Uzasadnienie
We wniosku z dnia 22 lipca 2020 r. pan G. P. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z prośbą o umorzenie całości zadłużenia z tytułu składek. Wnioskodawca wyjaśnił, że jest żonaty, ma dwoje dzieci. Syn od urodzenia cierpi na autyzm wczesnodziecięcy, upośledzenie umysłowe w stopniu znacznym, epilepsję oraz nawracające stany depresyjne, jest osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną. Wnioskodawca z wykształcenia jest geodetą. W 1991 r. założył własną działalność gospodarczą i do listopada 2019 r. prowadził Biuro Usług [...] w C., które generowało zróżnicowane dochody, nie zawsze pozwalające na opłacenie bieżących należności z tytułu składek, czy do Urzędu Skarbowego. Wnioskodawca zaciągał kredyt na regulowanie bieżących należności z tytułu prowadzonej działalności. W firmie zatrudnionych było 3 pracowników, co wiązało się z koniecznością opłacania składek za 3 pracowników oraz właściciela firmy.
Z czasem wysokość zobowiązań z tego tytułu znacznie przekraczała dochody uzyskiwane przez firmę. W 2015 r. u wnioskodawcy zaczęto zauważać stopniowe pogorszenie stanu zdrowia - pojawiły się problemy z koncentracją, zdolnością zapamiętywania, gubienie dokumentów, zapominanie o terminach spotkań, trudności z obsługą komputera oraz urządzeń do pomiarów geodezyjnych. W 2017 r. zaobserwowano znaczną degenerację procesów myślowych i ogólne osłabienie organizmu. W 2018 r. zdiagnozowano u strony chorobę Alzheimera. Skutkiem postępującej choroby musiało być zakończenie działalności gospodarczej co, ze względu na szereg pozostających w toku robót geodezyjnych i zleceń nastąpiło dopiero w 2019 r. Obecnie wnioskodawca przebywa w domu, pod opieką rodziny. Oprócz choroby alzheimerowskiej cierpi również na depresję. W dniu 20 lutego 2020 r. uzyskał orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. W związku ze stanem zdrowia strona pozostaje pod opieką psychologa.
Wnioskodawca wyjaśnił, że od wielu lat sytuacja materialna nie pozwalała mu na spłatę należności wobec ZUS. Otrzymuje rentę, która wydatkowana jest na leki, opiekę psychologiczną, wyżywienie, opłaty związane z częściowym utrzymaniem, wizyty lekarskie (łącznie ok.
1. 200,00 zł). Nie posiada żadnych oszczędności ani majątku pozwalającego na pokrycie zaległości. Oprócz zadłużenia w ZUS wnioskodawca posiadał także zadłużenie wobec Urzędu Skarbowego, które zostało spłacone przez żonę oraz córkę w obawie przed odpowiedzialnością karno-skarbową. Rodzina wnioskodawcy spłaca w całości zaciągnięty kredyt na utrzymanie działalności gospodarczej w BIZ Banku. Reasumując wnioskodawca wskazał, że wniosek o umorzenie składek motywowany jest szeregiem okoliczności faktycznych, począwszy od choroby, która go dotknęła jak i jego sytuacją rodzinną. Obecnie to żona wnioskodawcy sprawuje opiekę nad nim, jak i niepełnosprawnym synem. Zarówno wnioskodawca, jak jego syn pozostają na jej utrzymaniu pod względem finansowym, co jest znacznym obciążeniem. Końcowo wnioskodawca wskazał, że pozostałą po ewentualnym umorzeniu kwotę jego rodzina może spłacać w systemie ratalnym w kwocie po 1.000 zł miesięcznie.
W dniu 18 sierpnia 2020 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydał decyzję o odmowie wszczęcia postępowania w sprawie wniosku o umorzenie należności z tytułu składek za osoby zgłaszane do ubezpieczeń z części finansowanej przez ubezpieczonych.
W dniu 27 sierpnia 2020 r. do Zakładu wpłynęło oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej oraz dodatkowe dokumenty.
Decyzją z dnia 18 września 2020 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem składek, należności tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek oraz odsetek za zwłokę od należności z tytułu składek w części finansowanej przez ubezpieczonych w łącznej kwocie 152 963,19 zł oraz odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 79 535,79 zł.
