Uzasadnienie
W dniu 22 kwietnia 2009 r. A. K. wystąpił do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. Inspektorat w Ż. o umorzenie należności z tytułu składek wraz z odsetkami. W uzasadnieniu wniosku strona powołała się na trudną sytuację finansową i zdrowotną. Wnioskodawca podał, że przebywa na zasiłku przedemerytalnym, którego dochód wynosi 726,14 zł brutto miesięcznie. Zasiłek obciążony jest potrąceniami na rzecz składek ZUS w kwocie 294,24 zł. Do wypłaty pozostaje kwota 335,55 zł, która nie wystarcza na pokrycie czynszu i energii elektrycznej. Skarżący wskazał, że przebył ostry zawał i z tego powodu dużym obciążeniem jest dla niego wykup leków. Zaznaczył, że od 6 lat jest w separacji z żoną i prowadzi gospodarstwo domowe samodzielnie. W celu udokumentowania trudnej sytuacji materialnej oraz aktualnego stanu zdrowia skarżący przedłożył dokumenty potwierdzające przebyte choroby, pobyty w szpitalach, wyniki badań i ich diagnozy.
Do wniosku dołączył kserokopie faktur VAT za leki, zaświadczenie z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ż. informujące o korzystaniu z pomocy finansowej ośrodka od grudnia 2007 r. w formie zasiłków okresowych oraz dowody potwierdzające uiszczanie opłat za energię elektryczną.
Decyzją z dnia [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika w łącznej kwocie [...] zł oraz na podstawie art. 30 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007 r., Nr 11, poz. 74 ze zm.) umorzył, na podstawie art.105 § 1k.p.a., postępowanie w przedmiocie umorzenia należności w części finansowanej przez ubezpieczonych.
Organ wskazał, że w sprawie nie zaistniała wymieniona w art. 28 ust. 3 powołanej ustawy przesłanka całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Postępowanie egzekucyjne prowadzone przez komornika sądowego w Ż. ze świadczenia przedemerytalnego jest skuteczne, na konto ZUS wpływa miesięcznie kwota około 250 zł. W ocenie organu, sytuacja wnioskodawcy jest niewątpliwie trudna, nie może jednak stanowić przesłanki do skorzystania z umorzenia należności z przyczyn szczególnych. Organ stwierdził, że okoliczności sprawy nie uzasadniają umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3a wymienionej ustawy. Organ wskazał na możliwość spłaty zadłużenia w systemie ratalnym.
Wnioskiem z dnia 27 lipca 2009 r. strona zwróciła się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne rozpatrzenie sprawy i umorzenie 50 % odsetek. Strona ponownie powołała się na trudną sytuację materialną.
Decyzją z dnia [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu organ wskazał, że sytuacja materialna i zdrowotna wnioskodawcy nie może stanowić przesłanki do skorzystania z umorzenia należności z przyczyn szczególnych, bowiem strona nie wykazała, że opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby ją możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Strona ma stałe źródło dochodu w postaci świadczenia rentowego, z którego organ dokonuje potrąceń na rzecz zadłużenia. W ocenie organu, skarżący tym samym nie znajduje się w krytycznej sytuacji materialnej i w sprawie nie zaistniała przesłanka umorzenia należności z art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.
Odnosząc się do przesłanek z art. 28 ust. 3 wymienionej ustawy organ wskazał, że przesłanki te nie wystąpiły. W przedmiotowej sprawie cały czas skutecznie prowadzona jest egzekucja należności, a dokonane zajęcie świadczenia gwarantuje uregulowanie zaległych należności z tytułu składek.
Ponadto organ wywiódł, że skoro strona wnosi o umorzenie tylko 50 % odsetek, to pozostałe zaległości jest w stanie spłacić.
Na decyzję organu II instancji strona wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy. Skarżący podniósł, że organ wskazał mu na możliwość spłaty zadłużenia systemie ratalnym, lecz z tej możliwości nie skorzystał ze względu na kwotę, którą musiałby płacić, tj.385 zł. Strona zwróciła się do Sądu, aby wystąpił do Komornika sądowego z wnioskiem o odstąpienie od egzekucji. Dodatkowo skarżący zarzucił, że nadpłata za 1998 r. nie została rozliczona zgodnie z jego oświadczeniem.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
W piśmie procesowym z dnia 14 stycznia 2010 r. strona powtórzyła zarzuty zawarte w skardze.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Sąd administracyjny bada zgodność zaskarżonej decyzji organu odwoławczego z punktu widzenia jej legalności, tj. zgodności tej decyzji z przepisami powszechnie obowiązującego prawa. Z brzmienia art. 145 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270) wynika, że zaskarżona decyzja winna ulec uchyleniu wtedy, gdy Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.
