Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia [...] nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm., dalej k.p.a.) w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 300 ze zm., dalej: u.s.u.s.) utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. z [...] nr [...] o odmowie umorzenia odsetek od należności z tytułu składek wynikających z decyzji z [...] nr [...] orzekającej o odpowiedzialności N. K. za zobowiązania z tytułu składek (za osobę prowadzącą działalność) po zmarłym M. K., liczonych na dzień 31 maja 2019 r. w łącznej kwocie [...]zł.
Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym.
N. K. (dalej: strona, wnioskodawczyni, skarżąca) wnioskiem z dnia 1 maja 2019 r. zwróciła się o rozłożenie na raty należności głównej z tytułu składek oraz umorzenie należności odsetkowych. Oświadczyła, że odziedziczyła po zmarłym ojcu spadek wraz z dobrodziejstwem inwentarza, który sporządzono na kwotę [...] zł. Ojciec do śmierci spłacał zawarty układ ratalny. Podała, że jest uczennicą i uczy się w szkole policealnej, nie pracuje, jej jedynym dochodem jest renta rodzinna po zmarłym ojcu (ok. [...] zł). nie jest zatem w stanie spłacić należności jednorazowo, gdyż w skład spadku wchodzą jedynie stare pojazdy i inne przedmioty wykorzystywane w działalności gospodarczej, które trudno sprzedać.
ZUS Oddział w R. po przeprowadzeniu postępowania decyzją z [...] nr [...] odmówił umorzenia odsetek od należności z tytułu składek ponieważ:
- - nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl art. 28 ust. 2 u.s.u.s.;
- - wnioskodawczyni nie wykazała, zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s., że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych jej gospodarstwa domowego;
- - strona nie wskazała, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń;
- - strona nie wykazała, że stan zdrowotny lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły ją możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy reprezentujący stronę adwokat podniósł, że zaistniały przesłanki do umorzenia należności odsetkowej (art. 28 ust. 3 i 3a u.s.u.s.). Strona jest bowiem w trudnej sytuacji finansowej, za umorzeniem przemawia ważny interes zobowiązanej, która jest osobą młodą, jeszcze się uczy, a z racji sieroctwa pozbawiona jest pomocy innych członków rodziny. Dodatkowo wskazano, że strona jest w trakcie diagnostyki chorób, w związku z czym dokumentacja medyczną i dalsze przewidywane koszty leczenia mogą zostać przedstawione, gdy schorzenia zostaną zdiagnozowane. Powołując się na trudną sytuację materialną strony, wytknięto organowi, że nie dokonał szczegółowej analizy możliwości spłaty zadłużenia, a w szczególności nie ocenił, czy stan majątkowy pozwala na spłatę zaległości i czy ta ewentualna spłata nie pociągnie za sobą zbyt ciężkich skutków dla strony. Pełnomocnik wskazał, że wnioskodawczyni otrzymuje dochód w wysokości [...] zł (renta i wynagrodzenie), z którego ponosi koszty w wysokości co najmniej [...] zł, która to kwota nie uwzględnia kosztów wyżywienia, zakupu, obuwia, ubrań, materiałów do szkoły, biletów autobusowych (łącznie ponad [...] zł), co nie pozwala na opłacenie całej odziedziczonej po zmarłym ojcu należności wobec ZUS.
Zarzucono także organowi I instancji, że nie uwzględnił tzw. "koszyka minimum socjalnego" wyznaczającego granicę wydatków gospodarstw domowych, gwarantujących minimalnie godziwy poziom życia. Oczywiste jest zatem, że nałożenie na zobowiązaną obowiązku spłaty (nawet ratalnej), pozbawi ją w krótkim czasie możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych na godziwym poziomie. Jednocześnie pełnomocnik strony podkreślił, że wnioskodawczyni pomimo trudnej sytuacji wykorzystuje w pełni zdolności do pracy i cechuje się aktywną postawą w poszukiwaniu źródeł dochodu, wobec czego istnieje szansa na planowe opłacenie pozostałej należności wobec ZUS, bez obciążania koniecznością zapłaty odsetek.
