Uzasadnienie
Pismem z dnia 8 lipca 2019 r. R.Ł. (dalej: "skarżący", "wnioskodawca") wystąpił do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział (dalej: "ZUS", "Zakład", "Organ") z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu składek w wysokości 178.969,24 zł, na którą to kwotę składają się należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za okres od listopada 2002 r. do stycznia 2012 r. w kwocie 123.422,85 zł, składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres od listopada 2002 r. do stycznia 2012 r. w kwocie 45.602,66 zł oraz Fundusz Pracy za okres od listopada 2002 r. do stycznia 2012 r. w kwocie 9.943,73 zł.
W uzasadnieniu wnioskodawca wskazał, że art. 24 ust. 5 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 266 t.j.) zwanej dalej "u.s.u.s.", jest niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. 1997.78.483), co skutkuje niemożnością jego zastosowania. Podał, że ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości nie wyklucza przedawnienia zobowiązań zabezpieczonych hipoteką, co oznacza, że termin przedawnienia należności składkowych biegnie na zasadach ogólnych.
W złożonym oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej skarżący wskazał, że jest współwłaścicielem nieruchomości o pow. 70 m2. Pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 2.277,05 zł netto. Jego żona, z którą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, posiada dochód w wysokości 848,60 zł netto. Skarżący ponosi stałe wydatki związane z utrzymaniem w kwocie 600 zł miesięcznie (energia elektryczna, gaz, woda) oraz koszty leczenia w wysokości 200 zł miesięcznie. Dodatkowo posiada zobowiązanie pieniężne potrącane przez Komornika Sądowego w wysokości 697 zł miesięcznie. Skarżący oświadczył również, że choruje na ciśnienie tętnicze, niedomykanie się lewej komory serca oraz zapalenie stawów kolanowych. Do akt sprawy nie załączył dokumentacji medycznej potwierdzającej powoływane schorzenia.
Z ustaleń Organu wynika, że skarżący nie posiada majątku ruchomego (baza CEP). Natomiast widnieje jako współwłaściciel, na zasadzie wspólności ustawowej majątkowej małżeńskiej, nieruchomości zabudowanej o pow. 102,00 m2, z budynkiem mieszkalnym o pow. 61,09 m2 w miejscowości G. (nr KW [...]). Na nieruchomości Zakład dokonał zabezpieczenia należności z tytułu składek.
Decyzją z dnia [...] 2019 r. ZUS na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 32 u.s.u.s., a także na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365), dalej jako "rozporządzenie", odmówił umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą (płatnika opłacającego składki na własne ubezpieczenia), w tym ubezpieczenia społeczne za okres od listopada 2002 r. do stycznia 2012 r., składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres od listopada 2002 r. do stycznia 2012 r. oraz Fundusz Pracy za okres od listopada 2002 r. do stycznia 2012 r.
W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia, Zakład przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania wskazując na dokumenty złożone zarówno przez skarżącego, jak i zgromadzone z urzędu.
Dokonując ustaleń i oceny z punktu widzenia przesłanek prowadzących do przedawnienia ZUS wskazał, że wnioskiem o umorzenie objęte są należności z tytułu składek na ubezpieczenia za okres od listopada 2002 r. do stycznia 2012 r. Zdaniem Organu, należności te nie uległy przedawnieniu i są wymagalne, gdyż na zawieszenie biegu terminu przedawnienia wpłynęło podjęcie czynności egzekucyjnych. Należności zostały skierowane do przymusowego dochodzenia prowadzonego przez Naczelnika Urzędu Skarbowego, który postanowieniem z dnia [...] 2017 r. umorzył prowadzone postępowanie egzekucyjne. Organ podał również, że na zawieszenie biegu terminu przedawnienia wpływ miało dwukrotne ubieganie się przez skarżącego o umorzenie należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność. Ponadto należności z tytułu składek za okres od listopada 2002 do stycznia 2012 zostały zabezpieczone wpisem do hipoteki.
