Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicachz 27 stycznia 2021 r., sygn. akt I SA/Gl 1462/20

Uzasadnienie

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm., dalej k.p.a.) w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 266 ze zm., dalej u.s.u.s. utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] nr [...] o odmowie umorzenia należności G.K. z tytułu nieopłaconych składek.

Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym.

G.K. (dalej: wnioskodawczyni, strona, skarżąca) w dniu 17 lutego 2020 r. zwróciła się o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek w łącznej kwocie 39.822,78 zł, obejmującej składki na:

1. a) ubezpieczenia społeczne w łącznej kwocie 38.080,07 zł, w tym z tytułu:
2. - składek za okres 3/2015 - 9/2018 w kwocie 30.548,47 zł,
3. - odsetek za zwłokę naliczonych na 17 lutego 2020 r. przypadających od ww. składek w kwocie 7.404 zł,
4. - kosztów upomnienia w kwocie 127,60 zł.
5. b) Fundusz Pracy w łącznej kwocie 1.742,71 zł, w tym z tytułu:
6. - składek za okres 8/2016 - 9/2018 w kwocie 1408,34 zł,
7. - odsetek za zwłokę naliczonych na 17 lutego 2020 r. przypadających od ww. składek w kwocie 262 zł,
8. - kosztów upomnienia w kwocie 72,37 zł.

W uzasadnieniu wniosku strona opisała swoją sytuację finansową oraz rodzinną. Wskazała, że podstawą wnioskowanego umorzenia jest § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Cytując wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 1 grudnia 2017 r., sygn. akt I SA/Bd 605/17, zaznaczyła, że przesłankę z § 3 ust. 1 pkt 1 tego rozporządzenia (sytuacja, gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych) należy oceniać na chwilę rozstrzygania, a nie w perspektywie przyszłości. Oświadczyła, że "wcześniej" utrzymywała się wraz z córką i jej dzieckiem z kwoty 1.848,60 zł miesięcznie. Wydatki, jakie wskazała we wniosku wynoszą łącznie 3.964,33 zł, w tym koszty leczenia - przeciętnie 2.387 zł miesięcznie.

Zaznaczyła, że gdyby miała utrzymywać się samodzielnie z renty netto otrzymywanej, po potrąceniu, w kwocie 848,60 zł, to nie pokryłaby nawet kosztów comiesięcznego leczenia. Oznajmiła, że aktualna sytuacja finansowa rodziny uległa znacznemu pogorszeniu, gdyż córka zakończyła roczny okres pobierania zasiłku macierzyńskiego w kwocie 1000 zł. Trudne stało się zatem zaspokojenie podstawowych potrzeb, nie wspominając już o dalszym specjalistycznym leczeniu, turnusach rehabilitacyjnych. Wnioskodawczyni odwołała się do kwoty minimum socjalnego ustalonej na I kwartał 2019 r. przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, który dla gospodarstwa pracowniczego, składającego się z dwóch dorosłych osób (IPISS nie uwzględnia w statystyce dziecka poniżej 4 lat), wynosi 975,91 zł. Zatem, kwota 1.848,60 zł, z której strona utrzymuje się wraz z córką jest, na skutek egzekucji, poniżej minimum socjalnego. Relacja dochodów do obowiązującego minimum socjalnego jest w judykaturze uznawana za istotne kryterium brane pod uwagę przy rozpatrywaniu wniosku o umorzenie zaległości składkowych, co potwierdza m.in. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 22 sierpnia 2018 r., sygn. akt I SA/Po 365/18.

W tym stanie rzeczy wniosek strony jest uzasadniony i właściwie udokumentowany, zwłaszcza, że organ poza kosztami utrzymania gospodarstwa domowego, powinien uwzględnić również stały koszt leczenia wnioskodawczyni i mieć na uwadze wysokość zaległości. Istotne powinno być to, czy z danego źródła utrzymania osoby zobowiązanej, ma ona realną możliwość uzyskania środków pozwalających na równoczesną spłatę zaległości względem organu rentowego i życie ponad granicą ubóstwa i minimum socjalnego, na co zwrócił uwagę WSA w Łodzi w wyroku z dnia 25 października 2016 r., sygn. akt III SA/Łd 588/16.

