Uzasadnienie
W dniu 03 listopada 2014r. wpłynął do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną oraz córką, którego miesięczny łączny dochód wynosi [...] zł. Jako majątek nieruchomy wnioskodawca wskazał mieszkanie 70 m2.
Skarżący oświadczył, że żona jest na emeryturze, a jego córka jest osobą bezrobotną bez majątku, nie posiada oszczędności, papierów wartościowych oraz przedmiotów wartościowych. Wskazał, że miesięczne opłaty za mieszkanie wynoszą [...] zł. Ponadto spłata kredytu oraz pożyczek to koszt ok. [...] zł. Czesne córki to koszt ok. [...] zł.
W odpowiedzi na zarządzenie referendarza sądowego skarżący przedłożył: zeznania podatkowe za lata 2012-2013, z których wynika, że za powyższe okresy wraz z żoną osiągnął dochód w kwotach [...] zł oraz [...] zł.; wyciąg z rachunku bankowego; kserokopię umowy kredytu hipotecznego; kserokopię umowy pożyczki oraz zaświadczenie o zarobkach. Ponadto w piśmie z dnia 17 listopada 2014r. skarżący oświadczył, że w obecnej sytuacji jego przychody wynoszą mniej aniżeli koszty, w związku z tym jest zmuszony korzystać z pomocy córki, która opłaca czynsz.
Postanowieniem z dnia 11 grudnia 2014r. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy odmówił przyznania prawa pomocy.
W sprzeciwie od powyższego postanowienia skarżący wskazał, iż dochód jest mniejszy od obowiązków finansowych rodziny. Ponadto podkreślił, iż spłata kredytu wiąże się z problemami finansowymi. Dodatkowo wskazał, że w 2013 r. utracił pracę, co dodatkowo pogorszyło jego sytuację majątkową.
Odnosząc się do analizy rachunku bankowego skarżącego przez Referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy w sprzeciwie wskazano, iż bez wyjaśnień wnioskodawcy ocena transakcji rodzi tylko domysły pracownika Sądu i nie daję pewności, co do sytuacji finansowej skarżącego. Wnioskodawca wskazał, iż nie był wezwany do sporządzenia wykładni każdej pozycji rachunku.
Skarżący wyjaśnił również, iż ma inne dorosłe córki, które prowadzą własne gospodarstwa domowe i to od niech otrzymuje pomoc, a nie od córki, która pozostaje z nim we wspólnym gospodarstwie domowym.
Wnioskodawca podniósł, że jego sytuacja majątkowa przemawia za przyznaniem prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 260 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej: "p.p.s.a.") w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Pismem z dnia 20 grudnia 2014 r. strona wniosła sprzeciw od postanowienia Referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 11 grudnia 2014 r., który nie został odrzucony przez Sąd, zatem powyższe postanowienie utraciło moc.
Należy podnieść, że zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest - zgodnie z art. 199 p.p.s.a. - ponoszenie przez strony kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy ze środków publicznych jest instytucją wyjątkową i następuje tylko w przypadkach określonych w cytowanej ustawie, po spełnieniu przez stronę określonych przesłanek. Przesłanki te są każdorazowo odnoszone do stanu majątkowego strony ubiegającej się o przyznanie rzeczonego prawa. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym uregulowana została w rozdziale 3 Działu V p.p.s.a. Z treści art. 246 § 1 p.p.s.a. wynika, iż osobie fizycznej może być przyznane na jej wniosek prawo pomocy w zakresie całkowitym, jeżeli wykaże, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), natomiast w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2).
Wyjaśnić przy tym należy, iż prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie m.in. adwokata lub radcy prawnego. W zakresie częściowym obejmuje zaś zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie m.in. adwokata lub radcy prawnego (art. 245 § 2 i § 3 p.p.s.a.). W rozpatrywanej sprawie skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym.
Należy również zauważyć, że użyte w przepisie 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. określenie "gdy wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Zatem rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Do oceny Sądu należy uznanie, czy strona ubiegająca się o takie zwolnienie wykazała, że spełnia wskazane przesłanki.
Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu wiarygodne przedstawienie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy. Wskazać należy, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa na urzędowym formularzu stosowny wniosek (art. 252 § 2 p.p.s.a.), który ma na celu ogólne zobrazowanie jej sytuacji majątkowej, rodzinnej, finansowej. Jednakże w razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, referendarz sądowy (tak jak w rozpatrywanej sprawie) może na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów. Czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy.