W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia, Zakład przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania wskazując na dokumenty złożone zarówno przez skarżącego, jak i zgromadzone z urzędu.
Dokonując ustaleń i oceny z punktu widzenia przesłanek prowadzących do przedawnienia ZUS wskazał, że stosownie do treści art. 24 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 266 ze zm.) – dalej określanej jako "u.s.u.s." nie upłynął jeszcze termin, w którym należności mogą być dochodzone. Dodatkowo organ wyjaśnił, że bieg terminu przedawnienia przedmiotowych zaległości został zawieszony od dnia 25 czerwca 2014 r., tj. od dnia wdrożenia postępowania egzekucyjnego i będzie trwał do dnia zakończenia tego postępowania. Do uregulowania pozostają ponadto koszty egzekucyjne, które nie zostały ujęte w finalnym rozstrzygnięciu.
Dokonując analizy zgromadzonego materiału dowodowego organ ustalił, że wnioskodawca wyrejestrował działalność gospodarczą w dniu 1 listopada 2019 r. Zgodnie ze złożonym oświadczeniem pobiera świadczenie emerytalne wysokości 1968,39 zł brutto (1653, 23 zł netto). Ze złożonego oświadczenia o stanie majątkowym wynika ponadto, że na rachunku bankowym posiada środki pieniężne w wysokości 30.000 zł pochodzące z częściowego podziału majątku. Wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną oraz niepełnosprawnym synem.
W złożonym oświadczeniu wnioskodawca nie wykazał wysokości osiągniętych dochodów przez żonę, wyjaśnił jedynie że mają ustanowioną rozdzielność majątkową. Z informacji uzyskanych z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS wynika, że syn wnioskodawcy osiąga tytuł dochód z tytułu świadczenia rentowego w wysokości 1.700 zł brutto (1.525 zł netto). Rodzina ponosi wydatki związane z utrzymaniem w wysokości 1.700 zł, w tym opłaty eksploatacyjne w wysokości 300 zł, opłaty związane z leczeniem w wysokości 400 zł oraz koszty związane z wyżywieniem w kwocie około 1000 zł. Wnioskodawca posiada zobowiązania pieniężne z tytułu zaciągniętych kredytów w kwocie 2.800 zł, które jest spłacane w wysokości 79 zł miesięcznie oraz inne zobowiązania (ubezpieczenia), które opłaca w wysokości 77 zł miesięcznie. Zgodnie ze złożonym oświadczeniem wnioskodawca nie jest nie jest właścicielem żadnych ruchomości, natomiast zgodnie z danymi z Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców wynika, że wnioskodawca jest właścicielem samochodu ciężarowego Renault Kangoo D55 z 2002 r. oraz przyczepy specjalnej ANH WOHNWAGEN K 560 z 1974 r. Ponadto z danych zawartych w Centralnej Bazie Ksiąg Wieczystych wynika, że wnioskodawca jest współwłaścicielem nieruchomości gruntowej położonej w C. o powierzchni 0,1067 ha o numerze KW [...]. Nie posiada innych wierzytelności.
ZUS wskazał następnie, że rozpatrzył wniosek skarżącego w oparciu o wszystkie przepisy mogące mieć zastosowanie w sprawie, tj. art. 28 ust. 3 i 3a u.s.u.s., zaś analiza zgromadzonego materiału dowodowego nie wykazała okoliczności, które skutkowałyby umorzeniem należności na podstawie przesłanek wskazanych w tych przepisach.
Zakład podniósł, że w stosunku do skarżącego nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne. W związku tym przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4 i 4b u.s.u.s., nie zachodzą w stosunku do zadłużenia skarżącego. Z przyczyn oczywistych nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 ustawy (śmierć dłużnika). Wskazano, że zobowiązanie skarżącego przewyższa kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, co oznacza, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a ww. ustawy również w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi.