Organ szczegółowo przenalizował podstawy przerwania lub zawieszenia biegu przedawnienia, biorąc pod uwagę zmiany w uregulowaniach dotyczących terminu przedawnienia należności wprowadzonych ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 241, poz. 2074 ze zm.) oraz ustawą z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. nr 232, poz. 1378).
ZUS wskazał następnie, że rozpatrzył wniosek skarżącego w oparciu o wszystkie przepisy mogące mieć zastosowanie w sprawie, tj. art. 28 ust. 3 i 3a u.s.u.s., zaś analiza zgromadzonego materiału dowodowego nie wykazała okoliczności, które skutkowałyby umorzeniem należności na podstawie przesłanek wskazanych w tych przepisach.
Zakład podniósł, że w stosunku do skarżącego nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne. W związku tym przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4 i 4b u.s.u.s., nie zachodzą w stosunku do zadłużenia skarżącego.
Z przyczyn oczywistych nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 ww. ustawy (śmierć dłużnika). Wskazano, że zobowiązanie skarżącego przewyższa kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, co oznacza, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a ww. ustawy również w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi.
Organ podkreślił również, że obecnie skarżący nie prowadzi działalności gospodarczej i otrzymuje świadczenie emerytalne. Skarżący jest współwłaścicielem nieruchomości, zabudowanej budynkiem mieszkalnym. Część należności z tytułu składek objętych jest postępowaniem egzekucyjnym prowadzonym przez Zakład. Nie nastąpiło zatem definitywne stwierdzenie przez Naczelnika Urzędu Skarbowego lub Komornika Sądowego braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję.
Z powyższych powodów Zakład przyjął, że wobec skarżącego nie zachodzą przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, co uniemożliwia pozytywne rozstrzygnięcie wniosku na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s.
Zdaniem organu, w myśl art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. ZUS ocenił następnie sytuację skarżącego przez pryzmat przepisów § 3 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r., nie znajdując przesłanek uzasadniających umorzenie należności figurujących na koncie płatnika.
Dalej Organ wskazał, że umorzenie należności jest zarezerwowane dla sytuacji nadzwyczajnych (wyjątkowych, krytycznych), gdy ze względu na stan zdrowia, wiek i inne względy społeczne jest realnie niemożliwe wywiązanie się z zobowiązań, a także nie ma perspektywy poprawy i zmiany tej sytuacji.
W ocenie Zakładu, przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 2 ww. rozporządzenia nie zachodzi w przedmiotowej sprawie, gdyż z zebranego w trakcie postępowania materiału dowodowego nie wynika, aby zaistniała przesłanka umorzenia w postaci poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, powodującego że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić skarżącego możliwości dalszego prowadzenia działalności.
Organ wskazał następnie, że w § 3 ust. 1 pkt 3 ww. rozporządzenia stwierdzono, iż jedną z okoliczności przemawiających za umorzeniem pomimo braku całkowitej nieściągalności jest przewlekła choroba osoby zobowiązanej lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiające zobowiązaną możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Podkreślono, że za przewlekłą chorobę należy uznać jedynie chorobę o długotrwałym charakterze i nie każdą, a tylko taką, która uniemożliwia uzyskiwanie dochodu pozwalającego na opłacenie należności. Oceniając tę przesłankę ZUS wskazał, że gdy zobowiązany mimo istnienia choroby uzyskuje dochody, wspomniana podstawa umorzenia nie ma zastosowania. Skoro skarżący dysponuje stałym źródłem dochodu (niezależnie od stanu zdrowia), brak jest podstaw do stwierdzenia, że stan zdrowia uniemożliwia uzyskiwanie środków pozwalających na spłatę należności względem ZUS.