Nadto strona podniosła, że jej wniosek powinien być rozpatrzony pod kątem przesłanki z § 3 pkt 3 rozporządzenia, gdyż wnioskodawczyni pobiera rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy, co per se, świadczy o wystąpieniu związku przyczynowo - skutkowego między stanem zdrowia, a możliwością podjęcia pracy i poprawienia sytuacji materialnej. Przewlekła choroba może być podstawą umorzenia zaległości (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 3 kwietnia 2019 r., sygn. akt III SA/Łd 1087/18 oraz WSA w Poznaniu z dnia 22 stycznia 2014 r., sygn. akt III SA/Po 1123/13), a organ musi ocenić czy choroba nie pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskania dochodu na opłacenie zaległości (por. wyrok WSA w Kielcach z dnia 8 grudnia 2016 r., sygn. akt I SA/Ke 564/16).

ZUS decyzją z dnia [...] nr [...] odmówił umorzenia zaległości składkowych ponieważ:

1. - nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl art. 28 ust. 2 u.s.u.s.
2. - strona nie wykazała, zgodnie z art. 28 ust. 3a ww. u.s.u.s., że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych,
3. - strona nie wskazała, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń,
4. - strona nie wykazała, że stan zdrowotny lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły ją możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

We wniosku o ponownie rozpatrzenie sprawy wnioskodawczyni stwierdziła, że decyzja organu I instancji narusza prawo, bowiem opłacenie należności z tytułu składek pozbawia stronę i jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Rozpoznając ponownie sprawę ZUS stwierdził na wstępie, że z przedłożonego przez stronę oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej z dnia 14 marca 2020 r. wynika, że wnioskodawczyni:

1. - jest rozwódką od [...],
2. - nie pracuje zarobkowo,
3. - pobiera rentę przyznaną od [...] do [...] w kwocie 1.171,97 zł brutto, 992,47 zł netto,
4. - nie posiada dochodu z innych źródeł,
5. - nie pobiera świadczenia z Urzędu Pracy, zasiłku z pomocy społecznej ani nie korzysta z innych form pomocy,
6. - ponosi wydatki związane z utrzymaniem:
7. - z tytułu miesięcznych opłat w wysokości 408 zł,
8. - z tytułu opłat eksploatacyjnych w wysokości 3.063,10 zł,
9. - z tytułu kosztów związanych z leczeniem w wysokości 2.000 zł,
10. - prowadzi gospodarstwo domowe wraz z córką K.K., która uzyskuje dochód z tytułu świadczenia wychowawczego z programu "500+" w wysokości 500 zł,
11. - nie posiada innych zobowiązań finansowych,
12. - jest właścicielką domu o powierzchni 225,05 m 2 położonego w Gminie S. (KW nr [...]),
13. - posiada rachunek bankowy, na którym brak środków pieniężnych,
14. - nie posiada majątku ruchomego, innych praw majątkowych, ani wierzytelności,
15. - oświadczyła, że aktualnie nie przewiduje żadnych szans na poprawę swojej sytuacji materialnej (ze względu na stałe koszty leczenia i rehabilitacji [...] nie jest w stanie podjąć pracy, dodatkowego zatrudnienia, gdyż dłuższa praca w pozycji stojącej lub siedzącej wywołuje "okropne" bóle [...],
16. - stwierdziła, że nie ma możliwości uregulowania tak dużego zadłużenia z tytułu składek, gdyż koszty utrzymania i leczenia w całości pokrywają rentę,
17. - poinformowała, że rozpoznano u niej [...], [...], bóle typowe dla [...], ma ograniczoną ruchomość [...],
18. - oświadczyła, że wszystkie koszty z tytułu opłat za dom i opłat eksploatacyjnych są opłacane przez stronę i częściowo przez jej córkę,
19. - jak wynika z CEiDG strona prowadziła działalność gospodarczą od 1 lipca 2012 r. do 29 marca 2019 r. w zakresie [...],
20. - strona obecnie pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy w wysokości 1.224,44 zł, z której dokonywane są potrącenia na rzecz zaległości wobec ZUS w wysokości 166,43 zł i wypłacana jest kwota 878,81 zł,
21. - strona jest właścicielką nieruchomości gruntowych o powierzchni 0,1125 ha, położonej w miejscowości P. w Gminie S. (KW nr [...]) współwłaścicielką w 1/160 części nieruchomości położonej w miejscowości P. w gminie S., (KW nr [...]), obie nieruchomości są wolne od zabezpieczeń hipotecznych,
22. - strona jest współwłaścicielką (wspólność ustawowa małżeńska) nieruchomości gruntowej o powierzchni 0,1797 ha położonej w miejscowości P. w gminie S. (KW nr [...]), na której widnieje zabezpieczenie na rzecz A na kwotę 600 zł;
23. - jest właścicielką samochodu osobowego marki Fiat Panda z 2009 r. o wartości 9.400 zł, brak możliwości dokonania zastawu skarbowego, z uwagi na wartość pojazdu poniżej 13.000 zł;
24. - w stosunku do strony Dyrektor Oddziału ZUS w B. prowadzi postępowanie egzekucyjne, w ramach którego dokonał zajęcia świadczenia rentowego od stycznia 2020 r., ze świadczenia wyegzekwowano dotychczas kwotę 971,46 zł.

