Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicachz 22 kwietnia 2020 r., sygn. akt I SA/Gl 1613/19

Uzasadnienie

1. 1. R. M. wniósł skargę na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach (dalej: DIAS) w przedmiocie zwolnienia spod egzekucji składnika majątkowego.
2. 2. Stan sprawy.
3. 2.1. Naczelnik Urzędu Skarbowego w J. (dalej: NUS) prowadził postępowanie egzekucyjne do majątku skarżącego, w oparciu - między innymi - o własne tytuły wykonawcze z [...] i [...] r., obejmujące zaległości z tytułu podatku od towarów i usług, oraz z [...] r. obejmujące zaległości z tytułu podatku dochodowego.

[...] r. poborca skarbowy spisał protokół o stanie majątkowym zobowiązanego. Wynika z niego, że zobowiązany nie pracuje, nie prowadzi działalności gospodarczej od lipca 2017 r., mieszka u matki i korzysta z jej pomocy. Nie posiada również żadnego majątku, jedynie rzeczy osobiste.

Po uzyskaniu informacji z bazy CEPiK o posiadanym przez zobowiązanego pojeździe, NUS protokołem z [...] r. dokonał zajęcia samochodu ciężarowego marki Nissan NV200. Zajętą [...] ruchomość pozostawiono pod dozorem zobowiązanego.

1. 2.2. Pismem z 7 czerwca 2019 r. zobowiązany zwrócił się z żądaniem zwolnienia spod egzekucji zajętego samochodu. W uzasadnieniu wskazał, że jest osobą wspólnie przebywającą w gospodarstwie domowym wraz z mamą, która wymaga wsparcia i kontroli ze względu na pogarszający się stan zdrowia, jak również na bardzo niską emeryturę. Dalej zobowiązany podniósł, że jego matka jest pod opieką lekarza psychiatry i ze względu na ilość badań, jak również częste wizyty u lekarza, posiadanie pojazdu w gospodarstwie domowym jest nieodzowne. Ponadto, posiadanie pojazdu pomaga zobowiązanemu w poszukiwaniu pracy.

1. 2.3. NUS postanowieniem z [...] r., nr [...] odmówił zwolnienia spod egzekucji zajętego pojazdu.

1. 2.4. W uzasadnieniu zażalenia zobowiązany wskazał, że powody podane we wniosku o zwolnienie spod egzekucji były i są jak najbardziej prawdziwe i zgodne ze stanem faktycznym trwającym od wielu lat. Są to: opieka nad matką, wizyty lekarskie i badania. Zobowiązany wskazał również, że do tej pory nie sygnalizował nawet o konieczności i potrzebie własnych badań i opieki lekarskiej, czy chociażby konieczności poszukiwania i dojazdu do pracy (zobowiązany podał, że ma status osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku). Zdaniem zobowiązanego zajęcie pojazdu w żaden sposób nie wpłynie znacząco na zmniejszenie kwot egzekucji i zaspokojenia roszczeń, a jedynie przyczyni się do znacznego utrudnienia życia rodzinnego i niepotrzebne narażenie na trudności w opiece i dostępie do lekarza.

1. 2.5. DIAS postanowieniem z [...] r., nr [...] utrzymał w mocy postanowienie NUS.

W uzasadnieniu powołał się na art. 13 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 1438, ze zm. – dalej: u.p.e.a.), który stanowi, że organ egzekucyjny, na wniosek zobowiązanego i ze względu na ważny jego interes, może zwolnić, na czas oznaczony lub nieoznaczony z egzekucji w całości lub części określone składniki majątkowe zobowiązanego.

DIAS podkreślił, że zwolnienie jest uwarunkowane wnioskiem zobowiązanego i jego ważnym interesem. Jednak równie istotnym pozostaje fakt, że konstrukcja zwolnienia z egzekucji składnika majątkowego oparta jest na instytucji uznania administracyjnego, o czym świadczy użyty w tym przepisie zwrot "może zwolnić". Zatem nawet zaistnienie ustawowych przesłanek warunkujących możliwość zwolnienia z egzekucji danego składnika majątkowego, nie jest równoznaczne z jego zwolnieniem. Innymi słowy, zaistnienie tych przesłanek nie obliguje organu egzekucyjnego do zastosowania zwolnienia, a jedynie stwarza mu taką możliwość.

W dalszej kolejności DIAS podkreślił, że instytucja zwolnienia z egzekucji nie ma charakteru bezwzględnego. Jak wskazuje orzecznictwo sądów administracyjnych, zwolnienie z egzekucji, co prawda ma na celu ochronę interesów zobowiązanego, jednakże nie może prowadzić do sytuacji, że egzekucja okaże się bezskuteczna. Zobowiązany musi więc wskazać nie tylko argumenty przemawiające za zwolnieniem z egzekucji określonych składników majątkowych, ale także wykazać, że możliwe jest prowadzenie egzekucji i uzyskanie egzekwowanych należności z jego innych składników majątkowych.