Zakład wykluczył również możliwość umorzenia należności z uwagi na trudną sytuację finansową, która w przypadku konieczności opłacenia zadłużenia pozbawiałaby skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z 31 lipca 203 r.). W tym zakresie Organ wskazał, że skarżący otrzymuje świadczenie emerytalne, które zostało zajęte na poczet zaległych składek. Podkreślił, że postępowanie egzekucyjne w administracji prowadzone jest zgodnie z zasadą poszanowania minimum egzystencji, która stanowi wyraz ochrony dłużnika w procesie dochodzenia zaległości. Zasada ta dopuszcza prowadzenie egzekucji z majątku zobowiązanego tylko w zakresie, w którym nie zostanie zagrożone minimum utrzymania, a kwoty wolne od zajęć są ustalone przepisami prawa.
Według danych Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych (dane za wrzesień 2018r.) minimum socjalne dla dwuosobowego gospodarstwa emeryckiego wynosi 1.899,31 zł. Wyliczony dochód z tytułu świadczenia emerytalnego skarżącego i jego żony już po dokonanych potrąceniach wynosi 2.758,98 zł, co oznacza, że znacznie przekracza minimum socjalne. Ponoszone co miesiąc wydatki związane z utrzymaniem i leczeniem, nie stanowią ponadprzeciętnych kosztów, które uniemożliwiają zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych.
Organ podkreślił, że zobowiązania wobec Zakładu nie mogą być traktowane jako należności o charakterze drugorzędnym, że względu na ich szczególny charakter, a Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie może rezygnować z możliwości ich odzyskania dając pierwszeństwo zaspokojenia wierzycielom cywilnoprawnym (np. bankom). Należności są objęte postępowaniem egzekucyjnym prowadzonym przez Dyrektora Oddziału ZUS, zatem podjęcie decyzji o ich umorzeniu na obecnym etapie byłoby przedwczesne i nieuzasadnione. Ustawowym obowiązkiem ZUS jest wykorzystanie wszelkich dostępnych środków przymusowego egzekwowania należności w okresie możliwości ich dochodzenia.
W skardze na decyzję z dnia [...] 2019 r. skarżący zarzucił, że została wydana bez merytorycznego uzasadnienia. Zadłużenie, objęte niniejszym postępowaniem, powstało wskutek nieprzewidzianych okoliczności tj. zamknięcia wszystkich stoczni i braku możliwości znalezienia innej pracy czy przekwalifikowania. Skarżący przedstawił, że organ błędnie wyliczył wysokość emerytury netto, która wynosi 2.434,98 zł a nie jak podał organ 2.758,58 zł. Wskazał, że po potrąceniu zajęcia komorniczego pozostaje mu kwota 1.586,38 zł miesięcznie, a więc jest niższa niż minimum socjalne w gospodarstwie emeryckim, które wynosi 1.899,31-zł.
Skarżący podkreślił, że w decyzji przedstawiono wysokość świadczenia skarżącego w odmiennej kwocie, niż jej rzeczywista wysokość, czyli wskazano, że skarżący otrzymuje 1.910,38- zł, podczas gdy otrzymuje w rzeczywistości 1.586,38-zł. Skarżący przedstawił ponadto, że po ponownej weryfikacji, organ wskazał, że ustalił prawidłową wysokość świadczenia skarżącego, która jest zgodna z podaną w skardze przez skarżącego czyli nie 1.910,38- zł, lecz 1.586,38-zł.
Zdaniem skarżącego organ zbyt ogólnikowo odniósł się do zarzutu niekonstytucyjności hipoteki przymusowej na nieruchomości.
ZUS w odpowiedzi na skargę, wnosząc o jej oddalenie, podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie i wskazał, że podana w decyzji kwota świadczenia skarżącego była zgodna z danymi, którymi dysponował ZUS.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Wskazać należy na wstępie, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 2167) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem.
Zgodnie z art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.)
- - dalej: "p.p.s.a.", stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne.
W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), b) i c) p.p.s.a.).
Z przepisu art. 134 § 1 p.p.s.a. wynika, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Tym samym, sąd ma prawo i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony.