W dalszych wywodach zaskarżonej decyzji wskazano, że zgodnie z art. 28 ust. 2 z zastrzeżeniem art. 30 u.s.u.s. należności z tytułu składek (w tym także odsetki za zwłokę, koszty upomnienia, opłata dodatkowa) mogą być umarzane tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki wystąpienia całkowitej nieściągalności zostały określone w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 ww. ustawy. Całkowita nieściągalność ma miejsce wówczas, gdy:

1. 1. zobowiązany zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie
2. 2. brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,
3. 3. sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2020 r., poz. 1228),

1. 3. nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2020 r. póz. 1325),
2. 4. nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, 4a.wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym.

4b. nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym,

1. 5. Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,
2. 6. jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Przytoczone powyżej przesłanki stanowią zamknięty katalog sytuacji, w których można stwierdzić całkowitą nieściągalność należności z tytułu składek. Przy czym, jak zaznaczono, spełnienie którejkolwiek z przesłanek automatycznie nie powoduje podjęcia decyzji o umorzeniu należności, ponieważ przepisy art. 28 ust. 3 cytowanej ustawy określają jedynie warunki, w których zaległości mogą być umorzone. "Nawet wówczas, gdy ponad wszelką wątpliwość ustalona została całkowita nieściągalność należności, czy trudna sytuacja majątkowa, organ może odmówić ich umorzenia" (por. wyrok NSA z dnia 4 lutego 2009 r., sygn. akt II GSK 703/08).

W toku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalono, że w niniejszej sprawie:

1. - przesłanka z art. 28 pkt 1 nie wystąpiła z przyczyn oczywistych;
2. - przesłanki z art. 28 pkt 2, 4 i 4b nie zachodzą, ponieważ nie przedłożono żadnych dokumentów, z których wynikałyby okoliczności wskazane w tych przepisach,
3. - przesłanka z art. 28 pkt 3 nie zachodzi, ponieważ strona wprawdzie zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej, jednakże pobiera świadczenie rentowe, objęte postępowaniem egzekucyjnym, posiada następców prawnych, jest właścicielką kilku nieruchomości,
4. - przesłanka z art. 28 pkt 4a nie ma zastosowania, gdyż wysokość nieopłaconych składek przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,
5. - przesłanka z art. 28 pkt 5 nie zachodzi, ponieważ Naczelnik Urzędu Skarbowego ani Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
6. - przesłanka z art. 28 pkt 6 nie zachodzi, gdyż postępowanie egzekucyjne prowadzi Dyrektor Oddziału ZUS w B., z zajętej renty wpływają kwoty na rzecz zaległości, a nadto strona posiada nieruchomości.

Wobec powyższego stwierdzono, że postępowanie egzekucyjne, które jest w toku, wyklucza zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności należności. (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 15 grudnia 2009 r., sygn. akt V SA/Wa 969/09). Nieściągalność należności związana jest generalnie z całkowitym aktualnym i przyszłym brakiem możliwości skutecznego ich dochodzenia w postępowaniu egzekucyjnym oraz nieracjonalnością wszczęcia takiego postępowania.

Dalej organ II instancji zacytował § 3 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365, dalej: rozporządzenie), zgodnie z którym należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy, ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. ZUS może umorzyć wskazane należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1. 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2. 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3. 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Oceniając, czy zachodzą przesłanki umorzenia wskazane w cytowanym rozporządzeniu ZUS stwierdził na wstępie, że o istnieniu ważnego interesu po stronie zobowiązanego nie decyduje jego subiektywne przekonanie, lecz zobiektywizowane kryteria. Zatem "nie wystarczy, że zobowiązany wskaże na uciążliwości i trudności w zapłacie narosłych należności. W takich przypadkach bowiem istnienie uciążliwości i trudności jest oczywiste. Zobowiązany musi liczyć się z koniecznością zapłaty składek, gdyż to należy do jego obowiązków, zaś odstąpienie od realizacji tego obowiązku ma charakter zupełnie wyjątkowy" (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 8 grudnia 2006 r., sygn. akt III SA/Wa 2450/06).