Dodatkowo wskazano, że przyczyną zgonu ojca strony był śmiertelny wypadek, rozumiany jako inne nadzwyczajne zdarzenie. Wcześniej strona była na utrzymaniu ojca, obecnie podjęła pracę celem pozyskania środków na utrzymanie i rozwijanie kwalifikacji. Zachodzi zatem przesłanka ważnego interesu zobowiązanego, który przejawia się w tym, że strona nie ponosi winy za zaistniałą sytuację, a ponadto nie uchyla się od spłaty należności. Korzystanie z pomocy finansowej państwa, jaką jest rozłożenie na raty należności z tytułu podatku PIT (a także wnioskowane rozłożenie na raty zaległości wobec ZUS) świadczy o trudnej sytuacji finansowej strony i stanowi dodatkową okoliczność, przemawiającą za umorzeniem zadłużenia. Zaznaczono przy tym, że sytuacja, w której zapłata zaległości spowoduje jeszcze większą konieczność sięgania przez dłużniczkę, pozbawioną możliwości zaspokojenia swoich i swojej rodziny niezbędnych potrzeb, do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem obywatela, a jednocześnie nie jest zgodna z interesem publicznym.
Po wnikliwej analizie materiału dowodowego (przedłożone przez stronę oraz uzyskane przez organ dokumenty wymieniono szczegółowo na str. 3 – 4 zaskarżonej decyzji) i argumentacji strony organ II instancji zaaprobował odmowę umorzenia odsetek.
Na wstępie podał, że z przedłożonego oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym z dnia 1 maja 2019 r. wynika, że: strona ma 21 lat i nie pracuje zarobkowo, pobiera rentę w wysokości [...] zł, nie posiada dochodu z innych źródeł, nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej oraz nie korzysta z innych form pomocy, prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, ponosi stałe wydatki związane z utrzymaniem, w tym: z tytułu miesięcznych opłat - [...] zł, opłat eksploatacyjnych - [...] zł, kosztów związanych z leczeniem – [...] zł, innych - [...] zł, posiada zobowiązania pieniężne z tytułu podatków za 2018 r. w wysokości [...] - miesięczna rata po 100 zł (brak informacji czy zobowiązanie jest spłacane), nie posiada nieruchomości oraz praw majątkowych, posiada w 3/4 części ruchomość w postaci środka transportu marki lveco Daily, posiada środki pieniężne na rachunku bankowym w wysokości [...] zł, obecnie jest w trakcie diagnostyki pod kątem schorzeń, zadłużenie wynika ze zobowiązań ojca, który zginął tragicznie.
Dalej zacytowano art. 28 ust. 2 oraz art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s., wskazując, że całkowita nieściągalność należności wobec ZUS ma miejsce wyłącznie wówczas, gdy:
1.zobowiązany zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie, 2.sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2019 r., poz. 498), 3.nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2019 r. poz. 900 ze zm.), 4.nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, 4a.wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, 4b.nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, 5.Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję, 6.jest oczywiste, ze w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne,
Jednocześnie zaznaczono, że spełnienie którejkolwiek z tych przesłanek nie powoduje automatycznie podjęcia decyzji o umorzeniu należności, ponieważ "nawet wówczas, gdy ponad wszelką wątpliwość ustalona została całkowita nieściągalność należności, czy trudna sytuacja majątkowa, organ może odmówić ich umorzenia" (por. wyrok NSA z dnia 4 lutego 2009 r., sygn. akt II GSK 703/08).