W konsekwencji, podmiot wezwany do uzupełnienia oświadczenia winien z należytą starannością wypełnić treść wezwania. W interesie strony leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Niedostarczenie żądanych danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, wybiórczy powoduje, że oświadczenie pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia.
Oceniając przedstawione przez stronę informacje w kontekście przesłanki warunkującej przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. sytuacji gdy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, uznać należy, że składający wniosek o przyznanie prawa pomocy, z naruszeniem spoczywającym na nim obowiązku nie wykazał zasadność udzielenia mu prawa pomocy.
Wskazać należy, iż we wniosku strona oświadczyła, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną oraz córką. Miesięczny łączny dochód gospodarstwa wynosi [...] zł. Jako majątek nieruchomy wnioskodawca wskazał mieszkanie 70 m2. Skarżący oświadczył, że żona jest na emeryturze, a jego córka jest osobą bezrobotną, bez majątku oraz że nie posiada oszczędności, papierów wartościowych oraz przedmiotów wartościowych. Wskazał, że miesięczne opłaty za mieszkanie wynoszą [...] zł, spłata kredytu oraz pożyczek to koszt ok. [...] zł. Czesne córki to koszt ok. [...] zł.
Ponadto w oświadczeniu z dnia 17 listopada 2014r. wnioskodawca wskazał, iż korzysta z pomocy innej córki, która opłaca czynsz skarżącego w kwocie około [...] zł. W sprzeciwie podkreśla, iż pomaga mu córka, która prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Wnioskodawca w 2013r. utracił pracę, co dodatkowo pogorszyło jego sytuację majątkową.
Odnosząc się do powyższego wskazać należy, że obowiązek wzajemnego wspierania się i alimentacji dotyczy rodziców i dzieci (art. 87 w związku z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). Tym samym konieczność zapewnienia środków utrzymania członkom rodziny (małżonkowi, dzieciom czy rodzicom) przez stronę ubiegającą się o prawo pomocy, jak i możliwość pomocy rodziny przy pozyskaniu przez nią środków na ich opłacenie ma znaczenie przy ocenie możliwości poniesienia kosztów sądowych. Na stan majątkowy strony niewątpliwie ma wpływ stan majątkowy i dochody jej rodziny (członków, którzy mają obowiązek wspierania strony). Konieczność oceny stanu majątkowego wnioskodawcy ubiegającej się o prawo pomocy w oparciu o wiedzę na temat stanu majątkowego jej rodziny potwierdza również art. 252 p.p.s.a., zgodnie z którym oświadczenie strony, będącej osobą fizyczną powinno zawierać dokładne dane o jej stanie majątkowym, dochodach i stanie rodzinnym.
Wskazać należy, że skarżący uchylał się od wskazania sytuacji materialnej córki – E. T., z którą pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. We wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący wskazał, iż córka ta jest osobą bezrobotną. Wezwany przez Referendarza sądowego do przedstawienia jej rachunku bankowego, w sprzeciwie wnioskodawca stwierdził, że córka przebywa za granicą i dlatego nie mógł przedstawić wymaganych wyciągów bankowych. Skarżący nie wyjaśnił jednak, czy córka za granicą przebywa w celach zarobkowych, a jeżeli tak, to jakie mniej więcej osiąga dochody. Nie wyjaśnił też, czy skoro córka przebywa za granica to nadal opłaca jej czesne w kwocie ok. [...] zł miesięcznie.
Analizując historię rachunku wnioskodawcy wskazać należy, iż otrzymuję on pomoc w szerszym zakresie niż wskazał w oświadczeniu z dnia 17 listopada 2014 r., w którym stwierdził, że córka opłaca czynsz w kwocie ok. [...] zł miesięcznie. Świadczą o tym wpływy na rachunek bankowy od K. O. (tytuły przelewów: "UZUP.KONTA K. O.".), jak również przelewów od A. T. (tytuły przelewów: "ZASILENIE KONTA"). Przykładowo wskazać należy, że w dniu 24 września 2014 r. A. T. przelała na rachunek skarżącego kwotę [...] zł (k. 64), w dniu 9 października 2014 r. – [...] zł (k. 58), w dniu 5 października 2014 r. – [...] zł (k. 59), a w dniu 9 listopada 2014 r. – [...] zł (k. 44).
Z kolei K. O. w dniu 8 września 2014 r. przelała kwotę [...] zł (k. 69), a w dniach 8 października 2014 r. i 8 listopada 2014 r. łącznie kwotę [...] zł (k. 59 i 48). Biorąc pod uwagę oświadczenie strony, iż czynsz opłaca jego córka, stwierdzić należy, iż powyższe środki pieniężne wpłacone na rachunek skarżącego nie są przeznaczone na czynsz. W każdym razie, wymienione kwoty znacznie przewyższają wysokość czynszu. Ponadto, adres A. T. wskazany na jej rachunku konta bankowego jest tożsamy z adresem zamieszkania strony podanym na formularzu PPF. Wnioskodawca nie wskazuję jednak, aby A. T. pozostawała z nim we wspólnym gospodarstwie domowym.