Ocenę prawidłowości kontrolowanego rozstrzygnięcia należy rozpocząć od rozważenia kwestii przedawnienia należności z tytułu składek. W orzecznictwie wskazuje się, że wniosek strony o umorzenie zaległości nie rozstrzyga ani o istnieniu zaległości, ani o ich wysokości - organ powinien samodzielnie zweryfikować w toku postępowania w przedmiocie umorzenia, czy zaległości w należnych wpłatach w ogóle istnieją. Jeżeli w jakiejś części zaległości nie istnieją - zostały zapłacone, nie powstały lub uległy przedawnieniu - postępowanie w tej części jest bezprzedmiotowe i powinno zostać umorzone na zasadzie art. 105 § 1 k.p.a. (por. wyroki: WSA w Łodzi z dnia 7 listopada 2019 r. sygn. akt III SA/Łd 778/19, WSA w Gliwicach z dnia 15 lipca 2009 r. sygn. akt III SA/Gl 442/09; WSA w Krakowie z dnia 28 maja 2014 r. sygn. akt I SA/Kr 129/14; WSA w Gliwicach z dnia 12 listopada 2014 r. sygn. akt I SA/Gl 485/14. Zaakcentowania wymaga bezsporny pogląd, że organ z urzędu uwzględnia ewentualne przedawnienie.
Biorąc pod uwagę okres powstania składek, należy podnieść, że przed 1 stycznia 2003 r. należności z tytuły składek ulegały przedawnieniu po upływie 5 lat od dnia, w którym stały się wymagalne (tj. od dnia następującego po dniu, w którym upłynął termin płatności z tych należności). Należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, które stały się wymagalne przed 1 stycznia 2003 r. i do tego dnia nie uległy przedawnieniu w okresie od 1 stycznia 2003 r. do 31 grudnia 2011 r. ulegały przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 2 lipca 2008 r.,II UZP 5/08, OSNP 2009, nr 1-2, poz. 17).
Natomiast w okresie od dnia 1 stycznia 2003 r. do dnia 31 grudnia 2011 r. termin przedawnienia należności z tytułu składek wynosił 10 lat. Wyjątek dotyczył składek na ubezpieczenie zdrowotne, które w okresie od dnia 1 stycznia 1999 r. do dnia 30 czerwca 2004 r. były objęte 5-letnim terminem przedawnienia. Zgodnie z art. 27 ust. 1 i 2 ustawy z dnia ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. Nr 232, poz. 1378 z późn. zm.) obowiązujący od dnia 1 stycznia 2012 r. 5-letni termin przedawnienia należności z tytułu składek stosuje się również do należności z tytułu składek, które stały się wymagalne przed tym dniem, z tym zastrzeżeniem, że termin ten jest liczony od dnia 1 stycznia 2012 r. Nie dotyczy to jednak biegu przedawnienia rozpoczętego przed dniem 1 stycznia 2012 r., które zgodnie z obowiązującym przed tym dniem brzmieniem art. 24 ust. 4 u.s.u.s. zakończyłoby się wcześniej niż 5 - letni okres przedawnienia liczony od dnia 1 stycznia 2012 r. Takie przedawnienie następowało bowiem zgodnie z upływem tego wcześniejszego terminu.
Zgodnie z obowiązującym od 1 stycznia 2012 r. brzmieniem art. 24 ust. 4 u.s.u.s., należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. Bieg terminu przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu od dnia zawarcia umowy, o której mowa w art. 29 ust. 1a, do dnia terminu płatności odroczonej należności z tytułu składek lub ostatniej raty.
Ponadto, bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego.
W rozpatrywanej sprawie zauważyć należy, że doszło do zawieszenia biegu terminu przedawnienia, wskutek podjętych czynności egzekucyjnych:
- - dla należności za okres 11/2002 - 07/2004 - na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych w dniu 21.09.2004 r.,
- - dla należności za okres 08/2004 - 11/2005 - na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych w dniu 20.02.2007 r.,
- - dla należności za okres za okres 12/2005 - 07/2008 - na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych w dniu 18.05.2009 r.,
- - dla za okres 08/2008 - 06/2010 - na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych w dniu 16.06.2011 r.,
- - dla należności za okres 07/2010 - 12/2011 - na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych w dniu 06.06.2012 r.,
- - dla należności za okres 01/2012 - na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych w dniu 06.11.2014 r.