Następnie organ II instancji stwierdził, że w toku przeprowadzonego postępowania ustalono, że w niniejszej sprawie przesłanka wymieniona w pkt 1 nie wystąpiła z przyczyn oczywistych, nie zachodzą przesłanki, o których mowa w pkt 2, 4 i 4 b, gdyż sprawa dotyczy zaległości, za które odpowiada spadkobierca na podstawie stosownej decyzji, strona nie prowadziła działalności gospodarczej, majątek, który podlega egzekucji obejmuje dochód z tytułu przyznanej renty rodzinnej oraz wynagrodzenia, wysokość nieopłaconych składek przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, nie został ustalony brak możliwości dochodzenia egzekucyjnego przez uprawnione w tym zakresie organy egzekucyjne, brak jest podstaw do stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, bowiem postępowanie egzekucyjne nie zostało wdrożone, strona pobiera rentę i otrzymuje wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia w A Sp. z o.o. Sp. K. (podstawa wymiaru składek- [...] zł), z których nie są dokonywane potrącenia, dlatego istnieje możliwość wdrożenia skutecznego postępowania egzekucyjnego z poszanowaniem minimum egzystencji.
Jednocześnie organ II instancji zaznaczył, że w świetle orzecznictwa NSA, dopóki istnieją niewykorzystane dotychczas możliwości wyegzekwowania zaległości podatkowej, dopóty jej umorzenie przed ich wyczerpaniem byłoby sprzeczne z interesem publicznym (por. teza wyroku NSA w Katowicach z dnia 21 czerwca 2000 r., sygn. akt I SA/Ka 14/99).
W dalszych wywodach zaskarżonej decyzji wskazano, że zgodnie z art. 28 ust. 3a w związku z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365, dalej także: Rozporządzenie) należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy, ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zakład może umorzyć wskazane należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
1.gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2.poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3.przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
W tym kontekście stwierdzono, że ZUS podjął czynności zmierzające do ustalenia, czy w przedmiotowej sprawie występują przesłanki umorzenia określone w cytowanym Rozporządzeniu.
Analizę zaistnienia przesłanek określonych cytowanym aktem prawnym rozpoczęto od wskazania, że o istnieniu ważnego interesu po stronie zobowiązanego nie decyduje jego subiektywne przekonanie, lecz zobiektywizowane kryteria. Nie wystarczy, że zobowiązany wskaże na uciążliwości i trudności w zapłacie narosłych należności. W takich przypadkach bowiem istnienie uciążliwości i trudności jest oczywiste. Zobowiązany musi liczyć się z koniecznością zapłaty składek, gdyż to należy do jego obowiązków, zaś odstąpienie od realizacji tego obowiązku ma charakter zupełnie wyjątkowy (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 8 grudnia 2006 r., sygn. akt III SA/Wa 2450/06).
Następnie organ II instancji stwierdził, że powstanie zadłużenia nie było wynikiem klęski żywiołowej lub jakiegoś nadzwyczajnego zdarzenia. Za takie zdarzenie nie może być uznane powstanie odpowiedzialności za długi spadkowe, jak również określenie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych zakresu odpowiedzialności, gdyż takie działanie organu wynika z przepisów prawa (art. 100 oraz art. 97 § 1, art. 98 § 1 i 2 Ordynacji podatkowej oraz art. 31 i 32 u.s.u.s.).
Natomiast wystąpienie przesłanki dotyczącej stanu zdrowia uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem tego stanu rzeczy, t.j. pozbawieniem możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wynika, że strona jest dopiero na etapie diagnostyki, a nadto otrzymuje rentę i uzyskuje wynagrodzenie, wobec czego przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 3 Rozporządzenia nie zachodzi.
W ocenie ZUS również akcentowane przez stronę bardzo ograniczone możliwości płatnicze, nie są wystarczającą przesłanką całkowitego umorzenia zaległości. Przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych składek, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny.
Nadto ZUS zauważył, nie negując trudnej sytuacji życiowej strony wynikającej z obciążenia długami spadkowymi, że odpowiedzialność za zobowiązania zmarłego ojca powstała zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa w wyniku przyjęcia spadku. Nie jest to zatem nadzwyczajna okoliczność, mogąca stanowić przesłankę do umorzenia należności z tytułu składek.