Zgromadzone w trakcie toczącego się postępowania dowody nie wskazują na to, że zadłużenie powstało na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych. Są to zdarzenia niepowtarzalne, w szczególności spowodowane zdarzeniami losowymi, a ich wystąpienie musi wiązać się z dotkliwymi stratami, wobec których regulowanie należnych składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności.

W tym miejscu organ II instancji zaznaczył, że za ryzyko związane z prowadzoną działalnością odpowiada przedsiębiorca. Brak płynności finansowej nie powinien być równoważony ze środków stanowiących przychody ZUS. Priorytetem dla przedsiębiorcy winno być gromadzenie dostatecznych środków na pokrycie kosztów działalności gospodarczej, a więc i obowiązkowych składek. Składki są publicznym świadczeniem o charakterze powszechnym, a obowiązku ich opłacania ustawodawca nie uzależnił od wyniku finansowego osiąganego przez płatnika.

Strona zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej (wykreślenie wpisu z dniem 29 marca 2019 r.). Obecnie pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy, która po potrąceniach na rzecz ZUS wypłacana jest w kwocie 878,81 zł netto. Wnioskodawczyni oświadczyła, że prowadzi gospodarstwo domowe wraz z córką K.K. (to nazwisko panieńskie córki, obecnie nazywa się Z.), której jedyny obecny dochód stanowi świadczenie wychowawcze z programu "500+". Jednakże z ustaleń ZUS wynika, ze córka strony w dniu [...] wyszła za mąż za M.Z., który uzyskuje dochód z tytułu wykonywania pracy. Na utrzymaniu małżonków pozostaje dwuletni syn. Strona podała również, iż ponosi stałe, miesięczne wydatki związane z utrzymaniem w łącznej wysokości około 5.471,10 zł (w tym: 408 zł z tytułu miesięcznych opłat, 3.063,10 zł z tytułu opłat eksploatacyjnych, ok. 2.000 zł z tytułu kosztów związanych z leczeniem). Oświadczyła przy tym, że nie posiada innych zobowiązań finansowych.

Minimum socjalne dla dwuosobowego gospodarstwa domowego za I kwartał 2020 r. dla dwuosobowego gospodarstwa emeryckiego wynosi 2.075,43 zł. Dochód netto w gospodarstwie domowym strony plasuje się na poziomie 1.378,81 zł (878,81 zł z renty i 500 zł ze świadczenia wychowawczego 500+). Opierając się na takich wyliczeniach należy uznać, że dochód w gospodarstwie domowym strony jest niższy niż kwota ww. minimum socjalnego. Jednak ZUS nie dał wiary informacjom podanym w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym. Córka strony w dniu [...] wyszła za mąż i sądzić należy, że jej mąż również partycypuje w wydatkach związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego oraz utrzymuje swoją żonę przebywającą na urlopie wychowawczym i opiekującą się dzieckiem.

W ocenie organu strona celowo wykazała córkę uzyskującą jedynie świadczenie 500+ jako członka gospodarstwa domowego, by obniżyć dochód przypadający na jednego członka rodziny. W tym celu w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym podała nazwisko panieńskie córki. W związku z tym stwierdzono także, iż ZUS nie może przyjąć wykazanej przez stronę kwoty wydatków związanych z utrzymaniem na poziomie 5.471,10 zł. Jest to kwota o wiele wyższa od wskazanego dochodu, a jednocześnie wnioskodawczyni nie wykazała, że ma problemy z ich regulowaniem. ZUS stwierdził zatem, że strona nierzetelnie przedstawiła swoją sytuację rodzinną i finansową, celowo wykazując niepełne okoliczności. ZUS nie ma wiedzy o tym, w jakim stopniu w wykazanych wydatkach partycypuje M.Z.

Kolejnym argumentem za odmową umorzenia jest posiadanie przez stronę nieruchomości, w tym domu o powierzchni 225,05 m 2. W razie problemów finansowych, strona powinna bowiem rozważyć sprzedaż domu i znalezienie mniejszego i tańszego w utrzymaniu mieszkania. Córka i zięć jako dorosłe, w pełni zdolne do pracy osoby, również mogą znaleźć swoje własne lokum, rozwiązując tym samym problemy finansowe wnioskodawczyni.