Oceniając zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem stwierdzić należy, że decyzja ta narusza prawo w stopniu uzasadniającym jej uchylenie.
Spór w przedmiotowej sprawie dotyczy umorzenia nieuiszczonych składek na FUS, FUZ, FP oraz FGŚP wraz z opłatą dodatkową i z odsetkami za zwłokę w łącznej kwocie [...] zł.
Art.32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej u.s.u.s.) stanowi, że do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie: ich poboru, egzekucji, wymierzania odsetek za zwłokę i dodatkowej opłaty, przepisów karnych, dokonywania zabezpieczeń na wszystkich nieruchomościach, ruchomościach i prawach zbywalnych dłużnika oraz stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne.
W myśl art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności.
Zgodnie z ust. 3 tego artykułu całkowita nieściągalność, zachodzi, gdy:
- 1) dłużnik zmarł, nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów, albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,
- 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze,
- 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej,
- 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,
- 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,
- 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Wyliczenie zawarte w powyższym przepisie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia. W uchwale z dnia 6 maja 2004 r., II UZP 6/04 Sąd Najwyższy wskazał między innymi, że "(...) przepis art. 28 ust. 2 ustawy o u.s.u.s. (...) jest oparty na konstrukcji tzw. "uznania administracyjnego", co oznacza, że decyzja w zakresie spraw dotyczących umorzenia należności przysługuje każdorazowo organowi rentowemu, który w przypadku stwierdzenia całkowitej nieściągalności składek, zachodzącej w przypadkach wymienionych w art. 28 ust. 3 tejże ustawy może, ale nie musi umorzyć zaległości.
Norma zawarta w art. 28 ust. 2 u.s.u.s. wyraźnie wskazuje na brak obowiązku umorzenia należnych składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności, stanowiąc, że w takim wypadku mogą być one umorzone."
Z kolei w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Podstawy umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. określone zostały w § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, w którym, jako przesłanki umożliwiające umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne wskazane zostały okoliczności związane z wykazaniem przez zobowiązanego, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Dotyczy to m.in. sytuacji wskazanej w pkt 1 ust.1 § 3 rozporządzenia, tj. gdy opłacenie należności z tytuły składek pozbawiało zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.
Podkreślenia wymaga, iż w przypadku decyzji podejmowanych na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s w związku z § 3 ust.1 powyższego rozporządzenia także mamy do czynienia z tzw. uznaniem administracyjnym. Również i tu prawo wyboru rozstrzygnięcia przysługuje Zakładowi. Może on, ale nie musi umorzyć należności, przy czym nawet stwierdzenie istnienia w sprawie przewidzianych przepisami przesłanek nie obliguje Zakładu do zastosowania ulgi, jaką jest umorzenie należności.
Analizując sytuację majątkową skarżącego organ stwierdził, że otrzymuje on zasiłek przedemerytalny w wysokości 726,14 zł brutto. Zasiłek obciążony jest potrąceniami na rzecz ZUS w kwocie 294,24 zł. Do wypłaty na utrzymanie pozostaje mu kwota 335, 55 zł. W październiku 2007 r. skarżący przebył ostry zawał serca i z tego powodu ponosi wydatki na wykup leków. Zobowiązany pozostaje w separacji z żoną i prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Następnie organ wskazał, że dla udokumentowania swojej sytuacji materialnej i stanu zdrowia strona przedłożyła dokumenty potwierdzające przebyte choroby, pobyty w szpitalach i wyniki badań. Załączyła kserokopie faktur VAT za leki, zaświadczenie z MOPS informujące o korzystaniu z pomocy finansowej oraz opłaty rachunku za energię elektryczną.
W stosunku do zaległości z tytułu składek prowadzona jest egzekucja przez komornika sądowego. Organ podkreśla, że egzekucja ta jest skuteczna. Z akt sprawy wynika, że w dniu 14 maja 2009 r. wyegzekwowano kwotę 295,24 zł.
