżeństwem.

Oparcie więc istniejącego w Rzeczypospolitej ładu społecznego na monogamicznym małżeństwie, będącym związkiem kobiety i mężczyzny, ma status zasady ustrojowej, co jednoznacznie wskazuje na niemożność wydania przez prawodawcę zwykłego regulacji, które stałyby w sprzeczności z art. 18 Konstytucji.

3.5. Poza piśmiennictwem obszernie zaprezentowanym w treści wniosku, dla wsparcia zarzutów naruszenia art. 18 Konstytucji przez zaskarżone rozporządzenie, wnioskodawca przedstawił także liczne odniesienia do orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, który wielokrotnie podkreślał szczególny status małżeństwa rozumianego jako trwały związek kobiety i mężczyzny, jego znaczenie i cele społeczne. Wskazać tu można wyroki: z 11 maja 2005 r., sygn. K 18/04 (OTK ZU nr 5/A/2005, poz. 49); z 12 kwietnia 2011 r., sygn. SK 62/08 gdzie stwierdzono, że „[o]chrona rodziny realizowana przez władze publiczne musi uwzględniać przyjętą w Konstytucji wizję rodziny jako trwałego związku mężczyzny i kobiety nakierowanego na macierzyństwo i odpowiedzialne rodzicielstwo” (OTK ZU nr 3/A/2011, poz. 22); z 3 grudnia 2013 r., sygn. P 40/12 (OTK ZU nr 9/A/20l3, poz. 133) czy postanowienie z 1 lipca 2021 r., sygn. SK 4/19, gdzie Trybunał podkreślił, że,,Konstytucja nie zawiera kierowanego do ustawodawcy nakazu, zobowiązującego do wprowadzenia regulacji umożliwiającej zawieranie małżeństw przez osoby tej samej płci. Z analizy przepisów Konstytucji wynika wniosek wręcz przeciwny: gdyby ustawodawca wprowadził regulację umożliwiającą zawieranie małżeństw jednopłciowych, pozostawałoby to w sprzeczności z art. 18 Konstytucji, definiującym małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny” (OTK ZU A/2021, poz. 52).

3.6. Podnosząc zarzut niezgodności zaskarżonego rozporządzenia z art. 18 Konstytucji, wnioskodawca powołał również wyrok Sądu Najwyższego z 6 grudnia 2007 r. (sygn. akt IV CSK 301/07, OSNC nr 2/2009, poz. 29) który stwierdził, iż,,[p]rzewidziana w art. 18 Konstytucji ochrona małżeństwa oznacza, że prawnie zalegalizowany związek kobiety i mężczyzny pozostaje pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej. Ochrona małżeństwa przejawia się m.in. w tym, że do innych związków nie stosuje się skutków prawnych wynikających z zawarcia małżeństwa oraz że nie dopuszcza się takiej wykładni i stosowania przepisów, które prowadziłyby do zrównania pod względem prawnym małżeństwa i innych form pożycia. Ze względu na konstytucyjną zasadę ochrony małżeństwa oraz brak podstaw do uznania braku regulacji prawnej związków pozamałżeńskich za lukę w prawie, niedopuszczalne jest stosowanie unormowań z zakresu prawa małżeńskiego (w tym wspólności majątkowej i podziału dorobku), nawet w drodze analogii, do innych niż małżeństwo stosunków cechujących się istnieniem więzi osobisto-majątkowych”. Ponadto, wnioskodawca przytoczył także wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego, np. z 25 października 2016 r. (sygn. akt II GSK 866/15, powołane orzeczenia pochodzą z Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl/), w którym NSA stwierdził, że „małżeństwem w świetle Konstytucji i co za tym idzie – w świetle polskiego prawa, może być i jest wyłącznie związek heteroseksualny, a więc w związku małżeńskim małżonkami nie mogą być osoby tej samej płci”, czy też z 28 lutego 2018 r. (sygn. akt II OSK 1112/16), gdzie stwierdzono, że,,[p]rzy ustalaniu podstawowych zasad porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej (…) należy brać pod uwagę m.in. art. 18 Konstytucji RP, który definiuje małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, a tym samym wynika z niego zasada nakazująca jako małżeństwo traktować w Polsce jedynie związek heteroseksualny”, a zwłaszcza z 25 lutego 2020 r. (sygn. akt II OSK 1059/18,), gdzie NSA kategorycznie stwierdził, że „wpisanie zagranicznego dokumentu do polskich ksiąg stanu cywilnego zawierającego treść sprzeczną z istniejącym porządkiem prawnym, byłoby nie do pogodzenia z art. 1 § 1 k.r.o. i art. 18 Konstytucji”.

4. Poza zarzutem niezgodności z Konstytucją, omówionym powyżej, wnioskodawca przedstawił także zarzut naruszenia, przez wydanie zaskarżonego rozporządzenia, art. 92 ust. 1 Konstytucji, zgodnie z którym rozporządzenia mogą być wydawane wyłącznie na podstawie szczegółowego upoważnienia ustawowego i w celu wykonania ustawy. W ocenie wnioskodawcy, rozporządzenie, określając wzory dokumentów, reguluje kwestie wykraczające poza zakres ustawowego upoważnienia obejmującego wyłącznie materię techniczną, ponieważ minister (kształtując treść formularzy w sposób pozwalający na dokumentowanie małżeństw zawartych za granicą niezależnie od płci osób wskazanych w odpisie), wkroczył w sferę materialnoprawną. Wnioskodawca podkreślił (przywołując stosowne orzeczenia), że Trybunał Konstytucyjny w tym zakresie zajmował jednoznaczne stanowisko, twierdząc, że rozporządzenie nie może samodzielnie regulować materii ustawowej ani rozszerzać zakresu norm wynikających z ustawy, akt wykonawczy nie może kreować nowych norm prawnych niewynikających z ustawy ani modyfikować treści ustawowego upoważnienia, a przekroczenie granic delegacji ustawowej prowadzi do naruszenia art. 92 ust. 1 Konstytucji.

5. Kolejnym zarzutem, sformułowanym przez wnioskodawcę, jest naruszenie art. 7 Konstytucji, statuującego zasadę legalizmu, która oznacza, że wszystkie działania organów państwowych muszą mieć podstawę prawną i mieścić się w granicach kompetencji przyznanych przez prawo. W ocenie wnioskodawcy, Minister Cyfryzacji nie posiadał kompetencji do kształtowania – za pomocą wzorów dokumentów – skutków wykraczających poza techniczne wykonanie ustawy. Jeżeli bowiem przyjąć, że treść formularzy wpływa na sposób dokumentowania małżeństw zawartych za granicą, to działanie Ministra Cyfryzacji nastąpiło bez wyraźnej podstawy ustawowej. Wnioskodawca zauważył (wspierając to przytoczonymi orzeczeniami trybunalskimi), że Trybunał wielokrotnie wskazywał, iż zasada legalizmu wymaga ścisłego przestrzegania kompetencji przyznanych organom władzy publicznej, wiążąc przekroczenie delegacji ustawowej albo działanie poza zakresem kompetencji z naruszeniem zasady legalizmu wyrażonej w art. 7 Konstytucji.

Wnioskodawca podkreślił, że w świetle orzecznictwa Trybunału, konsekwencją art. 7 Konstytucji jest zakaz domniemania kompetencji organów władzy publicznej oraz obowiązek ścisłego określania zakresu ich uprawnień, a także – że art. 7 Konstytucji wyklucza domniemanie kompetencji organów władzy publicznej. Jeżeli więc ustawodawca nie przyznał ministrowi uprawnienia do kształtowania materialnoprawnego znaczenia instytucji małżeństwa, kompetencja taka nie może być wyprowadzana pośrednio z delegacji do określenia wzorów dokumentów. Wnioskodawca zaznaczył, że nie ma wątpliwości, iż naruszeniem art. 7 Konstytucji jest przekroczenie kompetencji, że zabronione jest tworzenie nowych norm w rozporządzeniu, organ jest związany granicami delegacji ustawowej i zabronione jest domniemywanie kompetencji. Jakkolwiek więc przekroczenie delegacji ustawowej jest działaniem bez podstawy prawnej i stanowi naruszenie art. 92 ust. 1 Konstytucji, to jednocześnie narusza ono zasadę legalizmu wypływającą z art. 7 Konstytucji.

6. Ostatnim zarzutem, wskazanym przez wnioskodawcę, jest naruszenie art. 2 Konstytucji statuującego zasadę demokratycznego państwa prawnego obejmującą wymóg prawidłowej legislacji, przejrzystości prawa, pewności prawa oraz ochrony zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa. Sformułowany zarzut w swej istocie sprowadza wnioskodawca do niejasnych skutków normatywnych zaskarżonego rozporządzenia oraz braku spójności między technicznym charakterem delegacji ustawowej a treścią przyjętych wzorów dokumentów. W ocenie wnioskodawcy, zaskarżone rozporządzenie prowadzi do powstania stanu niepewności prawnej co do wzajemnej relacji pomiędzy Konstytucją, prawem o aktach stanu cywilnego oraz aktem wykonawczym wydanym na podstawie tej ustawy. Z jednej strony art. 18 Konstytucji określa małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, a ustawodawca nie przewidział instytucji małżeństwa jednopłciowego w polskim porządku prawnym, z drugiej zaś – rozporządzenie wydane na podstawie technicznej delegacji ustawowej dotyczącej (wyłącznie) wzorów dokumentów wprowadza rozwiązania, które mogą być interpretowane jako umożliwiające funkcjonowanie w polskim obrocie prawnym dokumentów odnoszących się do związków niewpisujących się w konstytucyjny model małżeństwa.

W ocenie wnioskodawcy, źródłem niepewności jest właśnie rozporządzenie wydane na podstawie delegacji technicznej, które może być interpretowane jako ingerujące w materię konstytucyjnie doniosłą, dotyczącą rozumienia instytucji małżeństwa. Taki stan pozostaje w sprzeczności z zasadą poprawnej legislacji, zasadą pewności prawa oraz zasadą ochrony zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa, wywodzonymi z art. 2 Konstytucji. W konsekwencji, w opinii wnioskodawcy, zaskarżone rozporządzenie narusza art. 2 Konstytucji.

7. Dla wzmocnienia zarzutu naruszenia art. 18 oraz art. 92 ust. 1 Konstytucji, wnioskodawca dokonał omówienia uchwały siedmiu sędziów NSA z 2 grudnia 2019 r. (sygn. akt II OPS 1/19). W uchwale tej NSA potwierdził bowiem, że do podstawowych zasad polskiego porządku prawnego należy konstytucyjnie chronione rodzicielstwo i małżeństwo, a organy państwa nie mogą w drodze czynności rejestracyjnych ani aktów wykonawczych tworzyć skutków prawnych sprzecznych z tymi zasadami. NSA stwierdził, że art. 104 ust. 5 i art. 107 pkt 3 p.a.s.c. w związku z art. 7 ustawy z dnia 4 lutego 2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (Dz. U. z 2023 r. poz. 503) nie dopuszczają transkrypcji zagranicznego aktu urodzenia dziecka, w którym jako rodzice wpisane są osoby tej samej płci. NSA wskazał, że podstawowe zasady polskiego porządku prawnego obejmują konstytucyjną ochronę małżeństwa, rodziny, macierzyństwa i rodzicielstwa wynikającą z art. 18 Konstytucji. Sąd podkreślił też, że pojęcia rodzicielstwa i rodziców w polskim systemie prawnym odnoszą się do kobiety i mężczyzny, a transkrypcja dokumentów pozostających w sprzeczności z tym założeniem mogłaby naruszać klauzulę porządku publicznego. NSA zwrócił również uwagę, że obowiązujące wzory dokumentów stanu cywilnego przewidywały wpisanie matki i ojca, a nie dwóch rodziców tej samej płci. Nie była to wyłącznie kwestia techniczna.

Wnioskodawca uważa, że zaskarżone rozporządzenie pozostaje w sprzeczności z opisanym stanowiskiem zajętym przez Naczelny Sąd Administracyjny.

8. Ponadto, wnioskodawca zwrócił się w drugiej części petitum wniosku o wydanie przez Trybunał Konstytucyjny postanowienia zabezpieczającego zakazującego: wskazanym we wniosku organom administracji publicznej „1. (…) podejmowania czynności prowadzących do sporządzania, rejestracji, wydawania dokumentów lub dokonywania transkrypcji zagranicznych aktów małżeństwa dotyczących osób tej samej płci na podstawie przepisów objętych niniejszym postępowaniem; 2. zakazującego wydawania odpisów zupełnych, skróconych oraz innych dokumentów stanu cywilnego sporządzonych na podstawie zakwestionowanych przepisów w zakresie odnoszącym się do małżeństw osób tej samej płci; 3. zakazującego organom emerytalnym lub rentowym przyznawania i wypłaty świadczeń oraz uprawnień przewidzianych dla małżonków, osobom w stosunku do których dokonano transkrypcji zagranicznych aktów małżeństwa dotyczących osób tej samej płci; 4. uznania za bezskuteczne czynności dokonanych z naruszeniem powyższego zabezpieczenia”, zakreślając czas zabezpieczenia do wydania przez Trybunał Konstytucyjny ostatecznego orzeczenia w sprawie. Wnioskodawca wniosek o zabezpieczenie uzasadnił koniecznością zapewnienia prawidłowego i zgodnego z Konstytucją funkcjonowania porządku prawnego, podkreślając wykazanie wysokiego stopnia prawdopodobieństwa zasadności zarzutów przez przedstawienie szczegółowej argumentacji konstytucyjnej oraz wskazanie zakresu przekroczenia delegacji ustawowej.

Wnioskodawca stwierdził również, że stosowanie zaskarżonego rozporządzenia przed wydaniem wyroku przez Trybunał może prowadzić do sporządzania dokumentów stanu cywilnego dotyczących zagranicznych małżeństw osób tej samej płci, dokonywania transkrypcji aktów oraz podejmowania innych czynności rejestracyjnych wywołujących skutki prawne w sferze praw i obowiązków jednostek oraz działania organów administracji publicznej. Brak zabezpieczenia mógłby więc, zdaniem wnioskodawcy, istotnie utrudnić osiągnięcie celu postępowania przed Trybunałem oraz ograniczyć praktyczną skuteczność przyszłego orzeczenia.

1. 9. W piśmie procesowym z 2 lipca 2026 r. Rzecznik Praw Obywatelskich poinformował, że nie zgłasza udziału w tym postępowaniu.
2. 10. 22 lipca 2026 r. do Trybunału Konstytucyjnego wpłynęła opinia amicus curiae Fundacji Instytutu na rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris (dalej: fundacja) dotycząca niniejszej sprawy.

W opinii przedstawiono pogląd, że zaskarżone rozporządzenie jest niezgodne z art. 18, art. 92 ust. 1, art. 7 oraz art. 2 Konstytucji.

W uzasadnieniu w kontekście kwestii formalnych wskazano m.in., że intencją wnioskodawcy było objęcie zakresem zaskarżenia całego aktu, a nie jedynie badanie zgodności z Konstytucją zaskarżonego rozporządzenia w zakresie wskazanym w petitum wniosku. W tym kontekście w opinii przypomniano znaczenia zasady falsa demonstratio non nocet, zgodnie z którą rekonstrukcja zakresu zaskarżenia, w tym korygowanie petitum wniosku, możliwe jest na podstawie uzasadnienia, szczególnie w wypadku zdiagnozowania przez TK rozbieżności pomiędzy petitum wniosku a jego uzasadnieniem.

W odniesieniu do kwestii merytorycznych fundacja m.in. przypomniała, że wnioskodawca podnosi zarzut niezgodności zaskarżonego rozporządzenia z art. 92 ust. 1 Konstytucji ze względu na przekroczenie zakresu ustawowego upoważnienia oraz samodzielne uregulowanie materii ustawowej. Zdaniem fundacji, okoliczność ta również przemawia za stwierdzeniem niezgodności z Konstytucją całego zaskarżonego rozporządzenia, ponieważ jedyna nowość normatywna, którą ono wprowadza do systemu prawnego, sprowadza się do przystosowania polskich aktów stanu cywilnego do rejestracji „małżeństw” między osobami tej samej płci. W ocenie fundacji, wyeliminowanie z systemu zaskarżonego rozporządzenia jest pożądane, a przy tym nie spowoduje powstania luki w prawie, ponieważ kierownicy urzędów stanu cywilnego będą zobowiązani stosować poprzednio obowiązujące wzory.

II 23

Na rozprawę 28 lipca 2026 r. stawił się pełnomocnik wnioskodawcy, który podtrzymał wniosek. Nie stawili się prawidłowo powiadomieni uczestnicy postępowania – Minister Cyfryzacji i Prokurator Generalny.

III 24

Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje

1. 1. Przedmiot kontroli.
2. 1.1. Przedmiotem kontroli grupa posłów na Sejm (dalej: wnioskodawca) uczyniła rozporządzenie Ministra Cyfryzacji z dnia 22 maja 2026 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie wzorów dokumentów wydawanych z zakresu rejestracji stanu cywilnego (Dz. U. poz. 667; dalej: zaskarżone rozporządzenie). Z petitum wniosku wynika, że wnioskodawca zaskarżone rozporządzenie kwestionuje w zakresie, w jakim „wprowadza wzory dokumentów przeznaczone do sporządzania i wydawania odpisów aktów małżeństwa dotyczących małżeństw zawartych za granicą”.
3. 1.2. Zaskarżone rozporządzenie posiada dwie jednostki redakcyjne (§ 1-2).

Paragraf 1 brzmi:

29 „[w] rozporządzeniu Ministra Cyfryzacji z dnia 29 maja 2023 r. w sprawie wzorów dokumentów wydawanych z zakresu rejestracji stanu cywilnego (Dz. U. poz. 1023) wprowadza się następujące zmiany:

1. 1) załącznik nr 3 otrzymuje brzmienie określone w załączniku nr 1 do niniejszego rozporządzenia;
2. 2) załącznik nr 4 otrzymuje brzmienie określone w załączniku nr 2 do niniejszego rozporządzenia;
3. 3) załącznik nr 13 otrzymuje brzmienie określone w załączniku nr 3 do niniejszego rozporządzenia;
4. 4) załącznik nr 14 otrzymuje brzmienie określone w załączniku nr 4 do niniejszego rozporządzenia;
5. 5) załącznik nr 29 otrzymuje brzmienie określone w załączniku nr 5 do niniejszego rozporządzenia;
6. 6) załącznik nr 30 otrzymuje brzmienie określone w załączniku nr 6 do niniejszego rozporządzenia”.