Z akt sprawy wynika, że zaległość z tytułu składek była objęta postępowaniem egzekucyjnym prowadzonym przez Naczelnika Urzędu Skarbowego. Postanowieniem z dnia [...] 2017 r. organ egzekucyjny umorzył prowadzone postępowanie. Wobec powyższego wskazać należy, że zgodnie z art. 24 ust. 5b u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia został zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego.
Należy podzielić pogląd wyrażony przez organ, że nastąpiło zawieszenie biegu terminu przedawnienia również z uwagi na dwukrotne ubieganie się przez skarżącego o umorzenie należności na podstawie ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012 r., poz. 1551). Zgodnie z art. 1 ust 15 przedmiotowej ustawy bieg terminu przedawnienia należności, o których mowa w ust. 1, 6, 10 i 12, ulega zawieszeniu na okres od dnia złożenia wniosku o umorzenie do dnia uprawomocnienia się decyzji, o której mowa w ust. 13.
Zatem w przedmiotowej sprawie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy za okres od listopada 2002 r. do stycznia 2012 r., nie uległy przedawnieniu i są wymagalne.
Przystępując do rozstrzygnięcia sprawy w zakresie umorzenia należności z tytułu składek, wskazać należy, że zgodnie z art. 28 ust. 3 i 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a.
Całkowita nieściągalność zachodzi, gdy:
- 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
- 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 ust 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2019 r. poz. 498);
- 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;
- 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
- 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,
- 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Natomiast zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.
W rozporządzeniu z 31 lipca 2003 r. zostały zawarte przesłanki umożliwiające umorzenie należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
- 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
- 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
- 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Podkreślenia wymaga, że proces podejmowania decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ma charakter dwuetapowy. W pierwszym etapie organ administracji winien jednoznacznie ustalić, czy istnieje któraś z ww. przesłanek umorzeniowych albo jednoznacznie wykluczyć jej istnienie. Dopiero po ustaleniu, że którakolwiek z przesłanek umorzeniowych istnieje organ administracji proceduje na etapie drugim, czyli na etapie uznania administracyjnego.
W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalony jest pogląd, iż kontroli sądu nie podlega uznanie samo w sobie, ale kwestia, czy decyzja została podjęta zgodnie z podstawowymi regułami postępowania administracyjnego (por. wyrok NSA z dnia 9 stycznia 2002 r. sygn. akt III SA 830/00). Uznaniowy charakter decyzji umorzeniowych nie może bowiem oznaczać dowolności działania organu. Organ przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym obowiązany jest do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki. Dopiero w ten sposób przeprowadzona analiza stanu faktycznego sprawy stanowi materię będącą podstawą do wydania decyzji o charakterze uznaniowym.
Decyzje "związane" podlegają ocenie Sądu na zasadach ogólnych. Badana jest zgodność z prawem procesu stosowania prawa i wydanego w jego wyniku rozstrzygnięcia, zarówno w aspekcie znajdujących zastosowanie w sprawie przepisów prawa materialnego, jak i procesowego.
Zdaniem Sądu, ZUS w świetle cytowanego unormowania dokonując oceny sytuacji skarżącego, przedwcześnie uznał, że nie wystąpiły przesłanki uzasadniające umorzenie przedmiotowych należności.
Organ prowadząc postępowanie o umorzenie składek, w celu ustalenia, czy strona jest w stanie spłacać istniejące zadłużenie bez uszczerbku dla swojego podstawowego utrzymania, obowiązany jest porównać stwierdzoną sytuację majątkową zobowiązanego do zaległej należności i wskazać czy jego dochody, w ocenie organu byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia oraz zestawić wysokość dochodu uzyskiwanego przez stronę z niezbędnymi kosztami utrzymania jej i najbliższych. Tego w tej sprawie niniejszej organ nie uczynił, gdyż nie dokonał jednoznacznego ustalenia sytuacji majątkowej Skarżącego.