Organ wyjaśnił, że zaległości wnioskodawcy zostały objęte postępowaniem egzekucyjnym przez Dyrektora Zakładu. W ramach egzekucji dokonano zajęcia rachunków bankowych. Na rachunku bankowym w A SA nastąpił zbieg z Naczelnikiem Urzędu Skarbowego, który przejął egzekucję. Ponieważ prowadzona egzekucja okazała się bezskuteczna 28 sierpnia 2017 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego poinformował o zakończeniu egzekucji prowadzonej na podstawie dalszych tytułów wykonawczych. Obecnie zastosowano środek w postaci zajęcia wierzytelności pieniężnych w Urzędzie Skarbowym. Dokonane czynności nie doprowadziły do wyegzekwowania należności jednakże postępowanie nie zostało uznane za całkowicie nieskuteczne. Zakład nie wyczerpał okresu dochodzenia należności. Powyższe okoliczności, zdaniem organu, nie pozwalają na stwierdzenia zaistnienia przesłanki sformułowanej w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. W przedmiotowej sprawie nie można także wykazać, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (art. 28 ust. 3 pkt 6 ustawy).
Istnieje możliwość skutecznego dochodzenia należności, bowiem otrzymuje strona świadczenie emerytalne. Również okoliczności wskazane w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. nie zaistniały w niniejszej sprawie, gdyż organy egzekucyjne nie stwierdziły braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję.
Z powyższych względów Zakład przyjął, że wobec skarżącego nie zachodzą przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, co uniemożliwia pozytywne rozstrzygnięcie wniosku na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s.
W myśl art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. ZUS ocenił następnie sytuację skarżącego przez pryzmat przepisów § 3 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz. U. 2003 r, poz. 1365, ze zm.) dalej "rozporządzenie", nie znajdując przesłanek uzasadniających uwzględnienie wniosku strony. Organ wskazał, że umorzenie należności jest zarezerwowane dla sytuacji nadzwyczajnych (wyjątkowych, krytycznych), gdy ze względu na stan zdrowia, wiek i inne względy społeczne jest realnie niemożliwe wywiązanie się z zobowiązań, a także nie ma perspektywy poprawy i zmiany tej sytuacji.
Zakład wykluczył możliwość umorzenia należności z uwagi na trudną sytuację finansową, która w przypadku konieczności opłacenia zadłużenia pozbawiałaby skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia). W tym zakresie organ wskazał, że postępowanie egzekucyjne w administracji prowadzone jest zgodnie z zasadą poszanowania minimum egzystencji, która stanowi wyraz ochrony dłużnika w procesie dochodzenia zaległości. Zasada ta dopuszcza prowadzenie egzekucji z majątku zobowiązanego tylko w zakresie, w którym nie zostanie zagrożone minimum utrzymania, a kwoty wolne od zajęć są ustalone przepisami prawa. Organ wyjaśnił, że z przedłożonego materiału dowodowego nie wynika pełna informacja o sytuacji finansowej rodziny wnioskodawcy, co uniemożliwia dokonanie kompletnej analizy możliwości płatniczych rodziny. Ze zgromadzonej dokumentacji nie wynika ponadto, by wnioskodawca miał trudności w terminowym wywiązywaniu się z podstawowych i bieżących opłat.
Zdaniem organu można domniemywać, że realizacja tych opłat odbywa się płynnie, więc nie potwierdza to stałego lub wyjątkowego charakteru występujących trudności. Ograniczone możliwości płatnicze nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do całkowitego umorzenia zaległości. Trudna sytuacja materialna uniemożliwiające spłatę długów musi zostać udowodniona. W niniejszej sprawie wnioskodawca osiąga dochód z tytułu świadczenia emerytalnego, którego wysokość jest wystarczająca do dokonywania potrąceń z zatrudnieniem minimum socjalnego. Okoliczność posiadania przez wnioskodawcę zobowiązań wobec innego wierzyciela - organu podatkowego - nie uzasadnia podjęcia decyzji o umorzeniu należności zobowiązań z tytułu składek. Zobowiązania wobec ZUS, podobnie jak wobec urzędu skarbowego, są zobowiązaniami o charakterze publicznoprawnym i jako takie mają, na równi z zobowiązaniami podatkowymi, pierwszeństwo w ich regulowaniu.
Dodatkowo organ zauważył, że strona wyraziła chęć spłaty zadłużenia w systemie ratalnym, co prowadzi do wniosku, że rodzina wnioskodawcy jest w stanie zabezpieczyć środki finansowe na ten cel a regulowane zadłużenia nie pozbawi strony możliwości zabezpieczenia potrzeb podstawowych potrzeb życiowych.