Paragraf 2 stanowi, że rozporządzenie wchodzi w życie po upływie 3 miesięcy od dnia ogłoszenia. Publikacja kontrolowanego rozporządzenia nastąpiła 22 maja 2026 r. 37

W załącznikach nr 1-6 do zaskarżonego rozporządzenia określono wzory następujących dokumentów (odpowiednio): wzór odpisu zupełnego aktu małżeństwa USC/OZ/2; wzór odpisu zupełnego aktu małżeństwa USC/OZ/2e (w wersji elektronicznej); wzór odpisu skróconego aktu małżeństwa USC/OS/2; wzór odpisu skróconego aktu małżeństwa USC/OS/2e (w wersji elektronicznej); wzór zaświadczenia o zamieszczonych lub niezamieszczonych w rejestrze stanu cywilnego danych dotyczących wskazanej osoby USC/Z/1; wzór zaświadczenia o zamieszczonych lub niezamieszczonych w rejestrze stanu cywilnego danych dotyczących wskazanej osoby USC/Z/1e (w wersji elektronicznej).

Różnica załączników określonych w zaskarżonym rozporządzeniu względem załączników nr 3, nr 4, nr 13, nr 14, nr 29 i nr 30 do rozporządzenia Ministra Cyfryzacji z dnia 29 maja 2023 r. w sprawie wzorów dokumentów wydawanych z zakresu rejestracji stanu cywilnego (Dz. U. poz. 1023; dalej: rozporządzenie z 2023 r.) polega na tym, że w obowiązującym wciąż stanie prawnym jako małżeństwo mogą zostać wpisani do dokumentów stanu cywilnego jedynie mężczyzna i kobieta – jest to jedyna możliwa konfiguracja.

Z kolei we wzorach wynikających z zaskarżonego rozporządzenia jako małżeństwo mogą zostać wpisane do dokumentów stanu cywilnego również osoby tej samej płci, albowiem prawodawca posłużył się możliwością wybrania odpowiedniej konfiguracji „Mężczyzna/Kobieta”-„Mężczyzna/Kobieta”, zastępując dotychczasową konfigurację „Mężczyzna”-„Kobieta”. W takim układzie kreowanym przez zaskarżone rozporządzenie możliwe są następuje warianty określenia osób tworzących małżeństwo: 1) Mężczyzna-Kobieta, 2) Mężczyzna-Mężczyzna, 3) Kobieta-Mężczyzna,

4) Kobieta-Kobieta. W konsekwencji zaskarżone rozporządzenie przez określenie wzorów dokumentów z zakresu rejestracji stanu cywilnego umożliwia urzędowe oznaczenie dwóch osób tej samej płci jako małżeństwa. Inaczej mówiąc, wprowadza wzory dokumentów wydawanych z zakresu rejestracji stanu cywilnego, które pozwalają na oznaczenie w aktach stanu cywilnego jako małżeństwa związku niestanowiącego związku kobiety i mężczyzny.

Novum stanowi także zamieszczenie w załącznikach nr 1-4 do zaskarżonego rozporządzenia informacji, że „[w]przypadku sporządzenia w trybie art. 99, art. 104 lub art. 109 poniżej dodaje się zdanie: «[a]kt sporządzony w trybie art. 99, art. 104 lub art. 109 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego dla małżeństwa zawartego za granicą”.

Art. 99 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. z 2026 r. poz. 393; dalej: p.a.s.c. lub prawo o aktach stanu cywilnego) dotyczy m.in. problematyki rejestracji zawarcia małżeństwa, które nastąpiło poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli w państwie zawarcia małżeństwa nie jest prowadzona rejestracja stanu cywilnego.

Art. 104 p.a.s.c. dotyczy problematyki przeniesienia do rejestru stanu cywilnego w drodze transkrypcji zagranicznego dokumentu stanu cywilnego.

Art. 109 p.a.s.c. dotyczy zaś odtworzenia treści zagranicznego dokumentu stanu cywilnego.

1.3. W uzasadnieniu pierwotnego projektu z 5 stycznia 2026 r. zawierającego nowelizację rozporządzenia z 2023 r. wskazano, że „[r]ozporządzenie wydane na podstawie upoważnienia ustawowego określonego w art. 33 [p.a.s.c.] w swym obecnym brzmieniu określa wzory odpisu zupełnego aktu małżeństwa oraz odpisu skróconego aktu małżeństwa w ich papierowej oraz elektronicznej postaci (załączniki 3, 4 oraz 13 i 14). Wzory te w swojej treści w sekcji «Dane osób, które zawarły małżeństwo» zawierają rubryki o nazwie: «Mężczyzna» oraz «Kobieta», w sekcji «Dane rodziców rubryki»: «Ojciec mężczyzny», «Matka mężczyzny», «Ojciec kobiety», «Matka kobiety», w sekcji «Nazwiska małżonków po zawarciu związku małżeńskiego» rubryki nazwane: «Mężczyzny», «Kobiety”».

Również wzór zaświadczenia o zamieszczonych lub niezamieszczonych w rejestrze stanu cywilnego danych dotyczących wskazanej osoby (załączniki 29 i 30) zawiera w sekcji dedykowanej aktowi małżeństwa nazwy rubryk: «Kobieta», «Mężczyzna». Zgodnie z art. 87 ust. 2 pkt 1 [p.a.s.c.] protokół przyjęcia oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński zawiera nazwiska i imiona osób, które zawierają małżeństwo, nazwiska rodowe, stan cywilny oraz daty i miejsca urodzenia natomiast zgodnie z art. 88 ust. 1 ww. ustawy akt małżeństwa zawiera nazwiska i imiona osób, które zawarły małżeństwo, nazwiska rodowe, stan cywilny oraz daty i miejsca urodzenia.

Jednocześnie art. 48 ust. 3 przywołanej ustawy stanowi, że odpis aktu małżeństwa zawiera nazwiska i imiona oraz nazwiska rodowe małżonków, daty i miejsca ich urodzenia. Ustawa posługuje się zatem określeniem «małżonków» bez identyfikowania ich płci. Również przepisy dotyczące transkrypcji zagranicznych aktów stanu cywilnego zawarte w art. 104-107 ww. ustawy posługują się pojęciem «małżonka». W konsekwencji powyższego projektodawca zaproponował zmianę we wskazanych wzorach dokumentów polegającą na zastąpieniu obecnych nazw rubryk:

1. – «Kobieta» oraz «Mężczyzna» odpowiednio określeniem «Pierwszy małżonek», „Drugi Małżonek” – w sekcji «Dane osób, które zawarły małżeństwo», 45
2. – «Ojciec mężczyzny», «Matka mężczyzny», «Ojciec kobiety», «Matka kobiety» –określeniami «Ojciec pierwszego małżonka», «Matka pierwszego małżonka», «Ojciec drugiego małżonka», «Matka drugiego małżonka» – w sekcji «Dane rodziców», 46
3. – «Mężczyzny», «Kobiety» – określeniami «Pierwszego małżonka», «Drugiego małżonka» - w sekcji «Nazwiska małżonków po zawarciu związku małżeńskiego», 47
4. – «Kobieta», «Mężczyzna» – określeniem «Pierwszy małżonek», «Drugi małżonek» we wzorze zaświadczenia o zamieszczonych lub niezamieszczonych w rejestrze stanu cywilnego danych dotyczących wskazanej osoby” (https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12406153/katalog/13180496#13180496;

dostęp: 28 lipca 2026 r.).

W ocenie skutków proponowanej regulacji wskazano, że „[w]zory odpisu zupełnego i odpisu skróconego aktu małżeństwa, a także zaświadczenia o zamieszczonych lub niezamieszczonych w rejestrze stanu cywilnego danych dotyczących wskazanej osoby zawierają w swojej treści określenie «kobieta» oraz «mężczyzna» w nazwie rubryk. Takie określenie nazw rubryk nie jest dostosowane do terminologii ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego, w której w art. 87 ust. 2 pkt 1 przewiduje się, że protokół przyjęcia oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński zawiera nazwiska i imiona osób, które zawierają małżeństwo, nazwiska rodowe, stan cywilny oraz daty i miejsca urodzenia, natomiast zgodnie z art. 88 ust. 1 akt małżeństwa zawiera nazwiska i imiona osób, które zawarły małżeństwo, nazwiska rodowe, stan cywilny oraz daty i miejsca urodzenia. Jednocześnie art. 48 ust. 3 przywołanej ustawy stanowi, że odpis aktu małżeństwa zawiera nazwiska i imiona oraz nazwiska rodowe małżonków, daty i miejsca ich urodzenia. Ustawa posługuje się zatem określeniem «małżonków». Również przepisy dotyczące transkrypcji zagranicznych aktów stanu cywilnego zawarte w art. 104-107 ww. ustawy posługują się pojęciem «małżonka». Wzory dokumentów powinny zatem zostać dostosowane do nomenklatury ustalonej ustawą” (https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12406153/katalog/13180496#13180496;

dostęp: 28 lipca 2026 r.).

1. 1.4. O ile w materiałach legislacyjnych związanych z projektem rozporządzenia z 5 stycznia 2026 r. projektodawca wskazywał na rzekomą potrzebę dostosowania wzorów dokumentów do nomenklatury ustalonej prawem o aktach stanu cywilnego, o tyle w uzasadnieniu drugiego projektu rozporządzenia datowanego na 13 maja 2026 r. – podpisanego ostatecznie przez ministra – wprost wskazano, że „[p]rojektowane rozporządzenie dostosowuje wzory dokumentów wydawanych na podstawie ustawy z dnia 28 listopada 2014 r.
2. – Prawo o aktach stanu cywilnego (…) do kształtującego się w wyniku orzecznictwa sądów administracyjnych stanu prawnego dotyczącego transkrypcji zagranicznych aktów stanu cywilnego. Proponowane wprowadzenie zaktualizowanych wzorów odpisów aktu stanu cywilnego znajduje oparcie w szczególności w orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 marca 2026 r., sygn. II OSK 216/21, w którym stwierdził, że «techniczne niedostosowanie systemu teleinformatycznego rejestracji stanu cywilnego oraz aktów wykonawczych (w tym nazewnictwo rubryk oparte na kryterium płci) nie zwalnia organu administracji z obowiązku wykonania wyroku» oraz wskazał, że należy dokonać transkrypcji nawet pomimo rozbieżności w nazewnictwie rubryk «o ile nie zostanie zmienione to rozporządzenie». Przedmiotowy projekt ma zatem na celu stworzenie podstaw prawnych dla takiego dostosowania systemu teleinformatycznego, aby wyroki sądów administracyjnych mogły być wykonywane w sposób nie budzący wątpliwości co do zgodności z aktami wykonawczymi. Podobne stanowisko zaprezentowały również: Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w wyroku z dnia 3 marca 2026 r., sygn. II SA/Ol 248/24, oraz Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w wyroku z dnia 15 kwietnia 2026 r, sygn. II SA/Go 673/25. W tym celu rozporządzenie określa zaktualizowane wzory odpisu zupełnego i skróconego aktu małżeństwa w postaci papierowej oraz w zwizualizowanej postaci elektronicznej, obejmujące również sytuacje sporządzenia dokumentu w trybie art. 99, 104 lub 109 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego dla małżeństwa zawartego za granicą” (https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12406153/katalog/13180496#13180496; dostęp: 28 lipca 2026 r.).

1. 1.5. Już w tym miejscu Trybunał zauważa, że przedstawione powyżej założenie projektodawcy oparte zostało na błędnym uznaniu potrzeby dostosowania prawa do orzecznictwa sądowego. Trybunał przypomina dość oczywistą regułę, że to orzecznictwo ma odpowiadać prawu, a nie prawo ma być dostosowywane do orzecznictwa (z wyjątkiem wpływu orzecznictwa TK na stan prawny, co wynika ze szczególnej roli sądu konstytucyjnego). Trybunał wskazuje na potrzebę starannego odróżniania stanowienia prawa, będącego domeną prawodawcy, od praktyki stosowania prawa, będącej domeną sądów oraz organów administracji publicznej.

Nie ulega wątpliwości, że w polskim systemie prawnym należącym do kultury prawa stanowionego, konstytucyjny katalog źródeł powszechnie obowiązującego prawa nie obejmuje orzecznictwa sądowego. Naturalnie nie oznacza to, że orzecznictwo jest pozbawione znaczenia; przeciwnie odgrywa ono istotną rolę w obszarze interpretowania prawa. Nie może jednak być traktowane jako źródło norm w sensie konstytucyjnym. Inne rozumienie znaczenia orzecznictwa sądowego dla porządku prawnego prowadziłoby do obejścia norm konstytucyjnych dotyczących źródeł prawa, a także godziłoby w uprawnienia organów wyposażonych w kompetencje do stanowienia prawa.

Tym samym, krytyce należy poddawać opisywane w nauce prawa zjawisko sądowej substytucji źródeł prawa (judicial substitution of sources of law). W praktyce polega ono na tym, że sądy, odwołując się do aksjologii, standardów międzynarodowych oraz orzecznictwa międzynarodowego nie tyle aplikują, stosują prawo już istniejące, ile tworzą nowe normy generalno-abstrakcyjne bez posiadania do tego formalnego upoważnienia prawnego. W tym kontekście wyrok NSA z 20 marca 2026 r. o sygn. akt II OSK 216/21 (powołane orzeczenia pochodzą z Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl/) można postrzegać jako symptom szerszego zjawiska „chaosu normatywnego” (normative chaos), erozji systemu hierarchii źródeł prawa i przesuwania środka ciężkości z prawodawcy na organy stosujące prawo. W sytuacji, w której sądy zamiast rekonstruować normy z przepisów prawnych, opierają swoje rozstrzygnięcia na orzecznictwie (case law), system prawa traci swoją klarowność, przejrzystość, a obywatel nie ma pewności, czy związany jest ustanowionym prawem, czy też dynamicznie zmienianymi liniami orzeczniczymi sądów (zob. P. Sobczyk, Critical commentary on the judgment of the Supreme Administrative Court of 20 March 2026, II OSK 216/21, https://www.ceaclaw.org/post/critical-commentary-on-the-judgment-of-the-supreme-administrative-court-of-20-march-2026; dostęp:

28 lipca 2026 r.).

Trybunał sygnalizuje – a rozwinie to w dalszej części uzasadnienia – że wyrok NSA o sygn. akt II OSK 216/21, odstępujący od dotychczasowej linii orzeczniczej sądów administracyjnych, został wydany pod wpływem orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Modyfikacja podejścia NSA do problematyki transkrypcji zagranicznych aktów małżeństwa osób jednej płci nie była spowodowana jakąkolwiek zmianą normatywną w obszarze stosowanego przez ten sąd prawa. Prawodawca zaś dostosował następnie akt podustawowy do nowej linii orzeczniczej, co przyznał sam Minister Cyfryzacji. W tym kontekście raz jeszcze należy przytoczyć pogląd projektodawcy, który uznał, że „[p]rojektowane rozporządzenie dostosowuje wzory dokumentów wydawanych na podstawie ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (…) do kształtującego się w wyniku orzecznictwa sądów administracyjnych stanu prawnego dotyczącego transkrypcji zagranicznych aktów stanu cywilnego. Proponowane wprowadzenie zaktualizowanych wzorów odpisów aktu stanu cywilnego znajduje oparcie w szczególności w orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 marca 2026 r., sygn. II OSK 216/21 (…). Przedmiotowy projekt ma zatem na celu stworzenie podstaw prawnych dla takiego dostosowania systemu teleinformatycznego, aby wyroki sądów administracyjnych mogły być wykonywane w sposób nie budzący wątpliwości co do zgodności z aktami wykonawczymi”.

Wobec powyższego Trybunał raz jeszcze przypomniał, że w polskim porządku konstytucyjnym orzecznictwo sądowe – i to nawet najwyższych krajowych organów sądowych i trybunałów międzynarodowych – nie kształtuje stanu prawnego. Sądy powołane zostały do stosowania prawa ustanowionego przez podmioty wyposażone w kompetencje prawotwórcze. Wprawdzie w określonych sytuacjach Trybunał dopuścił w swoim orzecznictwie możliwość oceny zgodności z Konstytucją treści normatywnych nadanych przepisowi przez praktykę jego stosowania, przyjmując, że jeżeli określony sposób rozumienia przepisu ustawy utrwalił się już w sposób oczywisty, a zwłaszcza jeśli znalazł jednoznaczny i autorytatywny wyraz w orzecznictwie Sądu Najwyższego bądź Naczelnego Sądu Administracyjnego, to należy uznać, że przepis ten – w praktyce jego stosowania – nabrał takiej właśnie treści, jaką odnalazły w nim najwyższe instancje sądowe naszego kraju (zob. wyrok pełnego składu TK z 27 października 2010 r., sygn. K 10/08, OTK ZU nr 8/A/2010, poz. 81), jednakże możliwość taka ma charakter wyjątkowy, albowiem wymaga wystąpienia jednolitej, utrwalonej i powszechnej wykładni.

Tymczasem na gruncie niniejszej sprawy już jedno orzeczenie Naczelnego Sądu Administracyjnego stanowiło dla prawodawcy przyczynę przynaglającą do wydania zaskarżonego rozporządzenia.

1. 2. Dopuszczalność rozpoznania wniosku.
2. 2.1. Przed przystąpieniem do oceny zgodności z Konstytucją zaskarżonego rozporządzenia Trybunał musiał zbadać, czy wniosek w ogóle mógł zostać poddany merytorycznemu rozpoznaniu. Zgodnie z dotychczasowym orzecznictwem, Trybunał Konstytucyjny – w każdym stadium postępowania, aż do wydania orzeczenia kończącego postępowanie – zobowiązany jest kontrolować, czy w sprawie wystąpiły wszystkie dodatnie przesłanki procesowe oraz czy nie zaistniała ujemna przesłanka procesowa implikująca konieczność umorzenia postępowania (por. postanowienia TK z: 20 listopada 2019 r., sygn. K 2/18, OTK ZU A/2019, poz. 63; 9 listopada 2022 r., sygn. K 26/20, OTK ZU A/2022, poz. 70).