Dalej, akcentując, że instytucja umorzenia przewidziana jest dla przypadków szczególnie drastycznych, wskazano, że prowadzenie egzekucji ze świadczenia rentowego nie zagrozi egzystencji zobowiązanej ze względu na ustawowe ograniczenia. Ponadto strona posiada majątek, który może spieniężyć i uregulować zadłużenie.

Odnośnie sytuacji zdrowotnej wskazano, że strona jest częściowo niezdolna do pracy do [...]. Nie negując stanu zdrowia wnioskodawczyni i podchodząc do niego ze zrozumieniem, wskazano, że nie może on stanowić przesłanki do umorzenia, ponieważ strona uzyskuje dochód z tytułu świadczenia rentowego. Stanowi on rekompensatę z tytułu utraty zdolności do pracy zarobkowania. Stan zdrowia lub fakt pozostawania w stałym leczeniu jest przesłanką umorzenia należności tylko wtedy, gdy pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu uniemożliwiającego opłacanie należności. W niniejszej sprawie stan zdrowia nie wyklucza strony definitywnie z rynku pracy, gdyż niezdolność do pracy jest czasowa i częściowa. Strona nie powołała się na sprawowanie opieki nad ciężko chorym członkiem rodziny.

Mając na uwadze powyższe ZUS stwierdził, że nie zachodzą przesłanki umorzenia zaległości wynikające z rozporządzenia. Nie znaleziono zatem podstaw do uchylenia decyzji ZUS z dnia [...].

W skardze na powyższą decyzję, wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, skarżąca powtórzyła w całości argumentację przedstawioną we wniosku inicjującym postępowanie w niniejszej sprawie. Podniosła, że wbrew twierdzeniom organu rentowego zachodzą przesłanki umorzenia jej zaległości wobec ZUS. Zaakcentowała, że niezdefiniowane przez prawodawcę "niezbędne potrzeby życiowe" to takie, których zaspokojenie jest konieczne bądź też, których niezaspokojenie negatywnie (szkodliwie) wpłynie na byt zobowiązanego lub jego rodzinę. Przy czym, jak zaznaczono, możliwość zaspokojenia tych potrzeb oceniać należy w dacie orzekania, a nie w perspektywie przyszłości. Wskazała zatem, co uczynił organ rentowy w uzasadnieniu decyzji, że utrzymuje się wraz z córką i jej dzieckiem z kwoty 1.848,60 zł miesięcznie. Wydatki, które wyliczyła w swoim wniosku, o których pisze organ rentowy, wynoszą łącznie 3.964,33 zł, w tym znaczną sumę stanowią koszty leczenia obejmujące kwotę 2.387 zł miesięcznie.

W tym kontekście strona skarżąca oświadczyła, że "gdyby miała utrzymywać się samodzielnie, skoro kwota renty netto po potrąceniu wynosi 848,60 zł, kwota ta nie pokryłaby nawet kosztów comiesięcznego leczenia".

Zdaniem skarżącej, nie bez znaczenia powinna pozostawać kwota minimum socjalnego, a dochód z którego strona utrzymuje się wraz z córką jest poniżej tego minimum. Relacja dochodów do obowiązującego minimum socjalnego jest jednym z istotnych kryteriów branych pod uwagę przy rozpatrywaniu wniosku o umorzenie należności składkowych, co potwierdził m.in. WSA w Poznaniu z dnia 22 sierpnia 2018 r., sygn. akt III SA/Po 365/18. Stosunek dochodów skarżącej do minimum socjalnego uzasadnia umorzenie zaległości, czego odmówiono bez przekonującego uzasadnienia. Nie jest bowiem wystarczającym uzasadnieniem stwierdzenie organów, że nie udokumentowano problemów z regulowaniem bieżących opłat czy zaspokojeniem podstawowych potrzeb życiowych oraz nie przedłożono decyzji o zasiłkach z pomocy społecznej czy decyzji o dodatkach mieszkaniowych. Zdaniem skarżącej, jeżeli organ nie wykazał, że dochód jest wyższy, przyjąć należy, że z wykazanego dochodu dokonywane są wszelkie opłaty, zaś pozostała część przeznaczana jest na zaspokajanie potrzeb życiowych.