W ocenie Zakładu, przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie zachodzi w przedmiotowej sprawie, gdyż z zebranego w trakcie postępowania materiału dowodowego nie wynika, aby zaistniała przesłanka umorzenia w postaci poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, powodującego że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić skarżącego możliwości dalszego prowadzenia działalności.
Zdaniem organu w sprawie nie znajdują także zastosowania przesłanki wynikające z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia. Przedłożona przez stronę dokumentacja lekarska nie budzi wątpliwości i w pełni potwierdza stan zdrowia wnioskodawcy i jego syna, niemniej jednak w ocenie organu sam stan zdrowia nie może stanowić wyłącznej przesłanki do podjęcia pozytywnej decyzji w sprawie umorzenia należności. Choroba zobowiązanego lub konieczność opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny może stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek tylko wtedy, gdy pozbawia płatnika możliwości uzyskiwania dochodu niezbędnego do opłacenia należności. W niniejszej sprawie okoliczność taka nie zachodzi, gdyż wnioskodawca pobiera dochód ze świadczenia rentowego.
Końcowo organ zwrócił uwagę, że strona zadeklarowała, że po umorzeniu przedmiotowych należności pozostałą kwotę może spłacać w systemie ratalnym w kwocie 1 000 zł miesięcznie.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku wniesiono o zmianę zaskarżonej decyzji i umorzenie należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem składek oraz odsetek za zwłokę, ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości. Wniesiono ponadto o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodów z dokumentów wskazanych w uzasadnieniu skargi, a także o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z przesłuchania w charakterze świadka M. P.-P.
na okoliczność sytuacji zdrowotnej, życiowej, majątkowej skarżącego, przyczyn i okoliczności powstania zadłużenia skarżącego, przesłanek do umorzenia składek na ZUS, sytuacji życiowej i finansowej rodziny skarżącego. Ponadto wniesiono o zwrot kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy w postaci:
- • art. 7 w zw. z art. 75 § 1 w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. poprzez brak podjęcia przez organ wszelkich czynności zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, a w szczególności poprzez szczegółową analizę możliwości płatniczych skarżącego,
- • art. 7 w zw. z art. 75 § 1 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. poprzez brak podjęcia przez organ wszelkich czynności zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz dowolną ocenę przez organ materiału dowodowego, skutkujące błędem w ustaleniach faktycznych polegającym na przyjęciu, że:
skarżący otrzymuje świadczenie emerytalne, podczas gdy z prawidłowej oceny materiału dowodowego wynika, że otrzymuje rentę, skarżący jest właścicielem ruchomości w postaci samochodu Renault Kangoo oraz przyczepy specjalnej, podczas gdy Renault Kangoo został zbyty w dniu 21 lipca 2019 r. na rzecz E. P., natomiast przyczepa została zbyta wiele lat temu, ale nabywca nie dochował obowiązku wyrejestrowania G. P. jako jej właściciela przed właściwym organem, fakt chęci spłaty zadłużenia w systemie ratalnym przez rodzinę skarżącego prowadzi do wniosku, że możliwe jest uregulowanie całego zadłużenia, podczas gdy we wniosku wskazano, iż propozycja spłaty dotyczyć ma zaległości z tytułu składek za osoby zgłaszane do ubezpieczeń w części finansowanej przez ubezpieczonych, których umorzenie nie jest możliwe, w niniejszej sprawie nie występuje sytuacja wyjątkowa, nadzwyczajna z uwagi na stan zdrowia i inne względy społeczne, podczas gdy skarżący od wielu lat dotknięty jest poważną, nieodwracalną chorobą Alzheimera, charakteryzującą się szybkimi procesami obumierania komórek mózgowych odpowiadających za wszelkie funkcje niezbędne do prawidłowego funkcjonowania, a ponadto na gruncie niniejszej sprawy istnieją dodatkowe względy w postaci choroby i niepełnosprawności syna skarżącego, co bez jakichkolwiek wątpliwości czyni sytuację życiową skarżącego jako wyjątkowo ciężką;
- - organ nie ma możliwości ani realnych środków do ustalenia sytuacji materialnej oraz przeprowadzenia kompletnej analizy możliwości płatniczych wnioskodawcy, podczas gdy zgodnie z treścią art. 7 k.p.a., stanowiącą zasadę prawdy obiektywnej, w toku postępowania organ administracji publicznej między innymi zobowiązany jest do podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, natomiast art. 77 k.p.a. zobowiązuje do wyczerpującego i wszechstronnego rozpatrzenia całego materiału dowodowego.