Wśród wymogów konstytucyjnych warunkujących dopuszczalność wydania wyroku należy uwzględnić właściwość rzeczową Trybunału Konstytucyjnego, określoną w art. 188 pkt 3 Konstytucji oraz legitymację wnioskową podmiotu inicjującego postępowanie, określoną w art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji.

2.2. Trybunał z urzędu bada także, czy pismo inicjujące postępowanie spełnia wymogi formalne określone w art. 47 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK).

Stosownie do art. 47 ust. 1 u.o.t.p.TK: „[w]niosek złożony przez podmiot, o którym mowa w art. 191 ust. 1 pkt 1-5 Konstytucji, zawiera: 1) oznaczenie podmiotu uprawnionego do złożenia wniosku; 2) podanie podstawy prawnej działania podmiotu uprawnionego do złożenia wniosku; 3) oznaczenie rodzaju pisma procesowego; 4) określenie kwestionowanego aktu normatywnego lub jego części;

1. 5) wskazanie wzorca kontroli; 6) uzasadnienie”. Zgodnie z art. 47 ust. 2 u.o.t.p.TK: „[u]zasadnienie, o którym mowa w ust. 1 pkt 6, zawiera: 1) przywołanie treści kwestionowanego wnioskiem przepisu wraz z jego wykładnią; 2) przywołanie treści wzorców kontroli wraz z ich wykładnią; 3) określenie problemu konstytucyjnego i zarzutu niekonstytucyjności; 4) wskazanie argumentów lub dowodów na poparcie zarzutu niekonstytucyjności”.
2. 2.3. Wobec powyższego Trybunał przeprowadził analizę formalną wniosku.

W niniejszej sprawie z wnioskiem o dokonanie kontroli hierarchicznej zgodności aktu normatywnego wystąpiła grupa posłów legitymowana – w świetle art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji – do inicjowania abstrakcyjnej kontroli norm.

Przedmiotem kontroli uczyniono akt normatywny o randze rozporządzenia, wzorcami kontroli zaś przepisy Konstytucji. Odpowiada to właściwości rzeczowej Trybunału, określonej w art. 188 pkt 3 Konstytucji, zgodnie z którym Trybunał Konstytucyjny orzeka w sprawach zgodności przepisów prawa, wydawanych przez centralne organy państwowe, z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i ustawami.

W kontekście przedmiotu kontroli Trybunał postanowił nadmienić, że w świetle dotychczasowego orzecznictwa Trybunał Konstytucyjny ma kompetencję do kontroli hierarchicznej zgodności zarówno rozporządzeń wydawanych w sprawie określenia wzorów dokumentów, jak i kontroli konkretnego załącznika do badanego rozporządzenia w części, w jakiej określa wzór jakiegoś dokumentu (zob. wyrok TK z 28 października 2015 r., sygn. U 6/13, OTK ZU nr 9/A/2015, poz. 154).

2.4. W kontekście przedmiotu kontroli Trybunał zwrócił uwagę na jeszcze jedno zagadnienie. Jak już wskazano wyżej, w petitum wniosku określono, że zaskarżone rozporządzenie jest kwestionowane w zakresie, w jakim „wprowadza wzory dokumentów przeznaczone do sporządzania i wydawania odpisów aktów małżeństwa dotyczących małżeństw zawartych za granicą”. Lektura uzasadnienia doprowadziła Trybunał do wniosku, że petitum pisma inicjującego postępowanie w sprawie nie w pełni oddaje istotę zarzutów przedstawionych w uzasadnieniu.

Trybunał stwierdził, że w świetle uzasadnienia, które zgodnie z art. 47 ust. 1 pkt 6 u.o.t.p.TK jest jego integralnym i koniecznym elementem, wnioskodawca w rzeczywistości nie kwestionuje zaskarżonego rozporządzenia w zakresie, w jakim wprowadza ono wzory dokumentów przeznaczonych do sporządzania i wydawania odpisów aktów małżeństwa dotyczących wszystkich małżeństw zawartych za granicą, lecz jedynie w zakresie, w jakim wprowadza w załącznikach od nr. 1 do nr. 6 wzory dokumentów przeznaczone do sporządzania i wydawania odpisów aktów małżeństwa oraz zaświadczeń, dotyczących związków zawartych za granicą, niestanowiących związku kobiety i mężczyzny.

Za taką rekonstrukcją przemawiają liczne fragmenty uzasadnienia, w których grupa posłów kwestionuje dopuszczalność wydawania dokumentów z zakresu rejestracji stanu cywilnego, gdy dotyczą one małżeństw zawartych za granicą przez dwie osoby tej samej płci na podstawie obcych systemów prawnych (zob. wniosek m.in., s. 4 „Problem konstytucyjny”, s. 5-16 „Naruszenie art. 18 Konstytucji RP”, s. 22-26 „Uzasadnienie niekonstytucyjności zaskarżonego rozporządzenia”). Inaczej mówiąc, wnioskodawca kontestuje zaskarżone rozporządzenie z uwagi na skutek normatywny, którego wystąpienie ono umożliwia, polegający na wydaniu polskiego dokumentu z zakresu rejestracji stanu cywilnego, w którym jako małżeństwo zostałby oznaczony związek niebędący związkiem kobiety i mężczyzny.

Dodatkowy argument za taką właśnie rekonstrukcją przedmiotu kontroli stanowi wniosek grupy posłów o wydanie postanowienia zabezpieczającego. Abstrahując w tym miejscu od samej zasadności tegoż wniosku oraz jego proceduralnej dopuszczalności w świetle okoliczności, że zaskarżone rozporządzenie jeszcze nie weszło w życie w momencie składania wniosku do TK, Trybunał zauważył, iż z treści wniosku wyraźnie wynika, że wnioskodawca chciał zakazania przez Trybunał dokonywania na podstawie zaskarżonego rozporządzenia czynności, które dotyczyłyby wyłącznie małżeństw osób tej samej płci zawartych za granicą (zob. pkt 1-3 wniosku o wydanie zabezpieczenia złożonego we wniosku o hierarchiczną kontrolę norm).

W świetle tego wnioskodawca nie kwestionuje zaskarżonego rozporządzenia dlatego, że wprowadza ono wzory dokumentów przeznaczone do sporządzania i wydawania dokumentów z zakresu rejestracji stanu cywilnego dotyczących wszystkich małżeństw zawartych za granicą, lecz z uwagi na skutek polegający na tym, że możliwe byłoby oznaczenie w tych dokumentach jako małżeństwa również związku zawartego za granicą, który nie jest związkiem kobiety i mężczyzny.

Każdy załącznik do zaskarżonego rozporządzenia zawiera zmianę umożliwiającą wpisanie jednej z dwóch płci w rubrykach zarezerwowanych wcześniej dla mężczyzny, w wypadku męża i dla kobiety, w wypadku żony. Wskazana okoliczność przesądza o konieczności jego kontroli w zakresie, w jakim wprowadza w załącznikach od nr. 1 do nr. 6 wzory dokumentów przeznaczone do sporządzania i wydawania odpisów aktów małżeństwa oraz zaświadczeń, dotyczących związków zawartych za granicą niestanowiących związku kobiety i mężczyzny.

1. 2.5. Podobnie jak w odniesieniu do przedmiotu kontroli, również wzorce kontroli wymagały stosownej rekonstrukcji.

Trybunał zauważył, że w petitum wniosku wnioskodawca wskazał cztery samodzielne wzorce kontroli, tj. art. 18, art. 92 ust. 1, art. 7 oraz art. 2 Konstytucji.

Jednakże z analizy treści uzasadnienia wynika, że główny zarzut grupy posłów odnosi się do tego, iż w zaskarżonym rozporządzeniu jako akcie wykonawczym do ustawy uregulowano materię zastrzeżoną konstytucyjnie (w art. 18 Konstytucji) oraz w sposób sprzeczny z tą regulacją. Z dotychczasowego orzecznictwa TK wynika tymczasem, że naruszenie art. 92 ust. 1 Konstytucji przez przepisy o randze rozporządzenia może mieć różne postacie i może polegać również na niezgodności treści rozporządzenia z aktami normatywnymi hierarchicznie wyższymi, wystąpienie zaś tego rodzaju uchybienia samoistnie stanowi przyczynę orzeczenia przez TK o niezgodności badanego rozporządzenia z art. 92 ust. 1 Konstytucji (zob. wyrok TK z 8 maja 2014 r., sygn. U 9/13, OTK ZU nr 5/A/2014, poz. 51). W niniejszej sprawie w kontekście wzorca z art. 92 ust. 1 Konstytucji szczególne znaczenia ma zatem drugi przepis konstytucyjny, tj. art. 18 Konstytucji, albowiem grupa posłów zarzuca, że zaskarżone rozporządzenie wkracza w materię określoną w art. 18 Konstytucji, który ich zdaniem definiuje instytucję małżeństwa jako związek kobiety i mężczyzny.

Uwzględniając wskazaną okoliczność, Trybunał uznał, że kontrolowane rozporządzenie należy zatem w pierwszej kolejności zbadać pod kątem zgodności z normą prawną rekonstruowaną z dwóch postrzeganych związkowo przepisów Konstytucji, tj. z art. 92 ust. 1 w związku z art. 18. 72

1. 3. Zidentyfikowany problem konstytucyjny.

Przedstawione do rozpoznania zagadnienie prawne sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy konstytucyjnie dopuszczalne jest, aby zaskarżone rozporządzenie (tj. akt podustawowy) wprowadzało w załącznikach od nr. 1 do nr. 6 wzory dokumentów przeznaczone do sporządzania i wydawania odpisów aktów małżeństwa oraz zaświadczeń dotyczących związków zawartych za granicą, niestanowiących związku kobiety i mężczyzny.

1. 4. Wzorce kontroli.
2. 4.1. Zgodnie z art. 92 ust. 1 Konstytucji, „[r]ozporządzenia są wydawane przez organy wskazane w Konstytucji, na podstawie szczegółowego upoważnienia zawartego w ustawie i w celu jej wykonania. Upoważnienie powinno określać organ właściwy do wydania rozporządzenia i zakres spraw przekazanych do uregulowania oraz wytyczne dotyczące treści aktu”. W ślad za wyrokiem TK z 27 lutego 2024 r., sygn. SK 90/22 (OTK ZU A/2024, poz. 30) oraz wyrokiem TK z 23 kwietnia 2020 r., sygn. SK 66/19 (OTK ZU A/2020, poz. 13), należy wskazać, że art. 92 ust. 1 Konstytucji stanowi ogólną konstytucyjną podstawę wydawania rozporządzeń, statuuje bowiem ramy konstrukcyjne rozporządzenia wykonawczego do ustawy. Rozporządzenia mają charakter podustawowych aktów wykonawczych, dlatego ustrojodawca ustanowił w art. 92 ust. 1 Konstytucji liczne ograniczenia zarówno w ich stanowieniu, jak i kształtowaniu ich treści. Określił także warunki, które winno spełniać upoważnienie ustawowe. Z perspektywy niniejszej sprawy najistotniejsze znaczenie ma wymóg, by rozporządzenie realizowało upoważnienie ustawowe, na podstawie którego zostało wydane. Adekwatne w tej mierze są ustalenia Trybunału poczynione w wyroku o sygn. SK 66/19.

W swym dotychczasowym orzecznictwie Trybunał Konstytucyjny m.in. przyjmował konsekwentnie, że brak stanowiska ustawodawcy w jakiejś sprawie, przejawiający się w braku lub nawet tylko nieprecyzyjności upoważnienia, musi być interpretowany jako nieudzielenie w danym zakresie kompetencji normodawczej. Upoważnienie nie może opierać się na domniemaniu objęcia swym zakresem materii w nim niewymienionych. Tego rodzaju zasadę przyjęto już w pierwszym rozstrzygnięciu merytorycznym, które wydał w swojej historii Trybunał Konstytucyjny, tj. w orzeczeniu z 28 maja 1986 r. o sygn. U 1/86 (OTK w 1986 r., poz. 2). Na gruncie Konstytucji z 1997 r., dzięki art. 92 ust. 1 (wymagającemu, aby ustawa zawierała wytyczne dotyczące treści aktu wykonawczego) oraz ust. 2 tegoż przepisu (expressis verbis zakazującemu subdelegacji), doszło do zwiększenia rygoryzmu odnoszącego się do bezpośredniości związku między macierzystą ustawą i rozporządzeniem wykonawczym.

Rozważenie relacji między rozporządzeniem, ustawą i Konstytucją wymaga zawsze uwzględniania ogólnego założenia wyłączności regulacji ustawowej w sferze praw i wolności. W porządku prawnym proklamującym zasadę podziału władz, opartym na prymacie ustawy jako podstawowego źródła prawa krajowego, parlament nie może w dowolnym zakresie przekazywać funkcji prawodawczych organom władzy wykonawczej. Zasadnicza regulacja pewnej kwestii nie może być domeną przepisów wykonawczych, wydawanych przez organy nienależące do władzy ustawodawczej. Nie jest bowiem dopuszczalne, aby prawodawczym decyzjom organu władzy wykonawczej pozostawić kształtowanie zasadniczych elementów regulacji prawnej. W tej specyficznej materii, którą stanowi unormowanie wolności i praw jednostki, przewidziane, konieczne lub choćby tylko dozwolone przez Konstytucję – unormowanie ustawowe cechować musi zupełność.

Nie ma więc obecnie potrzeby stawiania pytania, czy dana materia musi być regulowana ustawowo (ponieważ jest to zawsze konieczne w obrębie źródeł powszechnie obowiązującego prawa), natomiast pojawia się pytanie, jaka ma być szczegółowość (głębokość) regulacji ustawowej, a jakie materie wykonawcze można pozostawić rozporządzeniu. Odpowiedź na to pytanie zależy od normowanej materii.

W niektórych dziedzinach (np. prawo karne czy – mówiąc szerzej – regulacje represyjne) zarysowuje się bezwzględna wyłączność ustawy, nakazująca normowanie w samej ustawie właściwie wszystkich elementów definiujących stronę podmiotową czy przedmiotową czynów karalnych (zob. orzeczenie TK z 26 kwietnia 1995 r., sygn. K 11/94, OTK w 1995 r., cz. I, poz. 12). W innych dziedzinach prawa ustawa może pozostawiać więcej miejsca dla regulacji wykonawczych. Nigdy jednak nie może to prowadzić do nadania regulacji ustawowej charakteru blankietowego, tzn. do pozostawienia organowi upoważnionemu możliwości samodzielnego uregulowania całego kompleksu zagadnień, co do których w tekście ustawy nie ma żadnych bezpośrednich uregulowań ani wskazówek. Innymi słowy, możliwe jest też sformułowanie ogólniejszej zasady konstytucyjnej: im silniej regulacja ustawowa dotyczy kwestii podstawowych dla pozycji jednostki (podmiotów podobnych), tym pełniejsza musi być regulacja ustawowa i tym mniej miejsca pozostaje dla odesłań do aktów wykonawczych (tak wyrok TK z 16 stycznia 2007 r., sygn. U 5/06, OTK ZU nr 1/A/2007, poz. 3).

Minimum treściowe wytycznych nie ma tu charakteru stałego, a wyznaczane musi być a casu ad casum, stosownie do regulowanej materii i jej związku z sytuacją jednostki. Oczywiste jest przy tym, że „wytyczne” nigdy nie mogą mieć blankietowego czy quasiblankietowego charakteru (np. ograniczając się do ogólnego stwierdzenia, że rozporządzenie określi „ogólne zasady”), nawet jednak, gdy przybiorą one postać wskazań merytorycznych, to zawsze pozostanie pytanie, czy – na tle regulowanej materii – stopień ich szczegółowości można uznać za konstytucyjnie dostateczny.

Nadto należy zwrócić uwagę, że skoro rozporządzenie nie może modyfikować ani zmieniać treści ustawy, będącej aktem hierarchicznie wyższym, to tym bardziej nie może ingerować w treść Konstytucji, stojącej na szczycie hierarchii źródeł prawa (art. 8 ust. 1 Konstytucji). Potwierdza to zasadę hierarchicznej budowy systemu źródeł prawa (art. 87 i art. 188 Konstytucji), w której akt niższego rzędu nie może być sprzeczny z aktem wyższego rzędu ani go zmieniać.

4.2. Zgodnie z art. 18 Konstytucji, „[m]ałżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej”. Przepis ten umieszczony w rozdziale I Konstytucji zatytułowanym „Rzeczpospolita” stanowił dotychczas przedmiot licznych wypowiedzi, judykatury – głównie Trybunału Konstytucyjnego oraz sądów administracyjnych.

W orzecznictwie TK już kilka razy podejmowano problematykę rozumienia art. 18 Konstytucji.

Trybunał w sprawie dotyczącej badania zgodności z Konstytucją traktatu akcesyjnego Polski do Unii Europejskiej szerzej odniósł się do tej kwestii, zauważając, że „[m]ałżeństwo (jako związek kobiety i mężczyzny) uzyskało w prawie krajowym RP odrębny status konstytucyjny zdeterminowany postanowieniami art. 18 Konstytucji. Zmiana tego statusu byłaby możliwa jedynie przy zachowaniu rygorów trybu zmiany Konstytucji, określonych w art. 235 tego aktu. W żadnym wypadku, także ze względów formalnoprawnych, zmiana charakteru czy statusu małżeństwa w polskim systemie prawnokonstytucyjnym nie mogłaby przyjąć formy ratyfikowanej umowy międzynarodowej (nawet: ratyfikowanej w sposób kwalifikowany). Taki zaś status zachowuje Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską” (wyrok z 11 maja 2005 r., sygn. K 18/04, OTK ZU nr 5/A/2005, poz. 49).

W innej sprawie dotyczącej odpowiedzialności podatnika za podatek niepobrany, Trybunał w swojej argumentacji niejako obiter dictum zauważył, że art. 18 Konstytucji wyrażający zasadę ochrony rodziny ma charakter normy programowej. Oznacza to, że nie można z niego bezpośrednio wyprowadzać żadnych praw podmiotowych oraz nie może on stanowić samodzielnej podstawy skargi konstytucyjnej.

Trybunał przywołał także istotny dla niniejszej sprawy pogląd doktrynalny zakładający, że „jedyny element normatywny, dający się odkodować z art. 18 Konstytucji, to ustalenie zasady heteroseksualności małżeństwa” (wyrok z 9 listopada 2010 r., sygn. SK 10/08, OTK ZU nr 9/A/2010, poz. 99).