Strona nie ma też obowiązku korzystania z zasiłków, a to że ich nie pobiera nie jest dowodem na uzyskiwanie dochodów wyższych niż ustalone w postępowaniu. Za ziszczenie się przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia należy uznać taką sytuację, gdy warunki materialne osoby zobowiązanej powodują trwałe zagrożenie dalszej egzystencji (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 25 października 2016 r., sygn. akt III SA/Łd 588/16). Takie okoliczności zachodzą w niniejszej sprawie, gdyż organ rentowy powinien uwzględnić w kosztach utrzymania gospodarstwa domowego, koszty leczenia. Prowadzona egzekucja tylko pogarsza sytuację majątkową strony.

Skarżąca podkreśliła, iż badając zasadność umorzenia, organ rentowy powinien wziąć pod uwagę sytuację materialną i osobistą zobowiązanego oraz odnieść ją dodatkowo do wysokości zaległości względem organu rentowego i dopiero wówczas stwierdzić, czy opłacanie należności z tytułu składek pozbawi bądź nie pozbawi osobę zobowiązaną możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Prowadzenie egzekucji spowodowało, że kwota dochodów gospodarstwa domowego znajduje się przecież poniżej minimum socjalnego. Wymaga ponownego zauważenia, że należy uwzględniać aktualną sytuację finansową i życiową osoby zobowiązanej, która w nin. sprawie jest znamienna dla oceny składanego wniosku o umorzenie.

Ponadto, istotne powinno być to, czy z danego źródła utrzymania osoby zobowiązanej, o ile takie posiada, ma ona realną możliwość uzyskania środków pozwalających jest na równoczesną spłatę zaległości względem organu rentowego i życie ponad granicą ubóstwa i minimum socjalnego, na co zwrócił uwagę WSA w Łodzi w wyroku z dnia 25 października 2016 r., sygn. akt III SA/Łd 588/16.

Skarżąca wniosła również o ponowne przeanalizowanie jej wniosku pod kątem spełnienia przesłanki przewidzianej w § 3 pkt 3 rozporządzenia. Podniosła, że nie rozważono tego, czy jej stan zdrowia uniemożliwia wykonywanie pracy zarobkowej. Skoro skarżąca pobiera rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy, to per se świadczy to o wystąpieniu związku przyczynowo - skutkowego między jej stanem zdrowia a możliwością podjęcia pracy i poprawienia sytuacji materialnej. W przywołanych przez stronę orzeczeniach sądów administracyjnych wskazuje się, że ocena sytuacji wnioskodawcy wymaga rozważenia, czy zapłata zaległości przez zobowiązanego, z uwagi na jego problemy zdrowotne, jest w ogóle możliwa.

W konkluzji strona zaakcentowała, że działając w ramach uznania organ rentowy ma obowiązek uwzględnić oraz wyważyć interes publiczny i słuszny interes obywatela. W razie wykazania przez wnioskodawcę podstaw umorzenia należności składkowych, stosownie do § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia uznaniowy charakter decyzji w tym przedmiocie może przemawiać za odmową uwzględnienia wniosku strony jedynie w sytuacji wykazania przez ZUS istnienia ważnego interesu publicznego przemawiającego za odmową uwzględnienia wniosku strony. Zarzucając dowolną ocenę materiału dowodowego strona wniosła o uchylenie decyzji z dnia [...].

W odpowiedzi na skargę ZUS podtrzymał dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje.

Skarga nie jest zasadna.

Kontroli Sądu – na podstawie art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, dalej: p.p.s.a.) podlegała decyzja z dnia [...] nr [...], którą ZUS utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] o odmowie umorzenia zaległości skarżącej z tytułu nieopłaconych składek w łącznej kwocie 39.822,78 zł, obejmującej składki na ubezpieczenia społeczne, Fundusz Pracy za poszczególne okresy od 2015 r. do 2018 r. wraz z odsetkami i kosztami upomnienia.

Wniosek skarżącej inicjujący postępowanie w niniejszej sprawie podlegał rozpatrzeniu w oparciu o art. 28 ust. 1-3 u.s.u.s., a także w kontekście art. 28 ust. 3 a tej ustawy oraz Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne z dnia 31 lipca 2003 r.