Zarzucono ponadto naruszenie art. 7 w zw. z art. 89 k.p.a. poprzez brak przeprowadzenia rozprawy administracyjnej. Zdaniem strony zaskarżone rozstrzygnięcie narusza także art. 107 § 3 w zw. z art. 11 k.p.a. poprzez niewskazanie w uzasadnieniu faktycznym zaskarżonej decyzji faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, dla których odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Dodatkowo zarzucono naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. błędnej wykładni art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 pkt 1) i 3) rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. poprzez dokonanie nieprawidłowej subsumpcji stanu faktycznego pod wskazane normy prawnej i wyciągnięcie błędnego wniosku, iż nie zachodzą przesłanki do umorzenia należności wskazane w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i §3 ust. 1 pkt 1) i 3) rozporządzenia, o którym mowa powyżej.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę, wnosząc o jej oddalenie, podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.
W piśmie procesowym z dnia 1 lutego 2021 r. pełnomocnik skarżącego wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia 1 grudnia 2020 r. o uznaniu strony za osobę całkowicie niezdolną do pracy i samodzielnej egzystencji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje
Sąd administracyjny w granicach swojej właściwości bada zgodność zaskarżonych decyzji z prawem.
Istota sporu w przedmiotowej sprawie sprowadzała się do oceny zgodności z prawem decyzji odmawiającej umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem składek, należności tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek oraz odsetek za zwłokę od należności z tytułu składek w części finansowanej przez ubezpieczonych oraz odmawiającej umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek.
W pierwszej kolejności stwierdzić należy, że zobowiązania skarżącego nie uległy przedawnieniu. Stosownie do art. 24 ust. 4 u.s.u.s., należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-6. W tym zakresie organ rentowy prawidłowo wskazał, że należności z tytułu składek są wymagalne i nie uległy przedawnieniu.
W rozpatrywanej sprawie zauważyć należy, że doszło do zawieszenia biegu terminu przedawnienia, wskutek podjętych czynności egzekucyjnych. Wobec powyższego, zgodnie z art. 24 ust. 5b u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia został zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego.
Przystępując do rozstrzygnięcia sprawy w zakresie umorzenia należności z tytułu składek, wskazać należy że podstawą prawną kwestionowanej decyzji stanowi art. 28 u.s.u.s. Zgodnie z jego ust. 1-3, umorzenie należności z tytułu składek w całości lub w części może nastąpić (z zastrzeżeniem ust. 3a) tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi, gdy:
- 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
- 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2016 r. poz. 2171, 2260 i 2261 oraz z 2017 r. poz. 791);
- 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;
- 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
- 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
- 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Wspomniany art. 28 ust. 3a u.s.u.s. wskazuje z kolei, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.
Przesłanki umorzenia wspomnianych należności w takim przypadku określa przywołane wcześniej rozporządzenie z dnia 31 lipca 2003 r. Zgodnie z jego § 3 ust. 1, Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
- 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
- 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
- 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Umorzenie należności z tytułu składek następuje więc w ściśle określonej sytuacji. Organ orzekający w sprawie w pierwszej kolejności musi zatem stwierdzić, czy okoliczność taka w ogóle powstała, albowiem jej brak determinuje konieczność wydania rozstrzygnięcia odmownego. W przeciwnym razie organ jest natomiast zobligowany do oceny, czy w świetle zaistniałych zdarzeń umorzenie to byłoby zasadne, a przesądza o tym konstrukcja powołanych przepisów, z której jednoznacznie wynika, że nawet w razie spełnienia którejkolwiek z przesłanek umorzenia należności, należność tę organ umorzyć może, a nie musi. Podkreślić należy, że jakkolwiek spełnienie którejkolwiek z przesłanek wymienionych w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. lub rozporządzeniu jest niezbędne do umorzenia należności, to ich wystąpienie nie skutkuje powstaniem obowiązku podjęcia takiego rozstrzygnięcia przez organ, lecz dopiero daje mu taką możliwość.