Również w nowszym orzecznictwie Trybunał jednoznacznie opowiedział się za heteroseksualnością małżeństwa jako zasadą konstytucyjną.

W serii pięciu orzeczeń umarzał bowiem postępowania, w których skarżący kwestionowali regulacje art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2026 r. poz. 236; dalej: k.r.o. lub kodeks rodzinny) w zakresie, w jakim nie umożliwia zawarcia małżeństwa przez dwie osoby tej samej płci, a co najmniej nie przewiduje jakiejkolwiek formy prawnej instytucjonalizacji związków tworzonych przez osoby tej samej płci. Trybunał konsekwentnie stwierdzał brak swojej kognicji do merytorycznego orzekania z uwagi na to, że skarżący kwestionowali niepodlegające kontroli TK zaniechanie prawodawcze (zob. postanowienia TK z: 1 lipca 2021 r., sygn. SK 15/17, OTK ZU A/2021, poz. 51; 1 lipca 2021 r., sygn. SK 4/19, OTK ZU A/2021, poz. 52; 15 grudnia 2021 r., sygn. SK 13/17, OTK ZU A/2022, poz. 15; 15 grudnia 2021 r., sygn. SK 9/19, OTK ZU A/2022, poz. 19; 15 grudnia 2021 r., sygn. SK 14/17, OTK ZU A/2022, poz. 13).

W uzasadnieniach tych orzeczeń Trybunał wyrażał jednak swoje zdanie co do sposobu rozumienia art. 18 Konstytucji, z którego wynika, że małżeństwo w Rzeczypospolitej Polskiej zostało zarezerwowane wyłącznie dla pary, którą tworzą kobieta i mężczyzna. W postanowieniu o sygn. SK 14/17 TK zauważył, że Konstytucja nie zawiera przepisu nakazującego uregulowanie instytucji małżeństw osób tej samej płci. Co więcej, skład rozpoznający tamtą skargę konstytucyjną, nawiązując do wyroku o sygn. K 18/04, zwrócił uwagę, że Trybunał Konstytucyjny wypowiedział się już co do dopuszczalności rozszerzania instytucji małżeństwa poza pary, które tworzą kobieta i mężczyzna, wskazując, że małżeństwo (jako związek kobiety i mężczyzny) uzyskało w prawie krajowym RP odrębny status konstytucyjny zdeterminowany postanowieniami art. 18 Konstytucji. Zmiana tego odrębnego, konstytucyjnego statusu małżeństwa byłaby możliwa jedynie przy zachowaniu rygorów trybu zmiany Konstytucji, określonych w art. 235 tego aktu.

Dalej TK wskazał, że „[w]edług art. 18 Konstytucji, małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny znajduje się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej. W powszechnej opinii orzecznictwa i nauki prawa przepis ten stanowi w sposób jednoznaczny, że instytucja małżeństwa jest zarezerwowana w polskim systemie prawnym wyłącznie dla pary, którą tworzą kobieta i mężczyzna. Nie ulega także wątpliwości, że art. 1 § 1 k.r.o. należy interpretować, w myśl nakazu wykładni prokonstytucyjnej, w zgodzie z art. 18 Konstytucji. Przepis ten jest z kolei elementem aksjologii konstytucyjnej (por. wyroki TK z: 4 maja 2004 r., sygn. K 8/03, OTK ZU nr 5/A/2004, poz. 37 oraz 3 grudnia 2013 r., sygn. P 40/12, OTK ZU nr 9/A/2013, poz. 133), określa bowiem podstawowe wartości związane z instytucją małżeństwa, rodziny i ich rolą w społeczeństwie.

Pozostałe przepisy konstytucyjne należy interpretować i stosować w sposób pozwalający na możliwie najpełniejsze uwzględnienie i realizację tych wartości. Taki sam kierunek obowiązuje przy interpretacji wszelkich innych przepisów prawa (zob. wyrok NSA z 7 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 722/09, Lex nr 582493). W procesie owej interpretacji i stosowania należy kierować się «świadomością wartości rodziny w życiu społecznym i znaczenia tej podstawowej komórki dla istnienia i funkcjonowania narodu» (wyrok TK z 8 maja 2001 r., sygn. P 15/00, OTK ZU nr 4/2001, poz. 83). (…) Jak wynika z ugruntowanego orzecznictwa Trybunału, «[o]chrona rodziny realizowana przez władze publiczne musi uwzględniać przyjętą w Konstytucji wizję rodziny jako trwałego związku mężczyzny i kobiety nakierowanego na macierzyństwo i odpowiedzialne rodzicielstwo (vide: art. 18 Konstytucji). Celem regulacji konstytucyjnych odnoszących się do statusu rodziny jest bowiem nałożenie na państwo, a przede wszystkim na ustawodawcę, obowiązku podejmowania takich działań, które »«umacniają więzi między osobami tworzącymi rodzinę, a zwłaszcza więzi istniejące między rodzicami i dziećmi oraz między małżonkami«» (wyrok z 12 kwietnia 2011 r., sygn. SK 62/08, OTK ZU nr 3/A/2011, poz. 22).

W kontekście konstytucyjnej zasady równości oraz utrwalonego orzecznictwa Trybunału, dotyczącego pominięcia ustawodawczego, trudno zatem przyjąć, że materia regulacji związków osób tej samej płci jest tożsama jakościowo z materią regulacji małżeństwa określonego w art. 1 § 1 k.r.o.” (postanowienie o sygn. SK 14/17; podobnie w pozostałych sprawach).

Uwzględniając powyższe, w świetle orzecznictwa TK nie budzi wątpliwości teza, że Konstytucja w art. 18 wyraża zasadę heteroseksualności małżeństwa znajdującego się pod ochroną i opieką państwa polskiego.

4.3. Takie rozumienie art. 18 Konstytucji było przyjęte także przez sądy administracyjne, które w bardzo licznych sprawach dotyczących tzw. transkrypcji zagranicznych aktów małżeństwa wypowiadały się na temat konstytucyjnej regulacji instytucji małżeństwa. Sądy administracyjne wskazywały, że art. 18 Konstytucji to przepis definiujący małżeństwo. W orzecznictwie tym do 20 marca 2026 r. panowała właściwie zgodność, że w świetle polskiego prawa transkrypcja zagranicznego aktu małżeństwa zawartego na podstawie prawa obcego przez osoby tej samej płci jest niedopuszczalna, albowiem stanowiłoby to naruszenie klauzuli porządku publicznego.

Sądy administracyjne zauważały m.in., że przez podstawowe zasady porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej należy rozumieć normy Konstytucji, przede wszystkim te zawarte w jej rozdziale I zatytułowanym „Rzeczpospolita” oraz naczelne normy w poszczególnych dziedzinach prawa, czyli normy determinujące podstawowe założenia, na których oparta jest dana dziedzina prawa. Zgodnie z art. 8 ust. 1 Konstytucji, jest ona najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej. W myśl zaś art. 8 ust. 2 Konstytucji, jej przepisy stosuje się bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej. W tym aspekcie należy przywołać art. 18 Konstytucji.

Zgodnie z tym przepisem, małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej. Sądy administracyjne zajmowały stanowisko, że „[w] ustawie zasadniczej zdefiniowano zatem wprost małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny. Trzeba przy tym podkreślić, że celem wprowadzenia takiego właśnie brzmienia art. 18 in principio, o czym świadczą m.in. materiały z procesu legislacyjnego, było właśnie zapobieżenie w przyszłości legalizacji w Polsce małżeństw jednopłciowych. Reasumując, w polskim porządku prawnym nie jest w ogóle dopuszczalne uznanie za małżeństwo związku osób tej samej płci (por. np. wyrok NSA z 28 lutego 2018 r., II OSK 1112/16, CBOSA; wyrok NSA z 25 października 2016 r., II GSK 866/15, CBOSA; wyrok TK z 9 listopada 2010 r., SK 10/08, OTK-A 2010/9/99, pkt 5.2.; opinia Sądu Najwyższego – Biura Studiów i Analiz z 4 sierpnia 2011 r., znak: BSA I - 021-135-11, zwłaszcza s. 6-10; W. Borysiak, w: Konstytucja RP. Komentarz, pod red. M. Safjana i L. Boska, Legalis 2016, komentarz do art. 18, zwłaszcza Nb 38, 112-119; L. Garlicki, w: Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej. Komentarz, Wydawnictwo Sejmowe 2016, s. 493 - 495; Z Strus, Znaczenie artykułu 18 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Palestra 2014, nr 9, s. 238-240; B. Banaszkiewicz, «Małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny». O niektórych implikacjach art. 18 Konstytucji RP, «Kwartalnik Prawa Prywatnego» 2013, z. 3, s. 603; W. Skrzydło, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej.

Komentarz, wyd. VII, LEX 2013, tezy do art. 18; A. Mączyński, Konstytucyjne podstawy prawa rodzinnego, w: Państwo prawa i prawo karne. Księga Jubileuszowa Profesora Andrzeja Zolla, Warszawa 2012, tom 1, s. 770-772; M. Pilich, Związki quasi-małżeńskie w polskim prawie prywatnym międzynarodowym, Państwo i Prawo 2011, z. 2, s. 94; T. Smyczyński, w: System prawa prywatnego.

Prawo rodzinne i opiekuńcze, tom 11, pod red. T. Smyczyńskiego, Warszawa 2009, s. 46-47 i 70; P. Kasprzyk, Kilka uwag o potrzebie instytucjonalizacji homoseksualnych związków partnerskich i «małżeńskich» w polskim prawie rodzinnym [w:] Księga Jubileuszowa Profesora Tadeusza Smyczyńskiego, red. M. Andrzejewski, Toruń 2008, s. 258-259). Podkreślenia raz jeszcze wymaga, że zasada heteroseksualności małżeństwa ma charakter zasady ustrojowej wyrażonej w akcie prawnym usytuowanym najwyżej w hierarchii źródeł prawa (art. 87 Konstytucji RP). Zasady tej nie mogą zmienić akty niższego rzędu, w tym umowy międzynarodowe i ustawy. (…) Należy dodać, że zasada odmienności płci małżonków jest podstawową zasadą polskiego prawa rodzinnego i wynika wprost z art. 1 § 1 k.r.o. Zgodnie z tym przepisem, małżeństwo zostaje zawarte, gdy mężczyzna i kobieta jednocześnie obecni złożą przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego oświadczenia, że wstępują ze sobą w związek małżeński.

Odmienność płci stanowi bezwzględny warunek zawarcia istniejącego małżeństwa” (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 18 września 2019 r., sygn. akt IV SA/Wa 1638/19; podobnie por. np. wyrok WSA w Warszawie z 25 stycznia 2019 r., sygn. akt IV SA/Wa 2717/18).

NSA nadto podnosił, że „małżeństwem w polskim porządku prawnym jest tylko związek kobiety i mężczyzny. Transkrypcja aktu małżeństwa do polskiego systemu prawa powoduje to, że wystawiany jest polski dokument potwierdzający (a nie kreujący) zdarzenie mające miejsce za granicą i w świetle polskiego prawa dopuszczalnym jest wydanie takiego aktu. Polski system prawny nie zna małżeństwa zawartego między dwoma mężczyznami, a tym samym było niedopuszczalnym dokonanie transkrypcji aktu małżeństwa zawartego za granicą pomiędzy dwoma mężczyznami jako małżeństwa w świetle polskiego prawa” (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 grudnia 2022 r., sygn. akt II OSK 3973/19; podobnie również zob. wyroki NSA z: 28 lutego 2018 r., sygn. akt II OSK 1112/16;

6 lipca 2022 r., sygn. akt II OSK 2376/19).

Istotna zmiana podejścia sądów administracyjnych nastąpiła 20 marca 2026 r., kiedy to NSA wydał wyrok o sygn. akt II OSK 216/21, odstępujący od dotychczasowej linii orzeczniczej wykluczającej możliwość transkrypcji zagranicznego aktu małżeństwa dwóch osób tej samej płci, na rzecz przyjęcia dopuszczalności takiej transkrypcji. NSA w sentencji swojego rozstrzygnięcia zobowiązał właściwego Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego do przeniesienia do rejestru stanu cywilnego w drodze transkrypcji aktu małżeństwa zawartego w Berlinie przez dwie osoby tej samej płci. W uzasadnieniu wskazał zaś, że „brak jest usprawiedliwionych podstaw do twierdzeń, że dokonanie transkrypcji zagranicznego aktu małżeństwa osób tej samej płci mogłoby spowodować realne, poważne zagrożenie dla podstawowych zasad porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej, naruszając tożsamość narodową i krajową autonomię regulacyjną w dziedzinie prawa rodzinnego. Zgodnie z tym co rozważono, uznanie małżeństwa legalnie zawartego za granicą przez przeniesienie do polskiego rejestru stanu cywilnego w drodze transkrypcji aktu małżeństwa nie narusza zasad konstytucyjnych i nie koliduje z instytucją małżeństwa w polskim porządku prawnym. Dotychczasowa wykładnia pojęcia «podstawowych zasad porządku prawnego», wynikająca z art. 107 pkt 3 [p].a.s.c., utrwalona w praktyce administracyjnej i przyjęta w orzecznictwie sądowym, stanowiąca fundament odmowy dokonania transkrypcji zagranicznego aktu małżeństwa osób tej samej płci, tak jak w rozpoznawanej sprawie, musi ulec modyfikacji”.

Ocenił także, że „[z] przepisu tego nie można wywieść normy, że stanowi on bezwzględną przeszkodę w uznaniu małżeństwa osób tej samej płci zawartego w innym państwie członkowskim Unii, zgodnie z ustawodawstwem tego państwa, w tym także przeniesienia aktu małżeństwa do polskiego rejestru stanu cywilnego w drodze transkrypcji. Art. 18 Konstytucji przypisujący małżeństwu jako związkowi kobiety i mężczyzny szczególną pozycję w systemie prawa, ma na celu podkreślenie, że tak rozumiana instytucja małżeństwa znajduje się pod specjalną pieczą (ochroną i opieką) Rzeczypospolitej Polskiej, podobnie jak rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo. Z przepisu tego nie da się wygenerować tezy, że po pierwsze zakazuje uznania innych związków pomiędzy dwoma osobami niezależnie od płci i po drugie tym innym związkom nie należy się żaden poziom ochrony i opieki.

Art. 18 Konstytucji, mieszczący się pośród przepisów statuujących naczelne zasady Rzeczypospolitej Polskiej, nie może być interpretowany w oderwaniu od innych przepisów zawartych w Konstytucji określających wolności i prawa człowieka i obywatela oraz wolności i prawa osobiste. Art. 30 (przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela), art. 31 ust. 1 (wolność człowieka podlega ochronie prawnej), art. 32 ust. 1 (wszyscy są równi wobec prawa) i art. 47 (każdy ma prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz decydowania o swoim życiu osobistym) przyznają każdemu obywatelowi prawo do realizowania własnego życia rodzinnego, nakładając na władze publiczne państwa obowiązek ich poszanowania i ochrony oraz zagwarantowania, zgodnie ze swoimi kompetencjami, realizacji tych praw. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego (…) art. 18 Konstytucji nie stoi na przeszkodzie uznaniu małżeństwa osób tej samej płci, legalnie zawartego w innym państwie członkowskim, w trakcie korzystania przez te osoby ze swobody przemieszczania się i pobytu celem kontynuowania życia rodzinnego w takim stanie cywilnym również z tego powodu, że inne rozumienie tego przepisu pozostawałoby w kolizji z zakazem niedyskryminacji w życiu społecznym, w tym z powodu płci i orientacji seksualnej (art. 32 ust. 2 Konstytucji).

Dotychczasowa praktyka działania organów administracji właściwych w sprawach z zakresu rejestracji stanu cywilnego wskazuje, że zawarte w państwach członkowskich Unii akty małżeństwa osób odmiennej płci przenosi się do polskiego rejestru stanu cywilnego w drodze transkrypcji. W kontekście tego spostrzeżenia nie może ujść z pola widzenia i ta istotna okoliczność, że zakaz wszelkiej dyskryminacji ze względu na płeć, jako jedna z fundamentalnych zasad Unii, jest normą o charakterze bezwzględnie wiążącym (wyrok Trybunału z 22 stycznia 2019 r., Cresco Investigation, C-197/17, pkt 76). Tolerowanie dyskryminacji ze względu na różnicę płci oznaczałoby naruszenie, w odniesieniu do tych osób, poszanowania godności i wolności, do których mają oni prawo, a władze publiczne, w tym sądy winny te prawa chronić. (…) W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego uznanie małżeństwa osób odmiennej płci, legalnie zawartego w państwie członkowskim Unii i przeniesienie zagranicznego aktu małżeństwa do polskiego rejestru stanu cywilnego w drodze transkrypcji w trakcie korzystania przez te osoby z prawa przewidzianego w art. 21 ust. 1 TFUE nie stoi w sprzeczności z art. 18 Konstytucji i art. 1 § 1 [k].r.o.

Możliwa jest więc taka wykładnia omówionych przepisów krajowych, która jest zgodna z prawem Unii (art. 20 i art. 21 ust. 1 TFUE interpretowanymi w związku z normami wypływającymi z art. 7 i art. 21 ust. 1 Karty [praw podstawowych Unii Europejskiej]) oraz przepisami art. 8 ust. 1 i art. 14 Konwencji [o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności]”.

Wskazane orzeczenie stanowiło reakcję NSA na pogląd Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej: TSUE) (Wielkiej Izby) wyrażony w trybie prejudycjalnym 25 listopada 2025 r. w sprawie C-713/23 (ECLI:EU:C:2025:917), w którym TSUE wskazał, że „[a]rtykuł 20 i art. 21 ust. 1 TFUE, odczytywane w świetle art. 7 i art. 21 ust. 1 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, należy interpretować w ten sposób, że: stoją one na przeszkodzie uregulowaniom państwa członkowskiego, które ze względu na to, iż prawo tego państwa członkowskiego nie dopuszcza małżeństw osób tej samej płci, nie zezwalają na uznanie małżeństwa legalnie zawartego przez dwóch mających tę samą płeć obywateli wspomnianego państwa członkowskiego w trakcie korzystania z przysługującej im swobody przemieszczania się i pobytu w innym państwie członkowskim, w którym rozwinęli oni lub umocnili życie rodzinne, ani na transkrypcję w tym celu aktu małżeństwa do rejestru stanu cywilnego tego pierwszego państwa członkowskiego, w sytuacji gdy transkrypcja ta jest jedynym przewidzianym przez to państwo środkiem umożliwiającym takie uznanie”.

