Uzasadnienie
- W dniu [...] 2013r. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wpłynął wniosek skarżącej o umorzenie zaległości z tytułu nieopłaconych w terminie składek z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej. W uzasadnieniu podniosła, że ze względu na trudną sytuację finansową i rodzinną, w jakiej się znalazła, nie jest obecnie w stanie jednorazowo uregulować istniejących zaległości.
- Decyzją z dnia [...]2013r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia zadłużenia odwołując się do uznania administracyjnego.
- W wyniku wniesionego wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...]2013r. utrzymał w mocy decyzję z dnia 10 czerwca 2013r. odmawiającą umorzenia należności składkowych.
- W wyniku wniesionej skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy prawomocnym wyrokiem z dnia 28 stycznia 2014r. uchylił powyższą decyzję wskazując, że organ nie wykazał, iż w sprawie nie wystąpiła całkowita nieściągalność należności. W ocenie Sądu organ nie wyjaśnił, na jakiej podstawie przyjął, że nie zachodzą podstawy do umorzenia na podstawie art. 28 ust. 3 pkt 3 i 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W konsekwencji zdaniem Sądu organ nie wykonał należycie obowiązku wynikającego z art. 77 § 1 k.p.a., polegającego na zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego w sposób wyczerpujący. Ponadto zdaniem Sądu doszło do naruszenia art. 80 k.p.a. oraz art. 107 § 3 k.p.a.
- Ponownie rozpoznając sprawę decyzją z dnia [...]2014r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję z dnia [...]2013r. odmawiającą umorzenia należności składkowych.
- W wyniku wniesionej skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy prawomocnym wyrokiem z dnia 09 grudnia 2014r. uchylił powyższą decyzję wskazując, że organ nie przeprowadził pełnej analizy istnienia przesłanek umorzenia należności w oparciu o art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.
- Ponownie rozpoznając sprawę decyzją z dnia [...]2014r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję z dnia [...]2013r. odmawiającą umorzenia należności składkowych.
W motywach rozstrzygnięcia organ wskazał, że skarżąca prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Źródłem jej dochodu jest wynagrodzenie za pracę w wysokości [...]zł brutto. Nie korzysta z pomocy Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej. Organ ustalił, że koszty miesięcznych opłat związanych z miesięcznym utrzymaniem skarżącej wynoszą ok. [...] zł (czynsz, energia, gaz i inne). Organ wskazał również, że jak wynika z treści korespondencji otrzymanej od Naczelnika Urzędu Skarbowego w A. zobowiązana w 2012r. wykazała stratę z pozarolniczej działalności gospodarczej w wysokości [...]zł, Natomiast Naczelnik [...] Urzędu Skarbowego w B. poinformował, że 2014r. skarżąca z tytułu stosunku pracy wykazała dochód w wysokości [...] zł. Organ ustalił również, że skarżąca posiada zobowiązania pieniężne z tytułu podatków w wysokości [...].
Rozpatrując wniosek skarżącej w kontekście przepisów wynikających z art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2015r. poz. 121 ze zm. – dalej "u.s.u.s.") Zakład Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że w przypadku skarżącej brak jest podstaw do stwierdzenia stanu całkowitej nieściągalności, gdyż z wynagrodzenia za pracę można egzekwować należności wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Dokonując oceny wniosku skarżącej w odniesieniu do przesłanek zawartych w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. organ poddał ocenie obecną sytuację materialną skarżącej uznając, że jest ona trudna, jednakże nie spełnia kryterium ubóstwa, bowiem średniomiesięczny wykazywany przez stronę dochód kształtuje się powyżej ustalonej kwoty minimum socjalnego i wynosi [...]zł. Organ ustalił, że comiesięczne wydatki skarżącej na czynsz, energię elektryczną, telefon, RTV, leki, wyżywienie wynoszą ok. [...] zł. Po opłaceniu kosztów bieżącego utrzymania z kwoty wynagrodzenia pozostaje kwota nieznacznie przekraczająca [...] zł. Zatem w ocenie organu sytuacja materialna umożliwia podjęcie spłaty zaległych składek np. w formie miesięcznych rat, których wysokość uwzględniać będzie możliwości finansowe skarżącej. Zakład zauważył, że w przypadku skarżącej nie stwierdzono poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia. Oceniając wystąpienie kolejnej przesłanki wskazanej w rozporządzeniu, tj. przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członków najbliższej rodziny, organ podniósł, że skarżąca nie wykazała i nie przedstawiła dokumenty potwierdzających, iż stan zdrowia uniemożliwia bądź w znacznym stopniu ogranicza pozyskiwanie środków pieniężnych na spłatę istniejącego zadłużenia. Ponadto organ wziął pod uwagę również fakt posiadania przez skarżącą zobowiązań cywilno-prawnych, powstałych w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą – kredyt na rozwój firmy oraz kredyty zaciągnięte na potrzeby rodziny. Organ podkreślił, że powyższych zobowiązań nie może cechować pierwszeństwo w zaspokojeniu przed należnościami publiczno-prawnymi jakimi są zobowiązania wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