Także zatem w razie stwierdzenia wystąpienia wspomnianych przesłanek organ może podjąć rozstrzygnięcie odmowne. W takim przypadku powinien jednak uzasadnić swą decyzję w sposób niebudzący wątpliwości co do motywów, którymi się kierował przy jej wydawaniu, a więc szczegółowo przedstawić powody takiej kwalifikacji i argumenty, które legły u jej podstaw. Tylko bowiem wówczas, decyzja przezeń wydana nie będzie nosiła znamion dowolności.
Rolą sądu administracyjnego orzekającego w przedmiocie legalności takiej decyzji jest zweryfikowanie, czy przedstawione wymogi zostały spełnione. Sąd jest zobowiązany do oceny, czy zaskarżona decyzja odpowiada standardom określonym w obowiązujących przepisach, czy też je narusza w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie jej z obrotu prawnego. W przypadku decyzji odmawiającej umorzenia należności ze względu na niezasadność zgłoszonego w tym przedmiocie żądania zadaniem sądu nie jest więc ocena słuszności tej kwalifikacji, lecz to, czy w świetle okoliczności wynikających z akt sprawy jej podjęcie było dopuszczalne (zgodne z prawem). Sąd bada zatem, czy w danym przypadku organ istotnie mógł wydać rozstrzygnięcie odmowne, a nie to, czy w sytuacji zaistnienia takiej możliwości, poprawnie postąpił, podejmując taką, niepomyślną dla wnioskodawcy, kwalifikację.
Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, stwierdzić trzeba, że organ sprostał opisanym wymogom. Trafnie bowiem spostrzegł, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, by zaistniała okoliczność warunkująca przyjęcie odmiennej kwalifikacji w tym przedmiocie, co znalazło odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zarówno pogląd ten, jak i argumentacja powołana na jego poparcie zasługują na aprobatę.
W ślad za organem należy wskazać, że w sprawie, z przyczyn oczywistych, nie wystąpiła okoliczność opisana w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s., a ponadto nie wykazano aby doszło do spełnienia przesłanek z art. 28 ust. 3 pkt 2, pkt 4 i pkt 4b u.s.u.s. Jednocześnie niewątpliwym jest, że wysokość nieopłaconych składek przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym (art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s.), a skarżący (pomimo zakończenia prowadzenia działalności gospodarczej) dysponuje majątkiem, z którego można egzekwować należności (art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s.). Z kolei co do pkt 5 i 6 tego przepisu stwierdzić należy, że wobec skarżącego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne.
Odnosząc się z kolei do przesłanek określonych w rozporządzeniu, organ prawidłowo ocenił, że zgromadzona w sprawie dokumentacja nie upoważnia do wydania decyzji o umorzeniu należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.
W świetle art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia, to ubiegający się o umorzenie należności z tytułu ubezpieczeń społecznych ma wykazać, że ze względu na stan majątkowy, sytuację rodzinną oraz zdrowotną nie jest w stanie opłacić tych należności, gdyż pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Skoro zobowiązany ma wykazać spełnienie przesłanek wymienionych w § 3 rozporządzenia, będących podstawą dla organu rentowego do wydania decyzji o umorzeniu składek, to oznacza, że ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na nim, jako wnioskodawcy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 stycznia 2019 r., sygn. akt I GSK 980/18). Wynika to przede wszystkim z faktu, że umarzanie należności z tytułu składek jest wyjątkiem od zasady obowiązku ich opłacania. Ponadto to stronie znane są okoliczności, które uniemożliwiają jej uregulowanie zaległości.
Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego zaoferowanego przez skarżącego wynika, że na dzień złożenia wniosku pobiera on świadczenie rentowe w kwocie 1.6.53,23 zł netto, gospodarstwo domowe prowadzi wraz z żoną i niepełnosprawnym synem, z żoną pozostaje w rozdzielności majątkowej, nie posiada żadnych ruchomości, na rachunku bankowym ma zgromadzone środki pieniężne w wysokości 30.000 zł. Na podstawie danych wygenerowanych z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS oraz rejestrów centralnych: CEiDG, CEPiK, Bazy Danych Ksiąg Wieczystych organ ustalił ponadto, że skarżący jest właścicielem pojazdu marki Renault Kangoo D55 z 2002 r. oraz przyczepy ANH Wohnsvagen K560 z 1974 r. a także właścicielem nieruchomości gruntowej o powierzchni 0,1067 ha. Ustalono ponadto, że syn skarżącego otrzymuje świadczenie rentowe w wysokości 1525 zł netto.