Trybunał z urzędu ustalił, że wykładnia zaprezentowana w wyroku NSA o sygn. akt II OSK 216/21 jest już powielana przez wojewódzkie sądy administracyjne oraz inne składy NSA (zob. np. wyroki: WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 15 kwietnia 2026 r., sygn. akt II SA/Go 673/25; WSA w Lublinie z 28 kwietnia 2026 r., sygn. akt III SA/Lu 82/24; NSA z 7 maja 2026 r., sygn. akt II OSK 2070/23 oraz II OSK 2073/23). Co więcej, na podstawie wiadomości dostępnych w domenie publicznej można stwierdzić, że jeszcze przed wejściem w życie zaskarżonego rozporządzenia doszło do transkrypcji zagranicznych aktów małżeństwa zawartych przez osoby tej samej płci (zob. https://um.warszawa.pl/-/warszawa-dokonala-transkrypcji-aktu-malzenstwa-osob-jednej-plci; dostęp: 28 lipca 2026 r.).

4.4. Trybunał przypomina, że co do zasady nie zajmuje się stosowaniem prawa, albowiem jest organem kontrolującym zgodność obowiązującego prawa z normami wyższego rzędu. Ze względu na swoją kompetencję Trybunał bywa określany mianem negatywnego ustawodawcy. Trybunał Konstytucyjny nie rozstrzyga bowiem, w odróżnieniu od sądów, indywidualnych spraw, lecz jest „sądem prawa”, który bada istnienie relacji zgodności norm prawnych różnej rangi i – co do zasady – nie zajmuje się oceną faktów.

Nie posiada zatem władztwa do orzekania w sprawach indywidualnych, polegającego na kontroli poszczególnych orzeczeń sądowych.

Nawet orzekając w trybie skargi konstytucyjnej, Trybunał bada jedynie konstytucyjność normy zastosowanej w sprawie, a nie akt indywidualno-konkretny. Dlatego też z reguły Trybunał nie odnosi się do argumentacji sądów wyrażanych w uzasadnieniach orzeczeń. Pomimo powyższego, Trybunał postanowił krótko ustosunkować się do wywodów zaprezentowanych w uzasadnieniu wyroku NSA o sygn. akt II OSK 216/21 oraz w rozstrzygnięciu TSUE w sprawie C-713/23. Taki modus procedendi uzasadnia okoliczność – potwierdzona w uzasadnieniu projektu zaskarżonego rozporządzenia – że zmiana wzorów dokumentów z zakresu rejestracji stanu cywilnego została spowodowana wydaniem przez NSA wyroku o sygn. akt II OSK 216/21, w którym polski sąd po raz pierwszy w historii uznał dopuszczalność transkrypcji zagranicznego aktu małżeństwa zawartego za granicą przez dwie osoby tej samej płci. Analiza tej argumentacji jest zatem zasadna w kontekście wykładni wzorców kontroli.

Trybunał Konstytucyjny nie podzielił argumentacji NSA ani w odniesieniu do sposobu pojmowania art. 18 Konstytucji jako jedynie szczególnie chroniącego małżeństwo tworzone przez kobietę i mężczyznę, ani w odniesieniu do twierdzeń, według których dokonywanie transkrypcji zagranicznych aktów małżeństwa osób tej samej płci nie sprzeciwia się polskim regulacjom normatywnym oraz jest obowiązkiem Rzeczypospolitej Polskiej wynikającym ze zobowiązań prawa unijnego.

Po pierwsze, nie zasługuje na uwzględnienie pogląd jakoby art. 18 Konstytucji oraz obowiązujące ustawodawstwo dotyczące małżeństwa (art. 1 § 1 k.r.o.) nie stanowiły przeszkody do uznania przez Polskę małżeństwa osób tej samej płci, legalnie zawartego w państwie członkowskim Unii i przeniesienia zagranicznego aktu takiego małżeństwa do polskiego rejestru stanu cywilnego w drodze transkrypcji. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku o sygn. akt II OSK 216/21 nie tylko zlekceważył dosłowne brzmienie art. 18 Konstytucji, który definiuje małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, lecz także poglądy Trybunału wyrażone już wiele lat temu oraz własne dotychczasowe orzecznictwo. NSA w uzasadnieniu tego wyroku wskazał, że możliwa jest taka wykładnia przepisów krajowych, która jest zgodna z prawem Unii.

W ocenie TK, NSA dokonał zatem dostosowania treści normy konstytucyjnej z art. 18 Konstytucji do regulacji traktatowych, które zajmują niższą od Konstytucji pozycję w hierarchii systemu źródeł prawa, co jest działaniem wadliwym. Nadto NSA całkowicie pominął pogląd TK wyrażony w wyroku o sygn. K 18/04, z którego wynika, że zmiana statusu małżeństwa jako związku kobiety i mężczyzny byłaby możliwa jedynie przy zachowaniu rygorów trybu zmiany Konstytucji i nie mogłaby nastąpić w formie ratyfikowanej umowy międzynarodowej, a co dopiero w drodze wykładni TSUE czy NSA.

Błędem jest postrzeganie art. 18 Konstytucji li tylko jako przypisującego małżeństwu jako związkowi kobiety i mężczyzny szczególną pozycję w systemie prawa, w celu podkreślenia, że tak rozumiana instytucja małżeństwa znajduje się pod specjalną pieczą (ochroną i opieką) Rzeczypospolitej Polskiej, podobnie jak rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo. W rzeczywistości art. 18 Konstytucji ma szersze znaczenie. Odmienność płci stanowi bezwzględny warunek zawarcia małżeństwa w krajowym porządku prawnym, co znajduje także jednoznaczne potwierdzenie w art. 1 § 1 k.r.o. Nie do zaakceptowania jest zatem pogląd, że obowiązek ochrony małżeństwa jako związku kobiety i mężczyzny statuowany w art. 18 Konstytucji nie oznacza zakazu odnotowania związku małżeńskiego osób tej samej płci zawartego za granicą. Jak słusznie wskazano w orzecznictwie sądowym, „Konstytucja definiuje małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny i obejmuje go ochroną. Nie można wywodzić, że wobec tego małżeństwo w innej konfiguracji płciowej jest dopuszczalne przez Konstytucję, lecz nie podlega ochronie państwa. Przepisy Konstytucji RP wyznaczają kierunek ustawodawstwa niższego rzędu. Gdyby przyjąć wykładnię proponowaną przez skarżących wówczas w k.r.o. prawodawca ustanowiłby, że małżeństwo jest zawarte również w razie jednoczesnego złożenia oświadczenia przez osoby tej samej płci. W takim wypadku ustawodawca dopuściłby w przestrzeni publicznej małżeństwa tej samej płci, ale jedynie te zawarte przez kobietę i mężczyznę podlegałyby szczególnej ochronie państwa, zagwarantowanej w art. 18 Konstytucji RP. Przy czym inną kwestią byłoby zagadnienie równości wobec prawa w analogicznej sytuacji faktycznej. Niemniej jednak cały system prawa krajowego stanowi spójną całość i wykładnia przepisów Konstytucji RP w kontekście przesłanki zasad porządku prawnego nie może abstrahować od regulacji zawartych w akcie niższej rangi tj. ustawie. [Kodeks rodzinny] nie przewiduje natomiast małżeństwa jako związku osób tej samej płci” (wyrok WSA w Warszawie z 1 lipca 2020 r., sygn. akt IV SA/WA 2982/19).

W konsekwencji uznawania w drodze transkrypcji zagranicznych małżeństw zawartych przez osoby tej samej płci, w krajowym porządku publicznym występowałyby małżeństwa zarówno jednopłciowe, jak i różnopłciowe, a takiego stanu nie przewiduje ani Konstytucja, ani obowiązujące ustawodawstwo. Skoro Konstytucja i ustawy nie przewidują takiej możliwości, to organy władzy publicznej (kierownicy USC) nie mogą dokonywać takich transkrypcji, albowiem stosownie do art. 7 Konstytucji zobowiązane są do działania na podstawie i w granicach prawa. W przeciwieństwie bowiem do jednostki, która może czynić wszystko, czego prawo wyraźnie nie zabrania, organ publiczny może czynić tylko to, na co prawo mu wyraźnie zezwala.

Po drugie, nie do zaakceptowania jest także pogląd, że z zaciągniętych przez Polskę zobowiązań międzynarodowych, a dokładniej związanych z członkostwem w Unii Europejskiej, rzekomo wynikać ma obowiązek uznawania zagranicznych małżeństw zawartych przez osoby tej samej płci. Przypomnieć wypada, że przystępując do UE, Polska nie przekazała kompetencji związanych z prawem małżeńskim, w tym dotyczących kwestii uznawania albo nieuznawania zagranicznych związków osób tej samej płci. Wobec tego istotne znaczenie ma art. 4 ust. 1 Traktatu o Unii Europejskiej (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/30; dalej: TUE), który stanowi, że „[z]godnie z artykułem 5 wszelkie kompetencje nieprzyznane Unii w Traktatach należą do Państw Członkowskich”. Art. 5 ust. 1 TUE wskazuje, że granice kompetencji Unii wyznacza zasada przyznania, a wykonywanie tychże kompetencji podlega zasadom pomocniczości i proporcjonalności.

„Zgodnie z zasadą przyznania Unia działa wyłącznie w granicach kompetencji przyznanych jej przez Państwa Członkowskie w Traktatach do osiągnięcia określonych w nich celów”. Wszelkie kompetencje nieprzyznane Unii w Traktatach należą do Państw Członkowskich (art. 5 ust. 2 TUE).

Z kolei stosownie do art. 9 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE C 202 z 07.06.2016, s. 389; dalej: Karta), „[p]rawo do zawarcia małżeństwa i prawo do założenia rodziny są gwarantowane zgodnie z ustawami krajowymi regulującymi korzystanie z tych praw”. W myśl zaś art. 51 Karty, „[p]ostanowienia niniejszej Karty mają zastosowanie do instytucji, organów i jednostek organizacyjnych Unii przy poszanowaniu zasady pomocniczości oraz do Państw Członkowskich wyłącznie w zakresie, w jakim stosują one prawo Unii. Szanują one zatem prawa, przestrzegają zasad i popierają ich stosowanie zgodnie ze swymi odpowiednimi uprawnieniami i w poszanowaniu granic kompetencji Unii powierzonych jej w Traktatach” (ust. 1) oraz „[n]iniejsza Karta nie rozszerza zakresu zastosowania prawa Unii poza kompetencje Unii, nie ustanawia nowych kompetencji ani zadań Unii, ani też nie zmienia kompetencji i zadań określonych w Traktatach” (ust. 2).

Paradoksalnie, w orzeczeniu w sprawie C-713/23 TSUE przypomniał zasadę przyznania, po czym merytorycznie zajął się sprawą, która nie należy do kompetencji Unii (zob. P. Mostowik, Stosując argumenty TSUE i NSA można za hymn Polski uznać „Pieśń wojów”, https://www.rp.pl/opinie-prawne/art44108621-piotr-mostowik-o-rejestracji-malzenstw-tej-samej-plci-stosujac-argumenty-tsue-i-nsa-mozna-za-hymn-polski-uznac-piesn-wojow;

dostęp: 28 lipca 2026 r.).

Chybiony, w ocenie Trybunału, jest także zarzut naruszenia przez Polskę prawa do swobodnego przemieszczania się i przebywania na terytorium państw członkowskich UE, określonego w art. 21 ust. 1 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiego (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/2, ze zm.; dalej: TFUE). Należy zgodzić się z oceną WSA w Warszawie, że „realizacja tego prawa nie jest uzależniona od posiadania transkrybowanego aktu małżeństwa (…). W konsekwencji organy nie mogły naruszyć przywołanego przepisu. Norma ta była poza zakresem kompetencji organów, bowiem spór dotyczy kwestii stanu cywilnego, który pozostaje bez związku dla prawa przemieszczania się i przebywania. Niezależnie bowiem jakiego stanu cywilnego pozostaje obywatel państwa członkowskiego, przysługuje mu prawo do swobodnego przemieszczania się na terytorium Unii” (wyrok WSA w Warszawie o sygn. akt IV SA/Wa 2982/19). Inaczej mówiąc, przepisanie do polskiego rejestru stanu cywilnego zagranicznego aktu małżeństwa nie jest potrzebne do przemieszczenia się w obrębie Unii Europejskiej (zob. P. Mostowik, Stosując argumenty …).

Po trzecie, nawet gdyby uznać, że obowiązek uznawania takich małżeństw istnieje i wynika ze zobowiązań określonych w ratyfikowanych umowach międzynarodowych, nie mógłby zostać przez Polskę wykonany, albowiem na przeszkodzie temu stoi norma konstytucyjna definiująca małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny. W tym kontekście Trybunał przypomina, że reguła kolizyjna określona w art. 91 ust. 2 Konstytucji dotyczy wyłącznie relacji umowy międzynarodowej ratyfikowanej za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie do ustawy, a nie umowy do Konstytucji. Umowa międzynarodowa ratyfikowana za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie ma pierwszeństwo przed ustawą, jeżeli ustawy tej nie da się pogodzić z umową; nie ma zaś pierwszeństwa przed Konstytucją, która jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej. A skoro tak, to Naczelny Sąd Administracyjny nie miał prawa posłużyć się prawem unijnym, a także tym bardziej orzeczeniem TSUE, do wprowadzenia do polskiego porządku prawnego czegoś, czego nie da się pogodzić z Konstytucją, tj. uznawania za małżeństwo zagranicznego związku, który nie spełnia konstytucyjnej definicji małżeństwa, zawartej w art. 18 ustawy zasadniczej.

W wyroku NSA o sygn. akt II OSK 216/21, jak i w poprzedzającym go prejudykacie TSUE w sprawie C-713/23 błędnie przyjęto, że na Polsce ciąży obowiązek zagwarantowania uznania małżeństw osób jednej płci zawartych w państwie członkowskim i zgodnie z prawem tego państwa, do celów wykonywania praw, które obywatele ci mieliby wywodzić z prawa Unii.

Trybunał uznał, że pogląd ten nie uwzględnia jednak tego, iż Rzeczpospolita Polska nie może wykonywać zobowiązań, które stoją w sprzeczności z polską Konstytucją.

W tym kontekście Trybunał pragnie przypomnieć, że w jego dotychczasowym orzecznictwie dostrzegano wprawdzie potrzebę obopólnie przyjaznej (wzajemnej) wykładni prawa UE i Konstytucji, co implikuje obowiązki zarówno po stronie TK, jak i po stronie TSUE.

Wszelkie przypadki kolizji pomiędzy orzecznictwem obydwu organów należy rozwiązywać przy zastosowaniu „wykładni respektującej względną autonomię prawa europejskiego i prawa krajowego”, co wynika z wyraźnego wymogu wzajemności dodanego do zasady lojalności w Traktacie z Lizbony. Stosowaniu takiej obopólnie przyjaznej wykładni powinna sprzyjać zbieżność podstaw aksjologicznych wyrażonych w traktatach i Konstytucji (tak również w wyroku o sygn. K 18/04). W dotychczasowych orzeczeniach Trybunał podkreślał również, że wykładnia Konstytucji przyjazna względem prawa europejskiego ma swoje granice. Nie może ona prowadzić do rezultatów sprzecznych z wyraźnym brzmieniem przepisów konstytucyjnych, a w wypadku wystąpienia nieusuwalnej sprzeczności należy uwzględnić zasadę nadrzędności Konstytucji (tak w wyrokach: o sygn. K 18/04; z 16 listopada 2011 r. o sygn. SK 45/09, OTK ZU nr 9/A/2011, poz. 97; z 14 lipca 2021 r. o sygn. P 7/20, OTK ZU A/2021, poz. 49).

W postanowieniu z 19 grudnia 2006 r. o sygn. P 37/05 (OTK ZU nr 11/A/2006, poz. 177), Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że „stan prawny, w którym w odniesieniu do takich samych sytuacji prawnych uznana byłaby właściwość zarówno ETS [obecnie TSUE], jak i TK, rodziłby zagrożenie dwutorowości w zakresie orzekania o treści tych samych przepisów prawa. (...) ETS stoi na straży prawa wspólnotowego i przy swych rozstrzygnięciach nie musi brać pod uwagę standardów wynikających z ładu prawnego poszczególnych państw, w tym też miejsca [K]onstytucji w systemie źródeł prawa wewnętrznego państw członkowskich. Inaczej TK, który ma strzec Konstytucji, będącej, wedle jej art. 8 ust. 1, najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiejˮ. W postanowieniu tym Trybunał zwrócił też uwagę na konieczność rozróżnienia, z jednej strony, badania zgodności aktów prawa pochodnego UE z traktatami, czyli prawem pierwotnym Unii Europejskiej, a z drugiej strony, badania ich zgodności z Konstytucją. Organem, który decyduje ostatecznie o zgodności rozporządzeń i dyrektyw europejskich z traktatami, jest TSUE, a o ich zgodności z Konstytucją – TK. Zadaniem TSUE wyznaczonym w traktatach jest zapewnienie poszanowania prawa w procesie wykładni i stosowania traktatów, a także – na wniosek sądów państw członkowskich, wykładnia prawa UE oraz ustalanie ważności aktów jej prawa. Natomiast zadaniem Trybunału Konstytucyjnego jest kontrola zgodności norm obowiązujących w polskim porządku prawnym z Konstytucją. TSUE nie ma kompetencji do przeprowadzania wykładni Konstytucji ani ustaw państw członkowskich (por. J. Schwarze, EU-Kommentar, Freiburg, Monachium, Hamburg, Luksemburg 2018, s. 300). W niektórych sprawach TSUE i TK mogą jednak zajmować się wykładnią podobnych zasad prawnych wynikających z traktatów i Konstytucji, tak jak ma to miejsce w wypadku zasad pierwszeństwa oraz bezpośredniego skutku prawa Unii w zderzeniu z zasadami nadrzędności Konstytucji i suwerenności państwa członkowskiego UE.

Wówczas szczególnie istotna okazuje się reguła wzajemności, o której stanowi art. 4 ust. 3 TUE, oznaczająca przede wszystkim obowiązek wzajemnego respektowania wyznaczonej właściwości obydwu organów oraz stosowania obopólnie przyjaznej wykładni prawa UE i Konstytucji (zob. wyrok TK z 7 października 2021 r., sygn. K 3/21, OTK ZU A/2022, poz. 65).