W odniesieniu do podstawy umorzenia wskazanej w art.28 ust.3a w zw. z §3 ust.1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, organ odwoławczy stwierdził, że skarżący nie wykazał, iż opłacanie należności z tytułu składek pozbawiałoby go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Zdaniem organu zobowiązany nie znajduje się w krytycznej sytuacji materialnej i tym samym brak jest podstaw do umorzenia należności w oparciu o przepis art.28 ust.3a u.s.u.s. Zakład nie skorzystał w tym względzie z uznania administracyjnego.
Należy podkreślić, że zwłaszcza negatywne rozstrzygnięcie, dotyczące umorzenia należności składkowych, powinno być przekonująco i jasno uzasadnione zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały głęboko rozważone i zbadane (art. 11 k.p.a.). Ocena, czy przesłanki umorzenia występują w konkretnej sprawie, może być dokonana po wszechstronnym i wnikliwym rozważeniu całokształtu materiału dowodowego, a poprzedzać ją powinno wyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego (art. 7 i 77 k.p.a.).
W ocenie Sądu przepisy te zostały naruszone. Organ nie dokonał w sposób wyczerpujący analizy sytuacji majątkowej skarżącego pod kątem wskazanej wyżej przesłanki. Z akt sprawy wynika, że jedynym dochodem skarżącego jest świadczenie przedemerytalne w wysokości netto 335,55 zł miesięcznie. Ze względu na stan zdrowia skarżący – jak stwierdzono w orzeczeniu lekarza orzecznika z dnia 27 maja 2009 r. - jest niezdolny do pracy do dnia 31 maja 2012 r. Skarżący nie posiada żadnego majątku rzeczowego (ruchomości i nieruchomości). Mieszka w wynajmowanym lokalu.
Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że w dniu 1 kwietnia 2009 r. zobowiązany poniósł wydatek na zakup leków w kwocie 82,45 zł. Natomiast wydatek za energię elektryczną za okres od 19 grudnia 2008 r. do dnia 23 marca 2009 r. wyniósł – 413,82 zł (miesięcznie - 137,94 zł). W styczniu 2009 r. korzystał z pomocy MOPS w kwocie 210,18 zł na opłacenie rachunku za energię elektryczną. Z pomocy społecznej korzystał także w 2007 r. i 2008 r. Z rocznego rozliczenia podatku za 2008 r. wynika, że skarżący za ten rok uzyskał dochód w kwocie 8.087,37 zł. W związku z trudną sytuacją finansową strona zaciągała pożyczki u osób prywatnych (pismo skarżącego z dnia 13 maja 2009 r.).
W zaskarżonej decyzji organ nie przeanalizował powyższych okoliczności z punktu widzenia występowania bądź niewystępowania przesłanki wymienionej w art.28 ust.3a u.s.u.s. w zw. z §3 ust.1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. Organ ograniczył się jedynie do wymienienia dokumentów jakie złożył zobowiązany dla wykazania swej trudnej sytuacji materialnej, bez dokonania jakiejkolwiek analizy tych dokumentów. W rezultacie stwierdzenie organu, że powyższa przesłanka nie występuje jest przedwczesne.
Ponownie rozpatrując sprawę Prezes ZUS zwróci także uwagę na nieścisłości w kwotach zaległości dotyczących składek, wynikających z sentencji decyzji organu
I instancji ([...] zł) i organu II instancji ([...] zł). Jeżeli różnice te są wynikiem błędu organu I instancji, to organ odwoławczy nie mógł utrzymać w mocy zaskarżonej decyzji w zakresie zaległości z tytułu składek. Powinien w tym zakresie uchylić tę decyzję i orzec co do istoty sprawy, wskazując prawidłową kwotę należności z tytułu składek. Natomiast w części dotyczącej umorzenie postępowania – powinien utrzymać w mocy zaskarżoną decyzję. W wydanej decyzji Prezes ZUS nie rozstrzygnął w przedmiocie całej decyzji organu I instancji, lecz wyłącznie w zakresie jej części. Pominął tę część, w której umorzono postępowanie.
Należy zauważyć, że organ II instancji w ogóle nie powołał w podstawie prawnej wydanej decyzji art.138 § 1k.p.a. i odpowiednich punktów tego artykułu.
Mając powyższe uwadze na podstawie art.145 §1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz.1270) orzeczono jak w sentencji. Na podstawie art.152 cyt. ustawy Sąd określił, iż zaskarżona decyzja nie może być wykonana w całości.
T. Liwacz Z. Pietrasik L. Kleczkowski