Dalej wskazano, że analizując uregulowania prawne dotyczące możliwości umorzenia należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności należy brać pod uwagę między innymi to, czy spłata zadłużenia w dłuższym czasie nie spowoduje sytuacji, w której osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych.
Zaznaczono także, iż umorzenie należności jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie trudnych, utrwalonych, występujących w dłuższym okresie czasu, gdy ze względu na stan zdrowia, inne względy społeczne i brak szans na uzyskiwanie dochodów nie jest możliwe wywiązywanie się ze zobowiązań wobec ZUS. Okoliczności przemawiające za umorzeniem musi wykazać wnioskodawca, zwłaszcza w sytuacji, gdy organ administracyjny nie jest władny zweryfikować określonych danych w ramach prowadzonego postępowania.
W ocenie ZUS w niniejszej sprawy brak podstaw do stwierdzenia, że aktualna sytuacja strony ma charakter trwały, istnieją bowiem szanse na wyegzekwowanie należności w przyszłości.
Strona oświadczyła, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe i jeszcze się uczy. Z tytułu renty wraz z dodatkiem sierocym otrzymuje kwotę [...] zł netto. Ponadto, jak ustalił ZUS, wnioskodawczyni od lipca 2019 r. podjęła pracę w A Sp. z o.o. Sp. k., w sierpniu 2019 r. podstawa wymiaru składek wynosiła [...] zł brutto, a we wrześniu 2019 r. - [...] zł brutto. Zatem aktualny dochód w gospodarstwie domowym strony kształtuje się na poziomie znacząco wyższym od ustalonego minimum socjalnego dla jednoosobowego gospodarstwa domowego, które wg danych Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych z 24 września 2019 r. wynosi 1.186,34 zł. Wspomniane minimum socjalne jest jednym z najbardziej znanych wzorców konsumpcji niezamożnych gospodarstw domowych, opracowanym przy wykorzystaniu metody potrzeb podstawowych. Wyznacza ono skromną wartość i zawartość koszyka, by zapewnić odpowiednie warunki życia do odtworzenia sił życiowych, wychowania potomstwa oraz utrzymania więzi społecznych.
Z oświadczenia strony z dnia 1 maja 2019 r. wynika, że ponosi ona stałe wydatki związane z utrzymaniem: miesięczne opłaty - [...] zł, opłaty eksploatacyjne - [...] zł, koszty związane z leczeniem - [...] zł oraz inne – [...] zł. Dodatkowo, jak podkreślono we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, strona musi ponosić koszty wyżywienia, zakupu obuwia, ubrań, materiałów do szkoły, biletów autobusowych w łącznej wysokości ponad [...] zł.
Analiza powyższych danych wskazuje, zdaniem ZUS, że sytuacja strony nie nosi znamion ubóstwa i nie odróżnia się od realiów finansowych osób, które również borykają się z trudnościami finansowymi. Wspomniane wydatki nie są nadzwyczajnymi kosztami, Zakład nie może umarzać należności każdej osobie, która ponosi koszty związane z utrzymaniem. Zobowiązania finansowe strony z tytułu podatków za 2018 r. wynoszą [...] zł (miesięczna rata po [...] zł, brak informacji czy zobowiązanie jest spłacane).
W ocenie ZUS nie udowodniono, że w razie ratalnej spłaty zadłużenia z tytułu odsetek strona zostanie pozbawiona środków finansowych potrzebnych do zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Zdaniem ZUS zestawienie wydatków (łącznie z kosztami zakupu żywności, ubrań, środków czystości) z kwotą dochodów strony wskazuje na możliwość spłaty odsetek w ratach. Jednocześnie odnotowano, że wnioskodawczyni nie korzysta z pomocy społecznej, co mogłoby stanowić niewątpliwie potwierdzenie faktu, iż strona skarżąca nie jest w stanie we własnym zakresie zrealizować potrzeb minimum egzystencji" (por. wyrok z 16 czerwca 2010 r., sygn. akt III SA/GI 613/09).