Zdaniem DIAS, zobowiązany zarówno we wniosku o zwolnienie spod egzekucji, jak i w zażaleniu na postanowienie NUS wskazywał, na trudną sytuacją finansową, zły stan zdrowia matki, która wymaga częstych wizyt lekarskich. Ponadto wskazał, że jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, a posiadanie samochodu ułatwi mu znalezienie pracy i dojazd do niej.

Powyższe powinno zatem zostać rozpatrzone przez organ w kontekście przesłanki zawartej w art. 13 u.p.e.a., tj. przez pryzmat ważnego interesu zobowiązanego. Ustawodawca nie wskazał definicji legalnej ważnego interesu zobowiązanego, stąd uznać należy, że to pojęcie jest klauzulą generalną, której znaczenie należy rozpatrywać w kontekście okoliczności faktycznych konkretnej sprawy. O istnieniu ważnego interesu po stronie zobowiązanego nie decyduje jego subiektywne przekonanie, lecz zobiektywizowane kryteria. Jest to pojęcie na tyle nieostre, że można jego zakresem objąć wszelkie okoliczności mające wpływ na sytuację zobowiązanego.

W ocenie DIAS w rozpatrywanym przypadku zastosowanie środka egzekucyjnego (zajęcia ruchomości w postaci samochodu ciężarowego marki Nissan) jest niewątpliwie okolicznością istotną z punktu widzenia zobowiązanego, jednakże nie przesądza o istnieniu obiektywnego ważnego interesu po jego stronie. Zwolnienie zaś wskazanej we wniosku ruchomości zobowiązanego byłoby działaniem na szkodę wierzyciela. Zobowiązany występując o zwolnienie spod egzekucji zajętej ruchomości nie wskazał innego składnika majątkowego, z którego można by prowadzić skutecznie egzekucję. Dotychczas prowadzona egzekucja nie doprowadziła do zaspokojenia, chociaż częściowego, roszczenia wierzycieli i nadal pozostaje do wyegzekwowania znaczna kwota zaległości.

Zatem pozytywne rozpatrzenie wniosku zobowiązanego skutkowałoby de facto odstąpieniem od przymusowej realizacji ciążących na zobowiązanym obowiązków. Zastosowane bowiem inne środki egzekucyjne okazały się do tej pory bezskuteczne.

1. 3.1. W skardze zobowiązany oświadczył, że podtrzymuje argumentację i wszelkie stwierdzenia składane do tej pory w toku toczących się spraw i egzekucji komorniczych z udziałem Urzędu Skarbowego w J. i pracowników tej placówki. Ponadto skarżący zwrócił uwagę na następujące kwestie:
2. - pominięcie przez DIAS ważnych tez i postulatów zawartych w składanych pismach odwoławczych, w szczególności w zażaleniu na postanowienie NUS;
3. - prześladowanie według oświadczeń świadków za "tzw. propisowskie" poglądy i utrudnianie funkcjonowania w związku z tym zarówno w życiu osobistym, jak i zawodowym. Wskazał skarżący, że z tego powodu wszelka korespondencja odnosząca się do pism urzędowych i sądowych będzie przesyłana do biura poselskiego, jak i również do właściwych organów kontroli administracyjnej;
4. - nieprawidłowości w kontrolach podatkowych dotyczących upadłej spółki;
5. - uporczywe ignorowanie oświadczeń skarżącego o nieprawidłowościach w wyliczeniach podatków, funkcjonowaniu spółki, o możliwych działaniach przestępczych;
6. - patologie związane z powoływaniem się urzędników skarbowych na wyroki zawierające poświadczenie nieprawdy itp., o których skarżący informował przedstawicieli Urzędu Skarbowego.

1. 3.2. W odpowiedzi na skargę DIAS wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

1. 4. Skarga jest niezasadna.
2. 5. Spór w sprawie dotyczy zasadności odmowy zwolnienia spod egzekucji składnika majątkowego w postaci ruchomości – samochodu ciężarowego.

Zakreślając ramy prawne sprawy należy zwrócić uwagę na art. 7 § 1 u.p.e.a., z którego wynika, że organ egzekucyjny stosuje środki egzekucyjne przewidziane w ustawie. Z § 2 ww. przepisu wynika zaś, że stosuje środki egzekucyjne, które prowadzą bezpośrednio do wykonania obowiązku, a spośród kilku takich środków - środki najmniej uciążliwe dla zobowiązanego.