W tych okolicznościach uzasadniony jest zarzut Skarżącego o naruszeniu art. 7 k.p.a. w zw. z art. 7 77 § 1 art. 80 k.p.a. wskutek wydania decyzji bez pełnego zebrania dowodów mających istotne znaczenie dla oceny przesłanki - zagrożenie egzystencji - z pominięciem dowodów, w tym m.in. pisemnego wniosku Skarżącego o zastosowanie ulgi, z którego wynika wprost wysokość jego świadczenia po potrąceniu egzekwowanych przez komornika należności. Wartości wskazane w zaskarżonej decyzji nie przystają do wskazywanych przez Skarżącego i organ w żaden sposób nie odniósł się jego twierdzeń i nie przeliczył szczegółowo tych danych. W decyzji przedstawiono, że skarżący po potrąceniach otrzymuje świadczenie w kwocie 1.910,38- zł, podczas gdy przeliczy się kwoty opisane we wniosku przez Skarżącego, otrzymuje on w rzeczywistości świadczenie w kwocie 1.586,38-zł. W tym kontekście wskazać należy, że przekonanie organu, że pomimo aktualnie trudnej sytuacji finansowej i ograniczonych zdolności płatniczych, realna pozostaje możliwość podjęcia spłaty przedmiotowego zadłużenia, nie zostało oparte na prawidłowych ustaleniach faktycznych, a to z kolei było wynikiem pominięcia oświadczenia złożonego przez stronę.
W wyroku NSA z dnia 28 września 2017 r., sygn. akt II GSK 1490/17 wskazano m.in., że w każdej sprawie dotyczącej umorzenia należności organ powinien wskazać, na czym opiera przekonanie o realnej możliwości spłaty zadłużenia bez narażenia strony na niezaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych. Zatem organ powinien dokonać zestawienia faktycznej wysokości dochodu uzyskiwanego przez stronę z niezbędnymi kosztami utrzymania jego i najbliższych w celu ustalenia, czy jest w stanie spłacić zadłużenie bez wstąpienia zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny. Jednakże uprzednio organ powinien jednoznacznie ustalić ww. wartości
Brak szczegółowego odniesienia się do twierdzeń Skarżącego i nie wskazanie sposobu wyliczenia kwoty pozostającej realnie Skarżącemu "na życie" mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy a pogłębiona ocena mogła doprowadzić organ do odmiennych wniosków, w tym w zakresie uznania, czy przesłanka określona w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia została spełniona. Jednocześnie brak uwzględnienia wszystkich okoliczności mających wpływ na pełną ocenę realnych możliwości spłaty zobowiązania i skutków dla Skarżącego i jego rodziny w zakresie istnienia przesłanki umorzenia, uzasadnia zarzut niespełnienia wymogów uzasadnienia decyzji określonych w art. 107 § 1 i 3 k.p.a.
Organ ponownie rozpatrzy sprawę, w pierwszej kolejności dokonując oceny istnienia przesłanki całkowitej nieściągalności, uwzględniając wykładnię przepisu art. 28 ust. 3 u.s.u.s wskazaną przez Sąd. W przypadku stwierdzenia braku spełnienia tej przesłanki, mając na uwadze aktualną sytuację materialną i życiową Skarżącego, organ dokona oceny, w oparciu o zgromadzony względnie uzupełniony materiał dowodowy, czy spłata zobowiązania mogłaby pociągnąć zbyt ciężkie skutki dla Skarżącego i jego rodziny i dopiero wówczas rozstrzygnie merytorycznie sprawę umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.
Mając na uwadze wszystkie przedstawione powyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 p.p.s.a., uchylił zarówno zaskarżoną decyzję.