- W skardze do Sądu strona powołała się na trudną sytuację życiową. Wyjaśniła, że pracuję na podstawie umowy o pracę w [...], na stanowisku "[...]" za najniższą krajową, bez możliwości awansu. Chociaż mieszka z rodzicami swojego chłopaka, prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, sama się utrzymuję, pokrywa koszty utrzymania swojego miejsca zamieszkania, koszty jedzenia, środków czystości, leków, dojazdów itp. Pieniądze które zarabia ledwo wystarczają na pokrycie w/w rzeczy. Wyliczenia które wysłała organowi w piśmie z dnia [...]2015r., były wyliczeniami teoretycznymi. Nie jest bowiem w stanie przedstawić i określić dokładnych kosztów utrzymania, ponieważ każdy miesiąc inaczej "wygląda", każdego miesiąca mogą pojawić się dodatkowe koszty. Nie zbiera paragonów i rachunków za każdy zakup niezbędnych do przeżycia rzeczy. Przez swoją rodzinę, ma wiele zadłużeń: banki, Urząd Skarbowy oraz inni wierzyciele. Łączna kwota zadłużeń, wraz z odsetkami na dzień dzisiejszy przekracza kwotę [...]zł. Zadłużenia są spowodowane naiwnością skarżącej, a nie głupotą i chęcią oszukania kogokolwiek. Za wzięte kredyty nie wybudowała sobie domu, nie ma mieszkania, nawet swojego własnego konta, nie ma samochodu czy nawet roweru, nie ma nic. Nic za to nie kupiłam dla siebie i niczym się nie wzbogaciłam. Podniosła również, że ma problemy zdrowotne, spowodowane stresem, nerwami i problemami. Leczy się u specjalistów, między innymi u psychiatry i psychologa.
Końcowo strona wniosła o umorzenie zaległych składek.
- W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, w całości podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
- Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 214r. poz. 1647) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stwierdzenie zatem, iż zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy obliguje Sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji (art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm – dalej "p.p.s.a.").
Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji - w granicach i według kryteriów określonych cytowanymi wyżej przepisami - Sąd stwierdził, iż decyzja ta nie narusza prawa.
- Wniosek skarżącej inicjujący postępowanie w niniejszej sprawie podlegał rozpatrzeniu w oparciu o art. 28 ust. 1-3 u.s.u.s., a także w kontekście art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365).
Na mocy art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Warunek ten nie musi być spełniony jedynie w odniesieniu do składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami tych składek, w odniesieniu do których ustawodawca dopuszcza w uzasadnionych przypadkach możliwość umorzenia także pomimo braku całkowitej nieściągalności. "W przypadku wniosku o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonego, który był jednocześnie płatnikiem tych składek, organ stosuje art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. i bada, czy zachodzi przypadek całkowitej nieściągalności składek, a w przypadku stwierdzenia, że nie występuje całkowita nieściągalność, bada sprawę pod kątem istnienia przesłanek, czy zobowiązany wykazał, że opłacenie należności pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny" (por. wyrok NSA z dnia 17 kwietnia 2013 r., sygn. akt II GSK 44/12, LEX nr 1310089).
Przesłanki stwierdzenia całkowitej nieściągalności wymienione są enumeratywnie w art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Stanowi je m. in. sytuacja, gdy nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, stwierdzenie przez naczelnika urzędu skarbowego lub komornika sądowego braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję, a także stan, w którym oczywiste jest, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Stany faktyczne uzasadniające umorzenie należności, mimo niestwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, wskazane są przykładowo w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Stanowi on, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli strona zobowiązana wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
- gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
- poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
- przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Przytoczona regulacja nie pozostawia wątpliwości, że zastosowanie uznania administracyjnego, w ramach którego organ może (ale nie jest zobowiązany) umorzyć zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie poprzedzone być musi szczegółowym przeanalizowaniem ujawnionych przez stronę danych dotyczących jej sytuacji materialnej, osobistej i rodzinnej. Treść przywołanego przepisu wskazuje jednocześnie, że ustalenia, czy uregulowanie zaległych należności z tytułu składek może pociągnąć dla skarżącego i jego rodziny zbyt ciężkie skutki, czynione są w oparciu o materiał dowodowy oferowany przez wnioskodawcę. Skoro bowiem przepis stanowi wprost, że to zobowiązany ma wykazać spełnienie przesłanek określonych w § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r., to znaczy, że w tym zakresie ciężar dowodu spoczywa na wnioskodawcy (por. m. in. wyroki NSA: z dnia 12 stycznia 2012 r., sygn. akt II GSK 1416/10, z dnia 6 czerwca 2012 r., sygn. akt II GSK 685/11 oraz z dnia 8 marca 2013 r., sygn. akt II GSK 2410/11, LEX nr 1305514).