Sąd podziela stanowisko organu rentowego, że biorąc pod uwagę posiadany przez skarżącego majątek (nieruchomości, pojazdy) oraz uzyskiwanie stałego dochodu w postaci świadczenia rentowego (w zaskarżonej decyzji omyłkowo wskazano, że jest to świadczenie emerytalne), nie jest on zagrożony ubóstwem. Oświadczenie o wysokości ponoszonych wydatków, nie potwierdza na tyle trudnej sytuacji materialnej uzasadniającej umorzenie należności z tytułu składek. Skarżący nie wykazał, że korzysta z pomocy społecznej czy osób trzecich.
Zauważyć ponadto należy, że skarżący uchylił się od podania dochodów żony, z którą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Wbrew argumentacji podniesionej w skardze sytuacja materialna małżonka pozostającego w ustroju rozdzielności majątkowej ma wpływ na przeprowadzenie kompletnej analizy możliwości płatniczych rodziny. W myśl § 3 ust. 2 rozporządzenia wykonawczego za rodzinę, o której mowa w ust. 1 pkt 1, uważa się wspólnie zamieszkujące i gospodarujące ze zobowiązanym osoby spokrewnione lub niespokrewnione pozostające ze zobowiązanym w faktycznym związku. Jak wskazuje się w orzecznictwie, pojęcie rodziny w rozumieniu powyższego przepisu obejmuje również małżeństwo posiadające rozdzielność majątkową (por. wyrok NSA z dnia 26 maja 2020 r., sygn. akt I GSK 211/20, wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 1 grudnia 2020 r., sygn. akt I SA/Bd 584/20). Analiza sytuacji majątkowej musiała zatem odnosić się do rodziny, w której wnioskodawca żyje, a tym samym powinna uwzględniać zarówno dochody i wydatki skarżącego, jak i jego małżonki a także syna, z którym małżonkowie prowadzą wspólne gospodarstwo domowe.
W sprawie nie wystąpiła przesłanka umorzenia zaległości określona w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia w postaci przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Choć we wniosku o umorzenie zaległości z tytułu nieopłaconych składek skarżący powołuje się na trudną sytuację życiową potęgowaną przez przewlekłą i postępującą chorobę, to należy uwzględnić, że pobiera obecnie świadczenie rentowe. Podkreślić należy, że podstawą umorzenia zaległości z tytułu składek nie jest bowiem sam fakt zaistnienia choroby, choćby nawet uniemożliwiającej świadome pokierowanie własnym postępowaniem, a jedynie trudny stan majątkowy będący efektem tej choroby. Przy czym jako trudny stan majątkowy rozumieć należy sytuację, w której opłacenie zaległości spowodowałoby po stronie zobowiązanego niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 3 kwietnia 2019 r., sygn. akt I SA/Gl 55/19, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 25 października 2017 r., sygn. akt I SA/Gd 1127/17).
Pojęcie uzyskiwania dochodu jest pojęciem obiektywnym, o czym świadczy fakt, że ustawodawca umożliwia prowadzenie egzekucji na przykład ze świadczeń rentowych i emerytalnych. Tym samym renta lub emerytura są źródłami dochodu, które mogą być przeznaczone (oczywiście do pewnej wysokości) na spłatę zadłużenia z tytułu składek.
W kontekście powyższego stwierdzić należy, że skarżący nie udowodnił, że nie jest w stanie opłacać należności z tytułu składek bez narażania siebie na niemożność zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Skoro zatem skarżący nie wykazał, że po jego stronie zaszły przesłanki otwierające możliwość rozważenia umorzenia zaległości, to rozstrzygnięcie organu należało uznać za prawidłowe. Zauważyć należy, że pomimo wskazywanej przez stronę trudnej sytuacji finansowej i zdrowotnej ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, by skarżący miał zaległości w bieżących opłatach czy regulowaniu zobowiązań cywilnoprawnych. Co więcej, skarżący zadeklarował gotowość spłaty w systemie ratalnym w kwocie 1.000 zł miesięcznie pozostałych należności nie podlegających umorzeniu, co świadczy o możliwości ponoszenia wysiłku celem regulowania powstałego zadłużenia.