Wynika z tego, że jedną z podstawowych zasad postępowania egzekucyjnego jest zasada celowości, która - jak zauważył NSA w wyroku z 14 sierpnia 2012 r., II FSK 139/11 - oznacza podejmowanie w toku postępowania takich postanowień i innych czynności, które zmierzają najprostszą drogą do wykonania przez zobowiązanego spoczywającego na nim obowiązku.

Jak stanowi art. 13 § 1 u.p.e.a. organ egzekucyjny może jednak, na wniosek zobowiązanego i ze względu na jego ważny interes, zwolnić, na czas oznaczony lub nieoznaczony, z egzekucji w całości lub części określone składniki majątkowe zobowiązanego.

Dokonując wykładni przesłanek określonych w art. 13 § 1 u.p.e.a. należy mieć na uwadze po pierwsze podstawowy cel postępowania egzekucyjnego, jakim jest zaspokojenie stwierdzonej tytułem wykonawczym wierzytelności. W związku z tym, na tle tego przepisu w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazuje się, że ubiegając się o zwolnienie, o którym mowa, zobowiązany musi wykazać posiadanie ważnego interesu w zwolnieniu określonych składników majątkowych spod egzekucji, a ponadto wykazać, że możliwe jest prowadzenie egzekucji i uzyskanie egzekwowanych należności z innych jego składników majątkowych. Uwzględnienie wniosku o zwolnienie z egzekucji nie może bowiem prowadzić do bezskuteczności egzekucji (tak m.in. NSA w wyrokach z: 1 czerwca 2016 r., II GSK 154/15; 10 czerwca 2014 r., II FSK 1791/12; 1 września 2011 r., II FSK 489/10; 7 lutego 2018 r., II FSK 3609/15; 14 listopada 2017 r., II FSK 2819/15; 26 września 2019 r., I GSK 638/19; 5 kwietnia 2019 r., I GSK 1081/18; 13 września 2017 r., II FSK 2090/15).

Przy czym pojęcie ważnego interesu zobowiązanego należy rozumieć nie jako subiektywne przekonanie zobowiązanego o potrzebie zwolnienia rzeczy z egzekucji, ale jako obiektywne uwarunkowania, rozpatrywane w kontekście okoliczności faktycznych konkretnej sprawy (zob. wyrok NSA z 1 września 2011 r., II FSK 489/10).

Dalej wskazać należy, że uregulowana w art. 13 § 1 u.p.e.a. instytucja działa na zasadzie rozstrzygania spraw w oparciu o uznanie administracyjne. Oznacza to, że nawet stwierdzenie przesłanek do zastosowania zwolnienia z egzekucji nie zobowiązuje organu do wydania rozstrzygnięcia na korzyść wnioskodawcy. Mając na względzie specyficzny charakter rozstrzygnięć o charakterze uznaniowym, podkreślenia wymaga, że w świetle dotychczasowego orzecznictwa sądowego, takie postanowienia podlegają ograniczonej kontroli sądów administracyjnych. Kontroli sądu nie podlega uznanie administracyjne samo w sobie, lecz kwestia, czy postanowienie zostało podjęte zgodnie z podstawowymi regułami postępowania administracyjnego, a w szczególności, czy wydano je w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy oraz, czy ocena tego materiału została dokonana zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, czy też zawiera elementy dowolności (por. wyrok NSA z 24 kwietnia 2001 r., I SA/Ka 498/00; wyrok NSA z 13 października 2000 r., III SA 3416/99).

Powyższe oznacza, że nawet stwierdzenie przez organ wszystkich przesłanek do zastosowania art. 13 § 1 u.p.e.a. nie obliguje go do tego, lecz stwarza tylko dla organu taką możliwość, i to poddaną kontroli sądowoadministracyjnej (jak wyżej wspomniano) w ograniczonym zakresie.

6. Podzielając zaprezentowane wyżej poglądy, Sąd doszedł do przekonania, że organy słusznie stwierdziły, iż skarżący nie wykazał, aby "jego ważny interes" przemawiał za zwolnieniem z egzekucji przedmiotowego samochodu.

Skarżący nie wskazał innych składników swojego majątku, z którego organ mógłby przeprowadzić egzekucję. Jak zaś podkreślono już wyżej, aby określony składnik majątku został zwolniony spod egzekucji zobowiązany powinien przedstawić nie tylko argumenty przemawiające za tymże zwolnieniem, ale także wykazać, że możliwe jest prowadzenie egzekucji i uzyskanie egzekwowanych należności z innych składników majątkowych. Instytucja zwolnienia określonego składnika majątkowego z egzekucji służy bowiem wyłącznie zmniejszeniu uciążliwości prowadzonej egzekucji, a ochrona ważnego interesu zobowiązanego nie może doprowadzić do sytuacji, w której niemożliwe będzie przeprowadzenie skutecznej egzekucji administracyjnej.