Na mocy art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Warunek ten nie musi być spełniony jedynie w odniesieniu do składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami tych składek (a takich dotyczy niniejsza sprawa), w odniesieniu do których ustawodawca dopuszcza w uzasadnionych przypadkach możliwość umorzenia także pomimo braku całkowitej nieściągalności. "W przypadku wniosku o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonego, który był jednocześnie płatnikiem tych składek, organ stosuje art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. i bada, czy zachodzi przypadek całkowitej nieściągalności składek, a w przypadku stwierdzenia, że nie występuje całkowita nieściągalność, bada sprawę pod kątem istnienia przesłanek, czy zobowiązany wykazał, że opłacenie należności pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny" (por. wyrok NSA z dnia 17 kwietnia 2013 r., sygn. akt II GSK 44/12, wszystkie powoływane w niniejszym uzasadnieniu wyroki dostępne w internetowej bazie orzeczeń NSA na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Przesłanki stwierdzenia całkowitej nieściągalności wymienione są enumeratywnie w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Stanowi je m.in. sytuacja, gdy nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy Ordynacja podatkowa (pkt 3), stwierdzenie przez naczelnika urzędu skarbowego lub komornika sądowego braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję (pkt 5), a także stan, w którym oczywiste jest, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (pkt 6).

Z akt sprawy wynika, że strona obecnie pobiera rentę z tytułu czasowej częściowej niezdolności do pracy, z której dokonywane są potrącenia na rzecz zaległości wobec ZUS (od stycznia 2020 r. ze świadczenia wyegzekwowano kwotę 971,46 zł) wypłacaną skarżącej w kwocie 878,81 zł. Nadto stronie przysługuje prawo własności do domu mieszkalnego o powierzchni 225,05 m 2, ma też prawa do kilku nieruchomości gruntowych położonych w Gminie S., posiada następców prawnych.

W tym stanie rzeczy niewątpliwie nieściągalność zdefiniowana w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. nie zachodzi.

Stany faktyczne uzasadniające umorzenie należności, mimo niestwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, wskazane są przykładowo w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Stanowi on, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1. 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2. 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3. 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Przytoczona regulacja nie pozostawia wątpliwości, że zastosowanie uznania administracyjnego, w ramach którego organ może (ale nie jest zobowiązany) umorzyć zaległości składkowe poprzedzone być musi szczegółowym przeanalizowaniem ujawnionych przez stronę danych dotyczących jej sytuacji materialnej, osobistej i rodzinnej. Treść przywołanego przepisu wskazuje jednocześnie, że ustalenia, czy uregulowanie zaległych należności z tytułu składek może pociągnąć dla skarżącego i jego rodziny zbyt ciężkie skutki, czynione są w oparciu o materiał dowodowy oferowany przez wnioskodawcę. Skoro bowiem przepis stanowi wprost, że to zobowiązany ma wykazać spełnienie przesłanek określonych w § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r., to znaczy, że w tym zakresie ciężar dowodu spoczywa na wnioskodawcy (por. m.in. wyroki NSA: z dnia 12 stycznia 2012 r., sygn. akt II GSK 1416/10, z dnia 6 czerwca 2012 r., sygn. akt II GSK 685/11 oraz z dnia 8 marca 2013 r., sygn. akt II GSK 2410/11).

Należy wskazać (odwołując się m.in. do wyroku NSA z dnia 9 marca 2017 r., sygn. akt II GSK 4993/16), że wprawdzie ustanowiona w art. 7 k.p.a. i doprecyzowana w art. 77 § 1 k.p.a. zasada prawdy obiektywnej nakłada na organ administracji publicznej obowiązek podjęcia wszelkich niezbędnych kroków do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, jednakże trudno byłoby przyjąć, aby w postępowaniu w przedmiocie umorzenia należności składkowych na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. organ był obarczony obowiązkiem zbierania dowodów na okoliczność istnienia wspomnianych w tych przepisach przesłanek. Skoro zobowiązany ma wykazać spełnienie przesłanek wymienionych w § 3 rozporządzenia z 2003 r. będących podstawą dla organu rentowego do wydania decyzji o umorzeniu składek na ubezpieczenia społeczne to oznacza, że ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na nim jako wnioskodawcy.

Wynika to przede wszystkim z faktu, że umarzanie należności z tytułu składek jest wyjątkiem od zasady obowiązku ich opłacania. Ponadto to stronie znane są okoliczności, które uniemożliwiają jej uregulowanie zaległości.

Nie ulega wątpliwości, że skoro wnioskodawca zobowiązany jest wskazać i udokumentować okoliczności przemawiające za umorzeniem jego zaległości to musi zobrazować swój stan rodzinny i majątkowy oraz swoją sytuację materialną w sposób wyczerpujący i rzetelny. Skoro dla ustalenia sytuacji bytowej i materialnej istotne jest ustalenie dochodów i wydatków, a także relacji pomiędzy dochodami, a wydatkami koniecznymi dla egzystencji wnioskodawcy, z uwzględnieniem jego rodziny, bądź innych osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, wnioskodawca powinien przedstawić rzetelne informacje poparte stosownymi dokumentami, umożliwiające organowi dokonanie analizy i oceny w tym zakresie (por. wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 7 lipca 2020 r., sygn. akt I SA/Bd 242/20).