Jednak stosując nawet najdalej idącą przyjazną prawu unijnemu wykładnię Konstytucji, nie można znaleźć podstawy do akceptacji poglądu zobowiązującego Polskę – w drodze działalności judykacyjnej TSUE – do uznawania za małżeństwo zagranicznego związku, który nie spełnia cechy definiującej małżeństwo, tj. odmienności płci małżonków, wyrażonej dosłownie w treści normy konstytucyjnej.

Raz jeszcze należy wskazać, że nie ulega wątpliwości, iż Rzeczpospolita Polska nie przekazała Unii Europejskiej kompetencji w zakresie prawa małżeńskiego. Co więcej, w świetle treści art. 18 Konstytucji, przekazanie kompetencji do nakładania na Polskę obowiązku uznawania związków jednopłciowych za małżeństwo nie mogłoby mieć miejsca, przynajmniej do momentu ewentualnej zmiany tego przepisu. Co więcej, art. 90 ust. 1 Konstytucji, wyznaczający granice przekazania na rzecz UE kompetencji organów władzy państwowej w niektórych sprawach, nie daje podstaw do uznawania przez Rzeczpospolitą Polską prawotwórczej wykładni traktatów, skutkującej modyfikacją konstytucyjnych rozwiązań ustrojowych dotyczących sposobu pojmowania instytucji małżeństwa. TK raz jeszcze przypomina dość oczywistą prawdę, że UE posiada tylko takie kompetencje, jakie jej zostały przyznane przez państwa członkowskie (art. 4 ust. 1, art. 5 ust. 1 zdanie pierwsze TUE), które pozostają suwerennymi stronami traktatów.

Z powyższego wynika, że ostatnie słowo w sprawie granic kompetencji przekazanych powinno należeć do państwa członkowskiego. Uznanie, że to TSUE, w razie wątpliwości, może samodzielnie określać granice kompetencji przekazanych oraz precyzować ramy tożsamości konstytucyjnej państwa członkowskiego, wykraczałoby poza właściwość traktatową TSUE, a w skrajnym wypadku mogłoby prowadzić, w konsekwencji, do arbitralnego wykonywania przez TSUE kompetencji, których Rzeczpospolita nie przekazała na rzecz UE (por. wyrok TK o sygn. P 7/20).

1. 4.5. Uzupełniająco należy wskazać, że również w orzecznictwie Sądu Najwyższego można odnaleźć wypowiedzi dotyczące art. 18 Konstytucji.

Dobrym przykładem będzie postanowienie SN z 7 lipca 2004 r., sygn. akt II KK 176/04 (Lex nr 121668), w którym stwierdzono, że „[w] dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego, wypracowanym i ugruntowanym zarówno w okresie obowiązywania poprzedniego, jak i obecnego Kodeksu postępowania karnego, a także w doktrynie (por. wypowiedzi W. Woltera, A. Zolla, A. Wąska), pojęcie «wspólne pożycie» odnoszone jest wyłącznie do konkubinatu, a w szczególności do związku osób o różnej płci, odpowiadającego od strony faktycznej stosunkowi małżeństwa (którym w myśl art. 18 Konstytucji jest wyłącznie związek osób różnej płci)”.

Z kolei w wyroku z 6 grudnia 2007 r., sygn. akt IV CSK 301/07 (Lex nr 361309), SN wypowiedział się o ochronie małżeństwa.

Zauważył, że „[p]rzewidziana w art. 18 Konstytucji ochrona małżeństwa oznacza, że prawnie zalegalizowany związek kobiety i mężczyzny pozostaje pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej. Ochrona małżeństwa przejawia się m.in. w tym, że do innych związków nie stosuje się skutków prawnych wynikających z zawarcia małżeństwa oraz że nie dopuszcza się takiej wykładni i stosowania przepisów, które prowadziłyby do zrównania pod względem prawnym małżeństwa i innych form pożycia. Ze względu na konstytucyjną zasadę ochrony małżeństwa oraz brak podstaw do uznania braku regulacji prawnej związków pozamałżeńskich za lukę w prawie, niedopuszczalne jest stosowanie unormowań z zakresu prawa małżeńskiego (w tym wspólności majątkowej i podziału dorobku), nawet w drodze analogii, do innych niż małżeństwo stosunków cechujących się istnieniem więzi osobisto-majątkowych. Takie konsekwentne i jednolite stanowisko jest, z aprobatą doktryny, przyjmowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego na tle rozliczeń majątkowych osób, które pozostawały w konkubinacie (por. m.in. uchwałę z dnia 30 stycznia 1986 r., III CZP 79/85, OSNCP 1987, nr 1, poz. 2 i wyrok z dnia 16 maja 2000 r., IV CKN 32/00, OSNC 2000, nr 12, poz. 222)”.

Co warte podkreślenia pogląd ten poprzedził trafną i dość oczywistą ocenę SN, zgodnie z którą „konstytucyjna ochrona małżeństwa nie oznacza, że inne niż małżeńskie formy wspólnego pożycia są zakazane przez prawo (…) Prawo polskie nie zawiera całościowej ani fragmentarycznej regulacji pozamałżeńskich wspólnot osobisto-mąjątkowych i dlatego traktuje się je jako związki faktyczne prawnie indyferentne”.

1. 5. Ocena zgodności przedmiotu kontroli z art. 92 ust. 1 w związku z art. 18 Konstytucji.
2. 5.1. Przystępując do oceny zgodności z Konstytucją zaskarżonego rozporządzenia określającego nowe wzory wybranych dokumentów wydawanych z zakresu rejestracji stanu cywilnego, Trybunał postanowił swoją analizę rozpocząć od kilku uwag o charakterze wprowadzającym.

Trybunał zauważył, że zaskarżone rozporządzenie może być stosowane zarówno w odniesieniu do małżeństw zawartych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, na zasadach określonych w kodeksie rodzinnym, jak i związków zawartych poza granicami Polski na podstawie obcych systemów prawnych.

W odniesieniu do pierwszej z wyżej wymienionych możliwości zaskarżone rozporządzenie nie wzbudza wątpliwości natury konstytucyjnej.

Prawo polskie de lege lata nie stwarza możliwości zawarcia na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej małżeństwa przez osoby tej samej płci. Jedyną dopuszczalną konfiguracją osobową małżeństwa zawieranego na zasadach określonych w prawie polskim jest relacja mężczyzna-kobieta. W konsekwencji zaskarżone wzory dokumentów mogą być sporządzane i wydawane tylko dla jednej kobiety i jednego mężczyzny zawierających związek małżeński w trybie prawa polskiego. Kontrolowane brzmienia wzorów dokumentów umożliwiają wpisanie danych osób różnej płci (mężczyzna-kobieta). W tym zakresie zaskarżone rozporządzenie spełnia więc warunki zgodności z Konstytucją. Notabene należy wskazać, że w praktyce – co oczywiste – polskie wzory dokumentów są wykorzystywane przede wszystkim w odniesieniu do małżeństw zawartych w Polsce na podstawie rodzimego systemu prawnego.

Trybunał nie zna ani jednego przypadku z praktyki, polegającego na próbie zawarcia ze skutkiem prawnym, na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej małżeństwa przez osoby tej samej płci oraz – w konsekwencji – próby wydania dla takiego związku dokumentu z wykorzystaniem urzędowego wzoru. W tym zakresie problem konstytucyjny zatem nie występuje.

Może jednak się zdarzyć, że polskie wzory dokumentów wykorzystywane są w odniesieniu do sytuacji mających element zagraniczny, tj. są przeznaczone do sporządzania i wydawania odpisów aktów małżeństwa oraz zaświadczeń, dotyczących związków małżeńskich zawartych za granicą. Już w tym miejscu należy wskazać, że tylko w takiej sytuacji możliwe będzie zaistnienie sytuacji, w której wprowadzane w załącznikach od nr. 1 do nr. 6 wzory dokumentów byłyby przeznaczane do sporządzania i wydawania odpisów aktów małżeństwa oraz zaświadczeń, dotyczących związków innych niż związek kobiety i mężczyzny.

W praktyce najistotniejsze znaczenie mają sytuacje, w których wzory polskich dokumentów miałyby zostać wykorzystane do tzw. transkrypcji zagranicznych aktów małżeństwa, o której mowa w art. 104 p.a.s.c. W tym wypadku można wyróżnić dwie sytuacje.

Pierwsza niebudząca wątpliwości, to sytuacja, w której wzory te służyłyby transkrypcji zagranicznego dokumentu stanu cywilnego stwierdzającego zawarcie małżeństwa przez dwie osoby różnej płci. Należy wskazać, że na gruncie obowiązującego prawa transkrypcje tego rodzaju były dokonywane i nie wzbudzało to wątpliwości konstytucyjnoprawnych.

Druga z kolei sytuacja może dotyczyć transkrypcji zagranicznego aktu małżeństwa zawartego na podstawie prawa obcego przez dwie osoby tej samej płci. Zaskarżone rozporządzenie umożliwia bowiem wydanie dokumentu z zakresu rejestracji stanu cywilnego, w którym jako małżeństwo zostaną oznaczone osoby tej samej płci. Notabene taki jest właśnie cel prawodawcy wyrażony w uzasadnieniu do projektu rozporządzenia.

5.2. Uwzględniając powyższe, dokonanie kontroli zgodności z Konstytucją zaskarżonego rozporządzenia wymagało również ustalenia, czym jest w istocie transkrypcja zagranicznego aktu małżeństwa i jakie skutki prawne na gruncie prawa polskiego wywołuje.

W tym kontekście należy przypomnieć, że zgodnie z art. 104 ust. 2 p.a.s.c., transkrypcja zagranicznego dokumentu stanu cywilnego polega na wiernym i literalnym przeniesieniu treści tego dokumentu do polskiego rejestru stanu cywilnego, zarówno pod względem językowym, jak i formalnie bez żadnej ingerencji w pisownię imion i nazwisk osób wskazanych w zagranicznym dokumencie. Według art. 104 ust. 1 p.a.s.c., w drodze transkrypcji może zostać przeniesiony do rejestru stanu cywilnego zagraniczny dokument stanu cywilnego, będący dowodem zdarzenia i jego rejestracji.

W orzecznictwie sądów administracyjnych jeszcze przed wydaniem wyroku NSA o sygn. akt II OSK 216/21 wskazywano m.in., że transkrypcja nie ma charakteru rejestracyjnego zdarzenia, ale jest jedynie sporządzeniem w formie czynności materialno-technicznej aktu polskiego reprodukującego odpis zagranicznego aktu stanu cywilnego. Brak rejestracyjnego charakteru transkrypcji nie oznacza jednak, że jej dokonanie nie wywołuje skutków prawnych. Charakter formalnoprawny transkrypcji przejawia się w niedopuszczalności wprowadzania zmian w treści aktu w toku wpisywania do polskiego rejestru oraz w braku konieczności przeprowadzania postępowania dowodowego co do zaistnienia zdarzenia objętego zagranicznym dokumentem stanu cywilnego. W wyniku transkrypcji powstaje polski akt stanu cywilnego, który „odrywa się” od aktu pierwotnego rejestrującego zdarzenie i jego dalsze losy w polskim porządku prawnym są niezależne od losów zagranicznego aktu (zob. uchwała SN z 20 listopada 2012 r., sygn. akt III CZP 58/12, Lex nr 1227013).

Bezpośrednim skutkiem prawnym transkrypcji jest zatem utworzenie polskiego aktu stanu cywilnego, który ma moc dowodową równą aktom stanu cywilnego utworzonym w Polsce w wyniku rejestracji zdarzenia prawnego (art. 3 p.a.s.c.). Transkrybowany akt małżeństwa nie różni się mocą dowodową określoną w art. 3 p.a.s.c. od aktu małżeństwa zawartego według polskiego prawa.

Oznacza to, że skutki prawne, jakie wywołuje sporządzenie polskiego aktu stanu cywilnego w wyniku transkrypcji, są tożsame z tymi, jakie wywołuje akt stanu cywilnego sporządzony w momencie rejestracji zdarzenia prawnego według prawa polskiego. Chociaż transkrypcja ma charakter deklaratoryjny, to jednak jej dokonanie wiąże się z koniecznością uznania przez polskie organy administracji, że małżeństwo zawarte za granicą stoi na równi z małżeństwem zawartym zgodnie z polskim porządkiem prawnym. Akt małżeństwa sporządzony w wyniku transkrypcji w polskim obiegu prawnym niczym nie różni się więc od aktu małżeństwa sporządzonego na podstawie oświadczenia woli o zawarciu małżeństwa złożonego na terytorium Polski. Osoba wpisana w polskim akcie małżeństwa w wyniku transkrypcji może posługiwać się tym aktem przed polskimi organami administracji publicznej bez konieczności dokonywania w każdym wypadku tłumaczenia przysięgłego zagranicznego aktu, dlatego transkrypcja musi być przeprowadzona na podstawie przepisów prawa polskiego.

Przedkładając transkrybowany akt małżeństwa przed organami administracji publicznej, osoba widniejąca w tym akcie ma prawo oczekiwać, biorąc pod uwagę przepisy prawa o aktach stanu cywilnego, że w zakresie zgodności z polskim porządkiem prawnym akt nie będzie podważany (zob. np. wyrok NSA z 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II OSK 2608/19 oraz orzecznictwo i piśmiennictwo tam powołane).

Co prawda w uzasadnieniu wyroku o sygn. akt II OSK 216/21 NSA wskazał, że „[o]ddzielnym zagadnieniem jest, w następstwie przeniesienia do rejestru stanu cywilnego w drodze transkrypcji zagranicznego aktu małżeństwa, zakres skutków prawnych transkrypcji na terenie Rzeczypospolitej Polskiej, w tym przede wszystkim określenie uprawnień takiego związku w porównaniu do małżeństw zawartych zgodnie z polskim ustawodawstwem, w obszarze prawa publicznego i prywatnego (administracyjnego, podatkowego, cywilnego, rodzinnego, pracy i ubezpieczeń społecznych, ubezpieczenia zdrowotnego itd.)”, jednakże nie może budzić wątpliwości, iż skutki transkrypcji zagranicznego aktu małżeństwa są doniosłe prawnie, albowiem – jak wskazują sądy administracyjne – w wyniku transkrypcji powstaje polski akt stanu cywilnego, który „odrywa się” od aktu pierwotnego rejestrującego zdarzenie i jego dalsze losy w polskim porządku prawnym są niezależne od losów zagranicznego aktu, a także bezpośrednim skutkiem prawnym transkrypcji jest utworzenie polskiego aktu stanu cywilnego, który ma moc dowodową równą aktom stanu cywilnego utworzonym w Polsce w wyniku rejestracji zdarzenia prawnego.

Wobec tego nie ulega wątpliwości, że transkrypcja zagranicznego aktu małżeństwa zawartego przez osoby tej samej płci, której dokonanie umożliwiają wzory dokumentów określone w zaskarżonym rozporządzeniu, nie jest czynnością li tylko symboliczną, lecz wywołuje wymierne skutki prawne.

5.3. Przystępując do istoty kontroli, Trybunał musiał rozstrzygnąć, czy zaskarżone rozporządzenie w zakresie, w jakim wprowadza w załącznikach od nr. 1 do nr. 6 wzory dokumentów przeznaczone do sporządzania i wydawania odpisów aktów małżeństwa oraz zaświadczeń, dotyczących związków zawartych za granicą niestanowiących związku kobiety i mężczyzny, jest zgodne z art. 92 ust. 1 w związku z art. 18 Konstytucji.

Na tak przedstawioną wątpliwość Trybunał udzielił odpowiedzi jednoznacznie negatywnej. Badany przedmiot kontroli jest niezgodny z tymi wzorcami, albowiem w zaskarżonym rozporządzeniu prawodawca uregulował materię zastrzeżoną konstytucyjnie, tj. instytucję małżeństwa zdefiniowaną w art. 18 ustawy zasadniczej jako związek kobiety i mężczyzny, w sposób z nią sprzeczny, polegający na możliwości oznaczenia w polskim dokumencie z zakresu rejestracji stanu cywilnego jako małżeństwa związku, który nie spełnia konstytucyjnego wymogu odmienności płci małżonków. I tak, załącznik nr 1 oraz załącznik nr 2 zaskarżonego rozporządzenia umożliwiają sporządzenie i wydanie – odpowiednio w wersji papierowej oraz elektronicznej – odpisu zupełnego aktu małżeństwa, w którym jako dane osób, które zawarły małżeństwo, byłyby oznaczone dane dwóch osób tej samej płci (zob. pkt 1, 3 oraz 4 tych wzorów).

Dalej, załącznik nr 3 oraz załącznik nr 4 zaskarżonego rozporządzenia umożliwiają sporządzenie i wydanie – odpowiednio w wersji papierowej oraz elektronicznej – odpisu skróconego aktu małżeństwa, w którym jako dane osób, które zawarły małżeństwo byłyby oznaczone dane dwóch osób tej samej płci (zob. pkt 1, 3, 4 oraz 6 tych wzorów). Również załącznik nr 5 i załącznik nr 6 zaskarżonego rozporządzenia umożliwiają sporządzenie i wydanie – odpowiednio w wersji papierowej oraz elektronicznej – zaświadczenia o zamieszczonych lub niezamieszczonych w rejestrze stanu cywilnego danych dotyczących wskazanej osoby, w którym w informacjach o danych dotyczących wskazanej osoby lub o przypisku przy akcie małżeństwa możliwe byłoby oznaczenie danych dwóch osób tej samej płci (zob. pkt 2 tych wzorów w zakresie dotyczącym aktu małżeństwa). Wydawanie takich dokumentów byłoby wykonalne z uwagi na stworzenie możliwości wybierania odpowiedniej konfiguracji („Mężczyzna/Kobieta**”-„Mężczyzna/Kobieta**”, „**Wybrać odpowiednie”).

Wskazany sposób zredagowania wzorów dokumentów z zakresu rejestracji stanu cywilnego oznacza, że prawodawca wbrew treści art. 92 ust. 1 Konstytucji, wprowadzając w załącznikach od nr. 1 do nr. 6 wzory dokumentów przeznaczone do sporządzania i wydawania odpisów aktów małżeństwa oraz zaświadczeń, dotyczących związków zawartych za granicą niestanowiących związku kobiety i mężczyzny, które umożliwiają oznaczenie w polskich dokumentach stanu cywilnego jako małżeństwa związku osób tej samej płci, wkroczył w materię uregulowaną w akcie będącym najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej (art. 8 ust. 1 Konstytucji), tj. w art. 18 Konstytucji, który definiuje małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny. Stan taki jest konstytucyjnie nieakceptowalny.