Wymaga podkreślenia, że ustawowym obowiązkiem ZUS jest wykorzystanie wszelkich dostępnych środków przymusowego dochodzenia należności. Zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne są uprzywilejowane i podlegają – co do zasady – zaspokojeniu przed innymi należnościami (art. 24 ust. 3 u.s.u.s.). Umorzenie należności z tytułu składek stanowi wyraz definitywnej rezygnacji uprawnionego organu z możliwości ich wyegzekwowania. Biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oraz uwzględniając cele, na które są one przeznaczane, organy odpowiedzialne za ich pobór zobligowane są do szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu nimi. Jeżeli zatem, tak jak w badanej sprawie, istnieje możliwość wyegzekwowania zaległych należności a umorzenie zaległości mimo braku ich całkowitej nieściągalności jest zastrzeżone jedynie dla sytuacji szczególnie krytycznych, gdy ze względu na wiek, stan zdrowia oraz inne względy społeczne i znikome źródło przychodów na utrzymanie jest niemożliwe wywiązanie się strony ze zobowiązań wobec ZUS, których zaistnienia skarżący nie wykazał, to negatywne dla skarżącego rozstrzygnięcie nie może być uważane za dowolne.
W świetle powyższych uwag uznać należało, że organ w sposób poprawny zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, a przeprowadzona analiza sytuacji skarżącego przez pryzmat przesłanek umorzenia należności z tytułu składek nie nosi znamion dowolności.
Badając legalność rozstrzygnięcia w sprawie niniejszej, sąd miał na względzie to, jakim materiałem dowodowym, w tym przedłożonym przez skarżącego, dysponował organ w dacie wydawania decyzji.
Ustosunkowując się do wniosku o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania strony skarżącego Sąd, działając na podstawie art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) – dalej określanej jako "p.p.s.a." - odmówił przeprowadzenia takiego dowodu, gdyż w postępowaniu sądowoadministracyjnym nie jest dopuszczalny dowód z przesłuchana świadka. Zgodnie z powyższym przepisem sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jedynie w sytuacji, gdy jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Jednak, jak wskazuje się w piśmiennictwie, materiał dowodowy zebrany przez sąd administracyjny nie służy ustalaniu stanu faktycznego sprawy, lecz weryfikacji kompletności materiału dowodowego zgromadzonego w aktach administracyjnych sprawy oraz prawidłowości opartych na nich ustaleń organu administracji publicznej w zakresie stanu faktycznego (por. Komentarz B. Dautera do art. 106 ustawy p.p.s.a., stan prawny 2018.03.01 i wskazana tam literatura -.A.
Bińczyk, O znaczeniu akt sprawy..., s. 125–137). Podkreślić jednocześnie należy, że dopuszczenie dowodu przez Sąd na podstawie art. 106 § 3 ustawy p.p.s.a., powinno mieć miejsce, gdy wnioskowany (bądź dopuszczony z urzędu) dowód będzie pozostawał w związku z oceną legalności zaskarżonego aktu. Celem tego postępowania nie jest bowiem ponowne ustalenie stanu faktycznego sprawy administracyjnej, lecz ocena, czy właściwe w sprawie organy ustaliły ten stan zgodnie z regułami obowiązującymi w procedurze administracyjnej, a następnie czy prawidłowo zastosowały przepisy prawa materialnego do poczynionych ustaleń. Sytuacja skarżącego i jego rodziny, została wyjaśniona i oceniona przez organ administracji w postępowaniu administracyjnym.
Należy podkreślić, że jedynie na tym etapie postępowania strona mogła wnioskować o przeprowadzenie dowodów z przesłuchania świadka na okoliczność sytuacji zdrowotnej, życiowej, majątkowej skarżącego oraz przyczyn i okoliczności powstania zadłużenia, jednak z prawa tego nie skorzystała.
Wskazać również należy, że wniosek o umorzenie należności z tytułu składek na ZUS można składać wielokrotnie i w każdym czasie, szczególnie w wypadku zajścia nowych zdarzeń, zmiany okoliczności lub zaistnienia możliwości przedłożenia istotnych w sprawie, a nie przedłożonych wcześniej organowi dokumentów.
Mając powyższe na uwadze Sąd, działając na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.