Wskazana analiza sytuacji materialnej, osobistej i rodzinnej została w niniejszej sprawie przeprowadzona, czemu organ dał wyraz w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Opisano w nim sytuację zawodową skarżącej (pozostaje w zatrudnieniu), zdrowotną, rodzinną (nie utrzymuje kontaktu z rodzicami przez których posiada liczne zadłużenia. Zamieszkuje wraz z rodzicami chłopaka jednakże prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe), materialną (dochód skarżącej [...] zł. brutto miesięcznie). Skarżąca wskazała, że stałe miesięczne wydatki gospodarstwa domowego wynoszą ok. [...] zł. (pismo skarżącej z dnia [...]2015r.). Co prawda w przedmiotowym piśmie skarżąca oświadczyła również, że ubiera się w lumpeksie i ciężko określić kwotę, nie mniej mając na uwadze zebrany materiał dowodowy organ był uprawniony do przyjęcia, że skoro tytułu uzyskiwanego wynagrodzenia za pracę skarżąca uzyskuje comiesięczny dochód w kwocie [...], a podane przez nią comiesięczne koszty związane z utrzymaniem wynoszą ok. [...] zł to do dyspozycji strony pozostaje kwota [...] zł. Zatem jak prawidłowo przyjął organ sytuacja materialna umożliwia podjęcie spłaty zaległych składek np. w formie miesięcznych rat, których wysokość uwzględniać będzie możliwości finansowe skarżącej.
Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że wszelkie istotne dla ewentualnego uwzględnienia wniosku skarżącej okoliczności zostały przez organ odnotowane, a ich analiza doprowadziła do zasadnego stwierdzenia, że aktualna sytuacja finansowa i życiowa wnioskodawczyni jest trudna, nie mniej nie na tyle aby wstępowały przesłanki do umorzenia zaległości. Okoliczność ta, zważywszy na uznaniowy charakter zaskarżonej decyzji, nie obligowała organu do uwzględnienia wniosku strony. Instytucja umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne obwarowana została przez ustawodawcę szczególnymi wymogami, a Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (zobowiązanemu do ściągania należnych składek, zarządzania nimi oraz wypłaty świadczeń z ubezpieczenia społecznego) przyznano w tym zakresie szerokie kompetencje. Ustawodawca określił jedynie przesłanki stwierdzenia całkowitej nieściągalności należności, nie wskazał natomiast żadnych przesłanek, które obligowałoby ZUS do umorzenia zaległości. Nawet zatem w skrajnie trudnej sytuacji materialnej czy osobistej wnioskodawcy ZUS nie jest zobowiązany do uwzględnienia wniosku strony. Mając na uwadze powyższe oraz uwzględniając zakres sądowej kontroli decyzji uznaniowych, która koncentruje się na postępowaniu zmierzającym do wnikliwego ustalenia i oceny okoliczności faktycznych, Sąd nie był uprawniony do zakwestionowania stanowiska organu. Organ wypełnił tym samym obowiązki wynikające z art. 7 k.p.a., a polegające na podejmowaniu z urzędu lub na wniosek strony wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, oraz z art. 77 § 1 k.p.a., który nakazuje organowi administracji zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego. Wypełnił również dyspozycję wskazaną w wyroku tut. Sądu z dnia 09 grudnia 2014r. sygn. akt I SA/Bd 830/14.
W tym zakresie organ administracji prawidłowo ocenił sytuację skarżącej, uznając, że jej trudności finansowe nie mogą stanowić podstawy do automatycznego umorzenia należności z tytułu składek. Ze zgromadzonej dokumentacji nie wynika, aby zaległości z tytułu składek powstały z powodu zdarzeń losowych lub katastrof naturalnych. Podkreślić także należy, że skarżąca nie korzysta ze środków, o których stanowi ustawa o pomocy społecznej, które przysługują osobie znajdującej się w ciężkiej sytuacji materialnej. Ponadto organ wziął pod uwagę również fakt posiadania przez skarżącą zobowiązań cywilno-prawnych, powstałych w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą – kredyt na rozwój firmy oraz kredyty zaciągnięte na potrzeby rodziny, wyjaśniając, że powyższych zobowiązań nie może cechować pierwszeństwo w zaspokojeniu przed należnościami publiczno-prawnymi jakimi są zobowiązania wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że "każda zmiana okoliczności faktycznych, w szczególności sytuacji majątkowej, rodzinnej lub zdrowotnej osoby zobowiązanej, może być zawsze podstawą do ponownego wystąpienia z wnioskiem o umorzenie zaległości lub z wnioskiem o rozłożenie należności na raty w myśl art. 28 u.s.u.s., bowiem odmowa ich umorzenia nie stwarza sytuacji powagi rzeczy osądzonej i zobowiązany do uiszczenia zaległości może występować o jej umorzenie tak długo, jak długo zaległość ta istnieje zwłaszcza, jeśli jej sytuacja ulegnie pogorszeniu. (por. m. in. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 8 lutego 2012 r., sygn. akt I S/Gd 1057/11, LEX nr 1122920).
Zdaniem sądu, organ orzekający prawidłowo przeanalizował ustalony w sprawie stan faktyczny i nie przekroczył granic uznania administracyjnego, odmawiając skarżącej umorzenia zaległych składek. Ustalenia organu, jak również wywiedzione wnioski w sprawie odmowy udzielenia ulgi, nie uchybiły przepisom prawa procesowego ani materialnego.
Mając powyższe na uwadze Sąd w oparciu o art. 151 p.p.s.a. orzekła jak w sentencji.