W świetle dotychczasowego orzecznictwa TK nie ulega wątpliwości, że rozporządzenie nie może być sprzeczne z ustawą, na podstawie której zostało wydane, jak również – a raczej przede wszystkim z racji pozycji Konstytucji w systemie źródeł prawa – z normami konstytucyjnymi, a także z wszelkimi obowiązującymi ustawami, które w sposób bezpośredni lub pośredni regulują materię będącą przedmiotem rozporządzenia (por. wyroki z: 31 marca 2009 r., sygn. K 28/08, OTK ZU nr 3/A/2009, poz. 28; 20 lipca 2010 r., sygn. K 17/08, OTK ZU nr 6/A/2010, poz. 61; 8 stycznia 2013 r., sygn. K 38/12, OTK ZU nr 1/A/2013, poz. 1; 24 września 2013 r., sygn. K 35/12, OTK ZU nr 7/A/2013, poz. 94; 4 listopada 2014 r., sygn. U 4/14, OTK ZU nr 10/A/2014, poz. 110; 26 kwietnia 2016 r., sygn. U 1/15, OTK ZU A/2016, poz. 20).

W ocenie Trybunału, prawodawca – wydając zaskarżone rozporządzenie – zlekceważył to, że jego zakres swobody regulacyjnej pozostawał ograniczony pozytywnie przez wskazanie zakresu spraw przekazanych do unormowania, ale również i negatywnie – przez wymaganie braku niezgodności z normami hierarchicznie wyższymi (zob. wyrok o sygn. U 9/13 i powołane tam orzecznictwo).

W tym miejscu podkreślenia wymaga, że Trybunał w pełni aprobuje swoje dotychczasowe orzecznictwo oraz orzecznictwo sądów administracyjnych sprzed 20 marca 2026 r., z których to wynika bezspornie, że w świetle art. 18 Konstytucji w polskim systemie prawnym występuje zasada heteroseksualności małżeństwa, które znajduje się pod ochroną i opieką państwa polskiego. Jak już wcześniej zasygnalizowano, w ocenie Trybunału, wskazany przepis ma także charakter definicyjny (zob. postanowienie TK o sygn. SK 4/19). Oznacza to, że na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej nie jest konstytucyjnie dopuszczalne zawarcie małżeństwa przez osoby tej samej płci.

W konsekwencji niedopuszczalne jest również wydawanie jakichkolwiek dokumentów z zakresu rejestracji stanu cywilnego, w których jako małżeństwo byłyby oznaczone dwie osoby tej samej płci.

Nadto Trybunał, orzekając w obecnym składzie, stwierdził, że zakres normowania art. 18 Konstytucji nie ogranicza się wyłącznie do małżeństw zawartych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w trybie określonym w polskim kodeksie rodzinnym. Art. 18 Konstytucji dotyczy wszelkich sytuacji uznawania określonego związku za małżeństwo, również transkrypcji zagranicznych aktów małżeństwa oraz wydawania z wykorzystaniem urzędowego wzoru dokumentów z zakresu stanu cywilnego dotyczących instytucji małżeństwa. Oznacza to, że aby w polskim dokumencie wydawanym z zakresu rejestracji stanu cywilnego jakiś związek mógł zostać oznaczony jako małżeństwo, musi on odpowiadać konstytucyjnej zasadzie heteroseksualności małżeństwa.

Trybunał Konstytucyjny przypomina pogląd, w którym „stwierdził, że Konstytucja nie zawiera kierowanego do ustawodawcy nakazu, zobowiązującego do wprowadzenia regulacji umożliwiającej zawieranie małżeństw przez osoby tej samej płci. Z analizy przepisów Konstytucji wynika wniosek wręcz przeciwny: gdyby ustawodawca wprowadził regulację umożliwiającą zawieranie małżeństw jednopłciowych, pozostawałoby to w sprzeczności z art. 18 Konstytucji, definiującym małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny” (postanowienie o sygn. SK 4/19). Pogląd ten należy odpowiednio odnosić także do regulacji podustawowych, które wprawdzie nie umożliwiają zawierania małżeństw jednopłciowych na terenie Polski, jednak stwarzają sposobność do uznania przez państwo polskie za małżeństwo zawartego za granicą związku niestanowiącego związku kobiety i mężczyzny, przez wydanie polskiego dokumentu z zakresu rejestracji stanu cywilnego, zwłaszcza w drodze transkrypcji, w którym jako małżeństwo oznaczony byłby związek dwóch osób jednej płci.

Trybunał w ślad za orzecznictwem sądów administracyjnych sprzed 20 marca 2026 r. przypomina, że zgodnie z art. 107 pkt 3 p.a.s.c., kierownik urzędu stanu cywilnego odmawia dokonania transkrypcji, jeżeli byłaby ona sprzeczna z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej. Funkcją klauzuli porządku publicznego jest ochrona krajowego porządku prawnego przed jego naruszeniem w postaci uznania aktu stanu cywilnego nieodpowiadającego fundamentalnym zasadom polskiego prawa. W ramach przesłanki porządku publicznego badaniu podlegają skutki prawne uznania danego aktu. Nie chodzi przy tym o samą sprzeczność zagranicznego aktu stanu cywilnego z podstawowymi zasadami porządku prawnego, ale o to, by skutki transkrybowania takiego aktu były nie do pogodzenia z tymi zasadami. Przez podstawowe zasady porządku prawnego należy rozumieć nie tylko fundamentalne zasady ustroju społeczno-politycznego, czyli zasady konstytucyjne, lecz także naczelne zasady rządzące poszczególnymi dziedzinami prawa cywilnego, rodzinnego czy procesowego.

Przepisy regulujące dopuszczalność zawarcia małżeństwa w Polsce stanowią naczelną zasadę zarówno prawa rodzinnego jak i prawa o aktach stanu cywilnego dotyczącego zawierania małżeństw. Konstytucyjnym źródłem tych przepisów jest art. 18 Konstytucji. Polskie przepisy rangi ustawowej stanowią wypełnienie tej zasady konstytucyjnej. Z art. 1 § 1 k.r.o.

wynika, że małżeństwo zostaje zawarte, gdy mężczyzna i kobieta jednocześnie obecni złożą przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego oświadczenia, że wstępują ze sobą w związek małżeński. Dopełnieniem przepisów kodeksu rodzinnego są przepisy prawa o aktach stanu cywilnego. Wciąż obowiązujące w dniu orzekania przez Trybunał wzory dokumentów z zakresu rejestracji stanu cywilnego określone w rozporządzeniu z 2023 r. stanowią potwierdzenie wykładni przepisów rangi konstytucyjnej i ustawowej, ponieważ we wzorze aktu małżeństwa występują wyłącznie rubryki „kobieta” i „mężczyzna” (zamiast wielu zob. wyroki NSA z: 28 lutego 2018 r., sygn. akt II OSK 1112/16; 25 lutego 2020 r., sygn. akt II OSK 1059/18).

Trybunał w pełni podzielił i uznał za własny tok rozumowania polskich sądów administracyjnych właściwie niekwestionowany do 20 marca 2026 r. Podejście to słusznie zakładało niedopuszczalność wniosku o transkrypcję, albowiem jego uwzględnienie prowadziłoby do zastąpienia zagranicznego aktu stanu cywilnego polskim dokumentem stanu cywilnego, dla udokumentowania faktu zawarcia małżeństwa, mimo że związek małżeński zawarty pomiędzy osobami tej samej płci byłby niezgodny z polskim porządkiem prawnym. „To zaś prowadziłoby w swej istocie do obejścia obowiązujących w Polsce regulacji dotyczących zawierania małżeństwa” (wyrok NSA o sygn. akt II OSK 3973/19; podobnie zob. wyrok NSA z 6 lipca 2022 r., sygn. akt II OSK 2376/19). Skoro zatem polski system prawny nie zna małżeństwa zawartego między dwoma mężczyznami albo dwiema kobietami, to w konsekwencji niedopuszczalnym jest dokonanie transkrypcji aktu małżeństwa zawartego za granicą pomiędzy osobami tej samej płci jako małżeństwa w świetle polskiego prawa.

Niedopuszczalne zatem jest wydawanie aktów normatywnych o randze podustawowej, umożliwiających transkrypcję aktu małżeństwa zawartego za granicą, które to małżeństwo nie ma cechy, jaką ustrojodawca zastrzegł dla tego typu związku, tj. odmienności płci małżonków.

W konsekwencji, skoro uwzględnienie wniosku o transkrypcję takiego zagranicznego aktu małżeństwa prowadziłoby do obejścia polskich regulacji normatywnych dotyczących zawierania małżeństwa, na czele z art. 18 Konstytucji, to akt normatywny pozwalający na oznaczenie w aktach stanu cywilnego jako małżeństwa związku niestanowiącego związku kobiety i mężczyzny nie może być uznany za inny niż niezgodny z art. 92 ust. 1 w związku z art. 18 Konstytucji.

Nie jest bowiem dopuszczalne, aby w hierarchicznym systemie źródeł prawa norma wyższego rzędu, tj. konstytucyjna o charakterze definicyjnym, wyrażała zasadę heteroseksualności małżeństwa, a jednocześnie norma niższej rangi wprowadzała w załącznikach do zaskarżonego rozporządzenia wzory dokumentów przeznaczonych do sporządzania i wydawania odpisów aktów małżeństwa oraz zaświadczeń, które dotyczyłyby związków zawartych za granicą niestanowiących związku kobiety i mężczyzny, a w konsekwencji umożliwiałaby oznaczenie w polskim dokumencie zawartego za granicą związku osób jednej płci jako małżeństwa.

Trybunał zwrócił uwagę, że w drodze transkrypcji dokonywanej z wykorzystaniem wybranych wzorów dokumentów określonych w zaskarżonym rozporządzeniu nie można wywoływać skutków prawnych sprzecznych z zasadą konstytucyjną. Inaczej mówiąc, czynność transkrypcji zagranicznego aktu małżeństwa może dotyczyć tylko takiego małżeństwa, które odpowiada konstytucyjnej zasadzie heteroseksualności małżeństwa, tj. małżeństwa kobiety i mężczyzny.

Trybunał raz jeszcze podkreśla, że z uwagi na treść art. 18 Konstytucji definiującego małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, nie jest dopuszczalne uznanie przez państwo polskie w drodze transkrypcji zagranicznego dokumentu stwierdzającego zawarcie małżeństwa przez dwie osoby tej samej płci, a także wydanie polskiego dokumentu z zakresu stanu cywilnego, w którym jako małżeństwo byłyby oznaczone dwie osoby tej samej płci. Co więcej, taka transkrypcja jest nieakceptowalna także w świetle obowiązującego w Polsce ustawodawstwa. Należy dodać, że zasada odmienności płci małżonków ma swoje odzwierciedlenie w obowiązującym kodeksie rodzinnym. W tym kontekście Trybunał zwrócił uwagę na zdanie odrębne sędziego NSA Tomasza Bąkowskiego złożone w jednej ze spraw, w których NSA podzielił wadliwy pogląd zainicjowany wyrokiem NSA o sygn. akt II OSK 216/21. Sędzia ten słusznie zauważył, że „materia ujęta w przepisach [prawa o aktach stanu cywilnego] ma charakter akcesoryjny względem uregulowań składających się na obowiązujący porządek prawny, a odnoszących się do takich zdarzeń naturalnych jak urodzenie i zgon oraz do czynności prawnych związanych z zawarciem małżeństwa, te zaś są przedmiotem regulacji [kodeksu rodzinnego] (…). Zgodnie z art. 1 § 1 k.r.o.: «Małżeństwo zostaje zawarte, gdy mężczyzna i kobieta jednocześnie obecni złożą przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego oświadczenia, że wstępują ze sobą w związek małżeński.» Dalsze przepisy regulujące zawarcie małżeństwa dopuszczają złożenie przez mężczyznę i kobietę, zawierających związek małżeński podlegający prawu wewnętrznemu kościoła albo innego związku wyznaniowego, oświadczeń woli w obecności duchownego o jednoczesnym zawarciu małżeństwa podlegającego prawu polskiemu. Uwzględniając relacje zachodzące pomiędzy przepisami [prawa o aktach stanu cywilnego] i [kodeksu rodzinnego] w odniesieniu do zawarcia małżeństwa trzeba więc uznać, że czynności przewidziane w [prawie o aktach stanu cywilnego] w zakresie sporządzania aktu małżeństwa, czy też jego rejestracji, dotyczą małżeństwa w rozumieniu art. 1 § 1 k.r.o. Skoro tak, to również transkrypcja zagranicznego aktu małżeństwa, polegająca zgodnie z art. 104 ust. 2 p.a.s.c., na wiernym i literalnym przeniesieniu treści zagranicznego dokumentu stanu cywilnego, zarówno językowo, jak i formalnie dotyczy małżeństwa, o którym mowa w art. 1 § 1 k.r.o. To z kolei w zestawieniu z przesłankami odmowy dokonania transkrypcji określonymi w art. 107 pkt 1 p.a.s.c., wskazuje na brak możliwości dokonania transkrypcji aktu małżeństwa osób tej samej płci. Zgodnie bowiem z przywołanym przepisem, kierownik urzędu stanu cywilnego odmawia dokonania transkrypcji między innymi w przypadku gdy dokument w państwie wystawienia potwierdza zdarzenie inne niż małżeństwo, które jak wyżej wskazano należy rozumieć zgodnie z pojęciem małżeństwa użytym w ustawie podstawowej dla uregulowania tej instytucji w krajowym porządku prawnym, a ustawą tą jest niewątpliwie Kodeks rodzinny i opiekuńczy. W nim to określono niezbędne elementy czynności prawnej zawarcia małżeństwa, na którą składają się oświadczenia woli mężczyzny i kobiety o wstąpieniu ze sobą w związek małżeński” (zdanie odrębne od wyroku NSA o sygn. akt II OSK 2073/23; analogiczne zdanie odrębne sędzia złożył również w sprawie o sygn. akt II OSK 2070/23).

Nadto Trybunał zauważył, że uwzględniając powiązanie unormowań art. 87 ust. 1 i art. 92 Konstytucji z ogólnymi konsekwencjami zasady demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji), nie ulega wątpliwości, że de lege lata nie może obecnie w systemie prawa powszechnie obowiązującego pojawiać się żadna regulacja podustawowa, która nie ma bezpośredniego oparcia w ustawie i która nie służy jej wykonaniu, stosownie do modelu określonego w art. 92 ust. 1 Konstytucji. W tym sensie wyłączność ustawy nabrała zupełnego charakteru, ponieważ nie ma takich materii, w których mogłyby być stanowione regulacje podustawowe (o charakterze powszechnie obowiązującym) bez uprzedniego ustawowego unormowania tychże materii.

W ocenie Trybunału, zaskarżone rozporządzenie nie wpisuje się w tak zarysowany standard, albowiem dotyczy materii związanej z problematyką zagranicznych małżeństw jednopłciowych, która nie została uregulowania w obowiązującym ustawodawstwie.

W systemie prawnym nie istnieje żadna norma prawna, która przewidywałaby możliwość sporządzania i wydawania dokumentów z zakresu rejestracji stanu cywilnego, w których jako małżeństwo oznaczone byłyby dwie osoby tej samej płci. Przeciwnie, art. 18 Konstytucji oraz regulacje kodeksu rodzinnego przesądzają heteroseksualny charakter małżeństwa. Również prawo o aktach stanu cywilnego może być stosowane wyłącznie do sytuacji, w których małżeństwo spełnia konstytucyjny oraz ustawowy wymóg różnicy płci małżonków.

Jak już wcześniej wskazano, czynności przewidziane w prawie o aktach stanu cywilnego w zakresie sporządzania aktu małżeństwa dotyczą wyłącznie małżeństwa jako związku osób różnych płci.

W tym kontekście Trybunał przypomniał, że przepisy wykonawcze, aby mogły pomyślnie przejść test zgodności z Konstytucją, muszą pozostawać w merytorycznym i funkcjonalnym związku z rozwiązaniami ustawowymi, które stanowią nieprzekraczalne granice, w jakich powinna mieścić się regulacja zawarta w rozporządzeniu. Rozporządzenie bowiem musi być wydane nie tylko na podstawie szczegółowego upoważnienia ustawowego, lecz także w celu wykonania ustawy, który „musi być określony w oparciu o analizę przyjętych w ustawie rozwiązań, nie może (…) być (…) rekonstruowany samoistnie, arbitralnie i w oderwaniu od konstrukcji aktu zawierającego delegację. Niemożliwość ustalenia tak rozumianego celu musiałaby prowadzić do podważenia poprawności delegacji udzielonej do wydania aktu normatywnego” (wyrok TK z 16 lutego 1999 r., sygn. SK 11/98, OTK ZU nr 2/1999, poz. 22).

Skoro tak, to minister korzystający z delegacji ustawowej określonej w art. 33 p.a.s.c. nie może wykorzystywać jej do takiego określenia wzorów dokumentów z zakresu rejestracji stanu cywilnego, które umożliwiają wpisanie w polskich dokumentach stanu cywilnego jako małżeństwa związku innego niż związek dwóch osób różnych płci. W przeciwnym razie minister wykracza poza przyznane mu upoważnienie i tworzy wzór umożliwiający dokonanie czynności niedopuszczalnych w świetle zarówno art. 18 Konstytucji, jak i art. 1 § 1 k.r.o.

W niniejszej sprawie Trybunał nie neguje samej delegacji ustawowej. Należy zauważyć, że od czasu wejścia w życie prawa o aktach stanu cywilnego korzystanie z tego upoważnienia przez poszczególnych ministrów nie wzbudzało wątpliwości.