DIAS uznał, że po stronie zobowiązanego nie występuje "ważny interes", o którym mowa w art. 13 § 1 u.p.e.a. Takie twierdzenie według Sądu zasługuje na aprobatę. Otóż to na zobowiązanym spoczywa obowiązek wykazania nie tylko argumentów przemawiających za zwolnieniem z egzekucji określonych składników majątkowych, ale także wykazania, że możliwe jest prowadzenie egzekucji i uzyskanie egzekwowanych należności z innych składników majątkowych. Przekonanie skarżącego, że w jego przypadku zaistniał ważny dla niego interes nie jest wystarczające dla możliwości udzielenia tej ulgi. Organ dokonał oceny okoliczności sprawy, zdefiniował pojęcie "ważny interes zobowiązanego" i odniósł je do ustalonych, w tym podanych przez zobowiązanego, faktów.

W tym zakresie DIAS zasadnie argumentował, że w tym przypadku zastosowanie środka egzekucyjnego (zajęcia ruchomości w postaci samochodu ciężarowego marki Nissan) jest niewątpliwie okolicznością istotną z punktu widzenia zobowiązanego, jednakże nie przesądza o istnieniu obiektywnego ważnego interesu po jego stronie. Zwolnienie zaś wskazanej we wniosku ruchomości zobowiązanego byłoby działaniem na szkodę wierzyciela. Zobowiązany występując o zwolnienie spod egzekucji zajętej ruchomości nie wskazał innego składnika majątkowego, z którego można by prowadzić skutecznie egzekucję. Dotychczas prowadzona egzekucja nie doprowadziła do zaspokojenia, chociaż częściowego roszczenia wierzycieli i nadal pozostaje do wyegzekwowania znaczna kwota zaległości.

Zatem pozytywne rozpatrzenie wniosku zobowiązanego skutkowałoby de facto odstąpieniem od przymusowej realizacji ciążących na zobowiązanym obowiązków. Zastosowane bowiem inne środki egzekucyjne okazały się do tej pory bezskuteczne.

Odnosząc się dodatkowo do argumentów skarżącego należy zauważyć, że po pierwsze zajęty samochód został oddany pod jego dozór, a zatem do czasu jego sprzedaży (o ile taka nastąpi), skarżący może używać ten pojazd, byleby tylko przez to pojazd nie stracił na wartości (art. 101 § 1 u.p.e.a.).

Poza tym, jeśli w ogóle samochód zostanie sprzedany w toku egzekucji, ewentualny transport matki skarżącego do lekarzy, czy w celu przeprowadzenia badań, może się odbywać środkami komunikacji publicznej; skarżący nie przedstawił bowiem jakiejkolwiek argumentacji wykluczającej takie rozwiązanie. Tak samo skarżący może poruszać się w celu poszukiwania pracy, co także sygnalizował.

Argumentem przemawiającym za zwolnieniem pojazdu z egzekucji nie może być także potencjalna suma uzyskana ze sprzedaży, ponieważ nawet jeśli nie pokryje ona całości zadłużenia, to jego częściowa realizacja, także jest obowiązkiem organów egzekucyjnych.

Wreszcie, Sąd stwierdza, że argumentacja skarżącego dotycząca upadku jego przedsiębiorstwa, oceny działań określonych osób oraz instytucji w kontekście powstania zadłużenia, prześladowanie skarżącego za jego poglądy, czy zagadnienie nieprawidłowości w kontrolach podatkowych upadłej spółki – wykracza poza ramy tej sprawy.

7. Mając powyższe na uwadze, Sąd uznał, że DIAS dokonał prawidłowej wykładni art. 13 § 1 u.p.e.a. przyjmując, że skarżący nie wykazał swojego "ważnego interesu", dającego postawę do zastosowania instytucji zwolnienia z egzekucji samochodu ciężarowego. Wyrażone w postanowieniu stanowisko zostało właściwie i szczegółowo uzasadnione, z odwołaniem się do stanu faktycznego wynikającego z materiału dowodowego, jak i powołaniem stanu prawnego. Co prawda rozstrzygnięcie organów, jak wynika ze skargi, jest niesatysfakcjonujące dla skarżącego, ale nie powoduje to w żaden sposób uznania, że postępowanie organów przeprowadzone zostało w sposób wadliwy oraz z naruszeniem przepisów prawa.

Nie znajdując podstaw do uwzględnienia skargi Sąd orzekł, jak w sentencji, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, ze zm.).