Wymogów tych skarżąca w niniejszej sprawie nie spełniła. W szczególności zauważyć należy, iż oświadczyła, że prowadzi wspólne gospodarstwo z córką (co do której podała jedynie nazwisko panieńskie) i jej synem, nie ujawniając, że córka od dnia [...] jest zamężna, a jej małżonek uzyskuje dochody. Nie wykazała również żadnych okoliczności wskazujących na pozostawanie świeżo poślubionego małżonka córki poza gospodarstwem domowym skarżącej. Co więcej w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej, wypełnionym w dniu 14 marca 2020 r., a więc po ślubie córki (wniosek o umorzenie zaległości złożono w dniu 17 lutego 2020 r., [...] przed datą ślubu) wykazała miesięczne wydatki związane z utrzymaniem w kwotach: 408 zł z tytułu miesięcznych opłat, 3.063,10 zł z tytułu opłat eksploatacyjnych, ok. 2.000 zł z tytułu kosztów związanych z leczeniem.

Jednocześnie oświadczyła, że "wszystkie ponoszone koszty z tytułu opłat za dom, opłat eksploatacyjnych są opłacane przeze mnie i częściowo przez córkę". Nie wykazała przy tym żadnych zaległości w opłacaniu tych należności. W tym stanie rzeczy całkowicie bezpodstawne jest twierdzenie, że budżet trzech osób (skarżącej, jej córki i wnuka) obejmujący wyłącznie rentę w kwocie 878,81 i świadczenie 500 + pozwala na bieżące regulowanie takich należności. Strona nie wskazała bowiem na żadne wcześniej poczynione oszczędności, z których mogłaby aktualnie finansować te koszty. Nie uzyskuje także wsparcia w ramach pomocy społecznej, co, jak zasadnie wskazano w skardze, nie jest obowiązkowe. Niemniej jednak trzeba mieć na uwadze, że pomoc ta udzielana jest osobom znajdującym się w bardzo trudnej sytuacji materialnej i spełniającym określone kryterium dochodowe. Korzystanie z takiej formy wsparcia stanowi dodatkowe potwierdzenie, iż dochody osoby zobowiązanej nie pozwalają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych.

Skoro strona na bieżąco uiszcza należności co najmniej na kwotę 3.964,33 zł, to trudno zasadnie twierdzić, że potrącanie kwoty 166,43 zł miesięcznie zagraża jej bieżącej egzystencji. Słusznie również wskazał ZUS, że skarżąca może pozyskać środki na zaspokajanie swoich potrzeb spieniężając udziały w nieruchomościach albo też czerpiąc w inny sposób dochody z tych składników majątku.

Zanegować w tym miejscu należy zawartą w skardze argumentację, że jeżeli organ nie wykaże, iż dochód strony jest wyższy, to przyjąć należy, że z dochodu wykazanego przez stronę dokonywane są wszelkie opłaty, zaś pozostała część przeznaczana jest na zaspokajanie potrzeb życiowych. Jak już była mowa, warunkiem skuteczności wniosku o umorzenie należności z tytułu składek jest wykazanie realnej sytuacji wnioskodawcy (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 7 listopada 2019 r., sygn. akt III SA/Łd 691/19), czego skarżąca nie dopełniła. W tych okolicznościach oczekiwanie umorzenia zaległości jest nieuprawnione. Braków w omawianym zakresie nie można sanować poprzez powołanie się na zły stan zdrowia. Ten został wprawdzie udokumentowany (aczkolwiek koszty leczenia w kwocie ponad 2000 zł już nie, poza dowodem zakupu [...] za 115 zł), ale pozostałe, wskazane wyżej, istotne dla jednoznacznej oceny sytuacji materialnej strony, okoliczności nie zostały wykazane.

Zauważyć także należy, że skarżąca została uznana za osobę czasowo, i co najistotniejsze, częściowo niezdolną do pracy. Przewlekła choroba nie uniemożliwia zatem skarżącej pozyskiwania środków na stopniową spłatę zaległości.

Jak więc wykazano powyżej odmowa uwzględnienia wniosku skarżącej o umorzenie zaległości wobec ZUS nie narusza prawa. W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.