Problem prawny tkwi nie w przepisie zawierającym delegację ustawową, lecz w tym, że minister, wydając zaskarżone rozporządzenie, tak naprawdę wykroczył poza obszar, który mógł uregulować. Zdaniem Trybunału, uregulowanie to nastąpiło z ingerencją w materię konstytucyjną oraz ustawową. Tymczasem ustawa nigdy nie może być interpretowana jako dająca upoważnienie do wprowadzania regulacji naruszających normy wyższego rzędu. W konsekwencji znaczy to, że przy wykonywaniu upoważnienia do wydania aktu niższej rangi należy poszukiwać takiego kierunku regulacji wykonawczej, który umożliwi – przy respektowaniu celu, któremu ma ona służyć – zachowanie zgodności z przepisami wyższego rzędu. Brak stanowiska ustawodawcy w jakiejś sprawie musi być zaś interpretowany jako nieudzielenie w danym zakresie kompetencji normodawczej. Wymogu tego na gruncie niniejszej sprawy nie zachowano.

Skutkiem takiego działania prawodawczego ministra, który w uzasadnieniu projektu sam przyznał, że celem wydania aktu było dostosowanie wzorów dokumentów do orzecznictwa sądów administracyjnych, które – począwszy od 20 marca 2026 r. – wbrew treści art. 18 Konstytucji oraz obowiązującego ustawodawstwa dopuszcza transkrypcję zagranicznych aktów małżeństwa osób tej samej płci. Tym samym Trybunał potraktował zaskarżony rozporządzenie nie jako akt mający na celu wykonanie ustawy zawierającej delegację, lecz jako wykonanie orzecznictwa sądowego. Ta konstatacja wpłynęła zaś na konieczność uznania, że zaskarżone rozporządzenie narusza art. 92 ust. 1 Konstytucji.

Trybunał pragnie podkreślić, że w państwie praworządnym nie do zaakceptowania jest stan, w którym organ wyposażony w kompetencję do wydawania aktów wykonawczych samodzielnie reguluje materię, nieprzekazaną mu z woli ustawodawcy do określenia w drodze rozporządzenia.

Na gruncie niniejszej sprawy, zdaniem Trybunału, doszło do wydania rozporządzenia z rażącym przekroczeniem delegacji, albowiem obowiązek sporządzania i wydawania dokumentów z zakresu rejestracji akt stanu cywilnego nie dotyczy zagranicznych małżeństw osób jednej płci z tej racji, że prawo polskie nie zna takiej instytucji.

Trybunał konsekwentnie stoi na stanowisku, że wprowadzenie tak istotnych zmian w instytucji małżeństwa, jak uznanie przez polskie organy za małżeństwo zagranicznego związku dwóch osób jednej płci, musiałoby polegać na zmianie samej Konstytucji (art. 18), a także systemowej nowelizacji obowiązującego ustawodawstwa, na czele z kodeksem rodzinnym oraz prawem o aktach stanu cywilnego. Dopiero dalszym – wówczas naturalnym – krokiem powinno być wydanie nowych wzorów dokumentów z zakresu rejestracji stanu cywilnego, które przystawałyby do nowych rozwiązań konstytucyjnych i ustawowych. W niniejszej sprawie nastąpiło konstytucyjnie wadliwe w skutkach odwrócenie kolejności; pomimo braku jakichkolwiek zmian przede wszystkim w Konstytucji, ale również w kodeksie rodzinnym oraz prawie o aktach stanu cywilnego, organ władzy wykonawczej dokonał zmian we wzorach dokumentów. W tym kontekście warto zwrócić uwagę na stanowisko zajęte w toku uzgodnień międzyresortowych projektu zaskarżonego rozporządzenia.

W piśmie (znak: DP-WUPiPRz.0212.53.2026.KL) podpisanym przez Sekretarza Stanu, Minister Obrony Narodowej poinformował, że resort ten nie znajduje uzasadnienia do zmiany rozporządzenia z 2023 r. i tym samym nie uzgadnia przedmiotowego projektu rozporządzenia.

W piśmie wskazano, że zarówno wciąż jeszcze obowiązujące rozporządzenie z 2023 r., jak i poprzednie akty wykonawcze wydawane w tej sprawie niezmiennie od wejścia w życie prawa o aktach stanu cywilnego we wzorach dokumentów dotyczących zawarcia związku małżeńskiego posługują się określeniami „kobieta”, „mężczyzna” oraz odpowiednio „ojciec kobiety”, „matka kobiety” i „ojciec mężczyzny”, „matka mężczyzny”. Tym samym, zdaniem resortu, nie jest jasne, dlaczego projektodawca po ponad 10 latach obowiązywania przepisów ustawowych i wykonawczych doszedł do wniosku, że przepisy rozporządzenia z 2023 r. są niezgodne z ustawą. Nie wyjaśnia tego również uzasadnienie projektu. Co istotne, resort zwrócił uwagę, że w ostatnim czasie nie uległ zmianie żaden akt ustawowy, który skutkowałby potrzebą zmian we wzorach aktów stanu cywilnego, dotyczących w szczególności wzorów aktów małżeństwa. Także szeroko komentowane rozstrzygnięcie TSUE w sprawie sygn. C-713/23 nie wprowadza zmian w tym zakresie.

Co więcej, resort wskazał, że orzecznictwo TSUE nie ma w Polsce mocy powszechnie obowiązującej normy prawnej. W celu wdrożenia w polskim porządku prawnym przedmiotowego orzeczenia, w tym następnie wprowadzenia projektowanych wzorów dokumentów, wymagana byłaby odpowiednia, uprzednia zmiana rangi ustawowej. Jeszcze dalej w swoich stwierdzeniach idzie pismo Ministra Infrastruktury (znak: DP-3.0220.36.2026) z 27 stycznia 2026 r. podpisane przez Sekretarza Stanu, w którym wskazano m.in., że przedłożony projekt rozporządzenia, w ocenie ministra, „dokonuje niedopuszczalnej modyfikacji w drodze aktu podustawowego chronionej konstytucyjnie instytucji, którą zgodnie z art. 18 Konstytucji RP jest małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny. Skoro konstytucyjna definicja małżeństwa odwołuje się do relacji kobiety i mężczyzny to jakakolwiek modyfikacja w tym zakresie zwłaszcza w akcie wykonawczym może być oceniona jako niezgodna z ustawą zasadniczą”.

Również Rządowe Centrum Legislacji w piśmie z 2 lutego 2026 r. (znak: RCL.DISIP.555.1.2026) podpisanym przez Wiceprezesa Rządowego Centrum Legislacji wskazało, że wprowadzenie projektowanych zmian wymaga uprzedniej decyzji ustawodawcy.

Trybunał, orzekając w niniejszej sprawie, nie może nie zgodzić się z rozsądnymi argumentami za niezgodnością z Konstytucją ówczesnego projektu rozporządzenia, przedstawionymi przez Ministra Infrastruktury. Nie do zaakceptowania są natomiast stanowiska Ministra Obrony Narodowej oraz RCL w zakresie, w jakim stwierdzają, że dla dopuszczalności proponowanych zmian we wzorach wystarczająca jest li tylko zmiana w ustawodawstwie. Trybunał konsekwentnie stoi na stanowisku, że konieczna byłaby zmiana w Konstytucji.

1. 5.4. Celem niniejszego wyroku było zapewnienie, aby nadrzędna moc Konstytucji nie pozostawała jedynie wartością deklarowaną w jej art. 8 ust. 1, lecz aby miała realny wymiar, tj. by obowiązujące prawodawstwo dotyczące kluczowej instytucji dla państwa, jaką jest małżeństwo, było zgodne z ustawą zasadniczą. Dla realizacji tak właśnie zarysowanego celu konieczne było stwierdzenie zakresowej niezgodności z Konstytucją zaskarżonego rozporządzenia, które – co wynika uzasadnienia projektu z maja 2026 r.
2. – miało na celu wprowadzenie do systemu nieakceptowalnych konstytucyjnie poglądów wyrażonych przez NSA w wyroku o sygn. akt II OSK 216/21, który to wyrok był inspirowany wydanym w trybie prejudycjalnym rozstrzygnięciem TSUE w sprawie C-713/23. W tym kontekście Trybunał Konstytucyjny przypomina raz jeszcze, że żaden ratyfikowany przez Polskę traktat dotyczący członkostwa Rzeczypospolitej Polskiej w UE nie przekazywał Unii kompetencji z zakresu prawa małżeńskiego, ani też nie zobowiązywał Polski do uznawania na swoim terytorium skutków prawnych wynikających z zawarcia związku jednopłciowego w państwie obcym. Regulacja dotycząca zagadnień zawierania na terytorium polskim małżeństw oraz uznawania małżeństw zagranicznych pozostaje przy polskim ustrojodawcy oraz ustawodawcy. Unia Europejska, działając przez swoje organy, powinna w tym obszarze postępować lojalnie wobec państw członkowskich, co wyklucza narzucanie instytucji w obszarach nieprzekazanych UE. Przy czym w ślad za poglądem wyrażonym w wyroku TK o sygn. K 18/04, należy podkreślić, że tego typu zmiana, nawet dokonana w drodze traktatu, nie była dopuszczalna z uwagi na zastrzeżenie tej materii w Konstytucji. Raz jeszcze wypada przywołać pogląd TK, że „[m]ałżeństwo (jako związek kobiety i mężczyzny) uzyskało w prawie krajowym RP odrębny status konstytucyjny zdeterminowany postanowieniami art. 18 Konstytucji.

Zmiana tego statusu byłaby możliwa jedynie przy zachowaniu rygorów trybu zmiany Konstytucji, określonych w art. 235 tego aktu.

W żadnym wypadku, także ze względów formalnoprawnych, zmiana charakteru czy statusu małżeństwa w polskim systemie prawnokonstytucyjnym nie mogłaby przyjąć formy ratyfikowanej umowy międzynarodowej (nawet: ratyfikowanej w sposób kwalifikowany). Taki zaś status zachowuje Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską” (wyrok o sygn. K 18/04). Tym samym, skoro zmiana tego typu nie byłaby dopuszczalna w drodze zobowiązania wynikającego z ratyfikowanej umowy międzynarodowej, niewątpliwie tym bardziej nie mogłaby wynikać z przyjęcia aktu podustawowego, którego nieukrywaną intencją było umożliwienie zaaplikowania w praktyce poglądu NSA wyrażonego w wyroku o sygn. akt II OSK 216/21, inspirowanego z kolei stanowiskiem TSUE z listopada 2025 r. 141

Trybunał stanowczo podkreśla, że należy całkowicie odrzucić próbę uzgodnienia, czy też dostosowania przez NSA w wyroku o sygn. akt II OSK 216/21 wykładni art. 18 Konstytucji do rzekomych zobowiązań wynikających z prawa unijnego, które – w ocenie tego sądu – miałyby zobowiązywać Polskę do dokonywania transkrypcji zagranicznych aktów małżeństwa, niestanowiących związku kobiety i mężczyzny. W tym kontekście Trybunał zauważył, że stosownie do art. 178 ust. 1 Konstytucji sędziowie – w tym naturalnie również sędziowie sądów administracyjnych – w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom. Oznacza to obowiązek uwzględniania w toku działalności orzeczniczej Konstytucji w jej całokształcie, jako aktu będącego najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej, w którym bardzo istotną rolę odgrywa art. 18 definiujący małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny. Przepis ten muszą zachowywać również konkretne składy NSA zobowiązane do działania na podstawie i w granicach prawa.

W tym kontekście należy raz jeszcze przypomnieć, że w dotychczasowych orzeczeniach Trybunał podkreślał, iż wykładnia Konstytucji przyjazna względem prawa unijnego ma swoje granice. Nie może ona prowadzić do rezultatów sprzecznych z wyraźnym brzmieniem przepisów konstytucyjnych, a w wypadku wystąpienia nieusuwalnej sprzeczności należy uwzględnić zasadę nadrzędności Konstytucji (tak w wyrokach o sygn.: K 18/04, SK 45/09, P 7/20). W wyroku o sygn. SK 45/09 TK stwierdził, że Konstytucja zachowuje pierwszeństwo i nadrzędność nad wszystkimi aktami prawnymi obowiązującymi w polskim porządku konstytucyjnym, w tym także nad prawem UE. Taka pozycja ustawy zasadniczej wynika z art. 8 ust. 1 Konstytucji i została potwierdzona w dotychczasowym orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego: „[m]ając na uwadze powyższe, należy stwierdzić, że także ze względu na treść art. 8 ust. 1 Konstytucji Trybunał Konstytucyjny jest zobowiązany do takiego pojmowania swej pozycji, że w sprawach zasadniczych, o wymiarze ustrojowym zachowa pozycję «sądu ostatniego słowa» w odniesieniu do polskiej Konstytucji”.

W polskim prawie instytucja małżeństwa ma charakter konstytucyjny i składa się na regulacje kształtujące społeczny ustrój państwa. Również z tego powodu Trybunał Konstytucyjny, pojmujący swoją rolę w państwie jak wyrażono to powyżej, musiał kierunkowo rozstrzygnąć zgodnie z żądaniem wniosku.

5.5. Na zakończenie Trybunał motywowany wartościami konstytucyjnymi – zwłaszcza: zasadą przyrodzonej i niezbywalnej godności człowieka stanowiącej źródło wolności praw człowieka i obywatela (art. 30); zasadą równego traktowania podmiotów podobnych (art. 32 ust. 1); zakazem dyskryminacji (art. 32 ust. 2) – podkreśla, że orzekając w tej sprawie, odnosi się z należnym szacunkiem do każdego człowieka. Do obywateli polskich oraz innych osób wiążących swoje życie z Polską, bez różnicowania z uwagi na sposób życia, czy to w małżeństwie, w stanie wolnym czy też w niesformalizowanych związkach, również tych o charakterze jednopłciowym.

Wolni ludzie w demokratycznym państwie prawa mogą czynić wszystko to, czego prawo wyraźnie im nie zakazuje. Polskie prawo w żadnym miejscu nie wzbrania tworzenia owych niesformalizowanych związków, również o charakterze homoseksualnym; w konsekwencji osoby zainteresowane życiem w takich związkach mogą je tworzyć i mają prawo oczekiwać uszanowania swojej decyzji ze strony aparatu państwowego oraz innych ludzi.

Jednocześnie Trybunał zauważył, że osoby tworzące niesformalizowane związki o charakterze jednopłciowym nie mogą tracić z pola widzenia, iż w polskim prawie dokonywanie określonych czynności obwarowane jest nierzadko bardzo rygorystycznymi wymogami prawnymi. W wypadku instytucji małżeństwa – jego zawierania oraz uznawania – tak właśnie jest; owe wymogi prawne wynikają z konstytucyjnej zasady heteroseksualności małżeństwa. Dlatego też ewentualna zmiana tej zasady nie może być dokonywana w inny sposób niż przez stosowną zmianę Konstytucji, na co wskazywał już przeszło dwie dekady temu Trybunał w wyroku o sygn. K 18/04. Pogląd tam wyrażony nie utracił na aktualności; skoro ówczesny Trybunał wykluczył ewentualne zmiany w drodze ratyfikowanej umowy międzynarodowej, tym bardziej odrzucić należy wszelkie próby wprowadzania zmian „tylnymi drzwiami” czy „metodą faktów dokonanych”, polegających na aplikacji poglądów orzeczniczych w drodze aktów podustawowych.

Nadto warto podkreślić, że ewentualna zmiana tak fundamentalnej materii, jaką jest heteroseksualny charakter małżeństwa, nie może być dokonywana brew woli Narodu, który dysponuje przecież prawem zatwierdzenia nowelizacji Konstytucji w drodze referendum.

1. 5.6. Uwzględniając powyższe, Trybunał orzekł, że zaskarżone rozporządzenie w zakresie, w jakim wprowadza w załącznikach od nr. 1 do nr. 6 wzory dokumentów przeznaczone do sporządzania i wydawania odpisów aktów małżeństwa oraz zaświadczeń, dotyczących związków zawartych za granicą niestanowiących związku kobiety i mężczyzny, jest niezgodne z art. 92 ust. 1 w związku z art. 18 Konstytucji.
2. 6. Umorzenie postępowania w pozostałym zakresie.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego, jeżeli przedmiot kontroli jest niezgodny przynajmniej z jednym wzorcem kontroli, orzekanie co do zgodności z pozostałymi wzorcami jest zbędne (zob. np. wyroki z: 22 czerwca 2022 r., sygn. SK 3/20, OTK ZU A/2022, poz. 46; 11 maja 2023 r., sygn. P 12/18, OTK ZU A/2023, poz. 46).

Stwierdzenie zakresowej niezgodności zaskarżonego rozporządzenia z art. 92 ust. 1 w związku z art. 18 Konstytucji spowodowało, że cel hierarchicznej kontroli prawa został zrealizowany. Trybunał uznał więc, że ocena kwestionowanej regulacji pod kątem jej zgodności z pozostałymi wzorcami, tj. art. 7 oraz art. 2 Konstytucji, jest zbędna. Dlatego w tym zakresie postępowanie zostało umorzone na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK.

1. 7. Skutki wyroku.
2. 7.1. Wyrok ma moc powszechnie obowiązującą i jest ostateczny. Podlega niezwłocznej promulgacji w Dzienniku Ustaw, przy czym już z chwilą ogłoszenia go przez Trybunał Konstytucyjny na sali rozpraw ustało domniemanie konstytucyjności skontrolowanych regulacji. Brak niezwłocznej promulgacji wyroku we właściwym dzienniku urzędowym nie może być rozumiany jako przeszkoda w jego stosowaniu przez organy władzy publicznej (zob. wyrok TK z 23 września 2025 r., sygn. P 3/25, OTK ZU A/2025, poz. 97).
3. 7.2. Niniejszy wyrok powoduje konieczność powrotu do poprzedniego stanu prawnego dotyczącego wzorów dokumentów wydawanych z zakresu rejestracji stanu cywilnego, co wymaga podjęcia przez prawodawcę stosownej aktywności legislacyjnej.

Niniejszy wyrok nie stanowi przeszkody dla dokonywania w przyszłości transkrypcji zagranicznych aktów małżeństwa zawartych przez osoby różnej płci.

1. 8. Wniosek o wydanie postanowienia zabezpieczającego.

We wniosku z 3 czerwca 2026 r. grupa posłów wystąpiła także o wydanie przez Trybunał Konstytucyjny postanowienia zabezpieczającego, do czasu wydania ostatecznego orzeczenia w tej sprawie (zob. wniosek, s. 1-2, 28-31).

Trybunał uznał, że wydanie wyroku w niniejszej sprawie uczyniło żądanie wydania postanowienia zabezpieczającego bezprzedmiotowym.

Wobec powyższego należało orzec jak w sentencji.