Wnioskodawca w sposób wybiórczy przedstawił swoją sytuację materialną, co uniemożliwia ocenę jego możliwości finansowych w zakresie ponoszenia kosztów sądowych. To strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby Sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy podane przez skarżącego dane są nierzetelne lub nie są pełne, mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy.
Odnosząc się z kolei do przedstawionych przez skarżącego zeznań podatkowych za lata 2012-2013 stwierdzić należy, iż nie udowodnił on, że znajduje się w sytuacji uniemożliwiającej poniesienie kosztów postępowania. Za taką oceną kondycji finansowej wnioskującego przemawia wysokość dochodów skarżącego za lata 2012-2013, z których wynika, że za powyższe okresy wraz z żoną osiągnął dochód w kwotach [...] zł oraz [...] zł. Na poparcie swojej trudnej sytuacji finansowej w sprzeciwie skarżący podnosi też, że w 2013 r. utracił status bezrobotnego. Jednakże z wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że z tytułu umowy o pracę uzyskuje on wynagrodzenie w kwocie ok. [...] zł miesięcznie.
Sąd nie zaprzecza, że na skarżącym ciąży znaczne zadłużenie, na którego spłatę przeznacza on większość deklarowanych przez siebie dochodów. Jednak konieczność spłacania kredytów nie czyni zasadnym złożonego przez stronę wniosku z tego względu, że koszty sądowe nie mogą być stawiane jako ostatnie w kolejności do zaspokajania. Spłata kredytu nie może wpłynąć na przyznanie prawa pomocy, ponieważ kwestia spłacania zaciągniętych kredytów lub pożyczek jest indywidualną sprawą podatnika i nie może skutkować przeniesieniem na Skarb Państwa ciężaru ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzonego postępowania sądowego (por. postanowienia NSA: z 22 maja 2014r., sygn. akt II GZ 215/14; z dnia 24 lipca 2014r., sygn. akt II OZ 704/14; z dnia 10 września 2013r., sygn. akt II OZ 725/13; z dnia 24 kwietnia 2013r., sygn. akt I FZ 97/13; z dnia 22 kwietnia 2013r., sygn. akt II FZ 204/13).
Nie można wymagać, aby banki traktować w sposób uprzywilejowany w stosunku do Skarbu Państwa. W świetle wyżej przywołanych przepisów nie do zaakceptowania jest sytuacja, w której podatnik w przypadku braku dostatecznych środków spłaca kredyty i pożyczki w pierwszej kolejności, natomiast koszty postępowania sądowego pokrywane są ze środków publicznych.
Reasumując, Sąd w sytuacji finansowej i majątkowej wnioskodawcy nie dopatrzył się przesłanek, które uzasadniałyby stwierdzenie, że wyłożenie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe, tym bardziej, że wpis sądowy wynosi [...] zł, a wynagrodzenie radcy prawnego, zgodnie z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c) rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu, stanowi kwotę [...] zł. Skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść tych kosztów postępowania (na obecnym etapie postępowania [...] zł), co uzasadniałoby przyznanie prawa pomocy.
Niezależnie od powyższego należy wskazać, iż przyznanie pełnomocnika procesowego z urzędu powinno uwzględnić procesową konieczność jego powołania. Podkreślenia wymaga, że skarga dla Sądu ma wyłącznie walor sygnalizacji o wadliwości rozstrzygnięcia organu. Sąd natomiast z urzędu zobowiązany jest do uwzględnienia wszelkich naruszeń prawa, jakie stwierdzi badając daną sprawę. Sąd także ocenia, czy organy administracyjne zastosowały wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i zarzutów podniesionych w skardze (art. 134 p.p.s.a.). Wskazane uregulowania gwarantują, że niezależnie od błędnie lub nieudolnie formułowanych przez skarżącą zarzutów, czy braku jej zaangażowania w postępowanie, akt będący przedmiotem zaskarżenia zostanie wszechstronnie przez sąd zbadany pod względem jego zgodności z prawem (por. postanowienia NSA: z 4 stycznia 2011r., sygn. akt I OZ 987/10; z dnia 30 sierpnia 2011r., sygn. akt I FZ 227/11).
W świetle powyższego Sąd, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 260 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.