Dalej organ zauważył, że odsetki za zwłokę stanowią rekompensatę wyrównującą straty wynikające z nieterminowego opłacania składek. Pobór odsetek ma na celu nie tylko równe traktowanie wszystkich płatników składek, ale również ochronę interesu ubezpieczonych. Umorzenie stanowi wyraz definitywnej rezygnacji ZUS z możliwości wyegzekwowania zaległości, a zatem uwzględniając ich publicznoprawny charakter oraz cele, które są z nich finansowane należy konfrontować interes dłużnika z interesem ogólnospołecznym. Jeżeli zatem właściwy organ dostrzega jeszcze jakiekolwiek możliwości wyegzekwowania zaległych składek, to podjęte w ramach uznania administracyjnego, negatywne dla wnioskodawcy rozstrzygnięcie, nie może być uważane za dowolne. Umorzenie zaległości nie może stanowić powszechnie stosowanego środka prowadzącego do zwolnienia z zapłaty zaległości (odsetek).
Jednocześnie organ zauważył, że decyzją z dnia [...] ZUS orzekł, że strona odpowiada solidarnie za zaległości zmarłego ojca wraz z drugim spadkobiercą, co oznacza, że wierzyciel może żądać całości lub części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna, a zaspokojenie wierzyciela przez któregokolwiek z dłużników zwalnia pozostałych.
Dalej ZUS podkreślił, że strona ma 21 lat, jest w wieku największej aktywności zawodowej, do osiągnięcia wieku emerytalnego pozostało jej jeszcze 39 lat czynności zawodowej, co pozwala przypuszczać, że na przestrzeni wielu lat będzie aktywna zawodowo. Sytuacja strony wkraczającej w dorosłe życie jest wprawdzie utrudniona, lecz otrzymuje ona rentę rodzinną, która - oprócz dochodu z podjętego zatrudnienia - jest dodatkowym wsparciem finansowym w obecnej sytuacji. Wnioskodawczyni odpowiada za zadłużenie całym swoim majątkiem, zarówno teraźniejszym, jak i przyszłym. Dlatego też, jeśli organ dostrzega jakiekolwiek możliwości wyegzekwowania długu, czy to z obecnego majątku, czy też w dalszej perspektywie czasowej, to podjęcie w ramach uznania administracyjnego negatywnego dla strony rozstrzygnięcia, nie może być uważane za dowolne. Odmowa umorzenia zaległości nie nakłada na stronę żadnych dodatkowych obowiązków, skutkujących pogorszeniem obecnej sytuacji materialnej i osobistej, odmawia natomiast przyznania "przywileju" – zwolnienia z obowiązku opłacania należności.
W skardze na powyższą decyzję, wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, reprezentujący skarżącą adwokat podniósł zarzut naruszenia:
- - przepisów prawa materialnego, a to art. 28 ust. 3 a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, wyrażającego się uznaniem, że w niniejszej sprawie nie zachodziły podstawy do umorzenia należności, pomimo że ich opłacenie - biorąc pod uwagę znane organowi rentowemu okoliczności sprawy, dotyczące sytuacji osobistej, rodzinnej i majątkowej oraz zdrowotnej strony, pozbawiłoby ją możliwości zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych.
- - przepisów postępowania, mającego istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, a to:
- - art. 7 k.p.a., wyrażające się niedokładnym wyjaśnieniem stanu faktycznego, dokonanym - co istotne - z pominięciem słusznego interesu strony postępowania administracyjnego poprzez przyjęcie, że ujawnione w toku sprawy okoliczności faktyczne przemawiały za wydaniem decyzji odmownej w odniesieniu do wniosku o umorzenie zaległości względem organu rentowego;
- - art. 77 k.p.a. wyrażającego się nierozpatrzeniem zebranego materiału dowodowego w sposób wyczerpujący, w tym w szczególności materiału dowodowego dotyczącego stanu zdrowia skarżącej, co skutkowało błędnym przyjęciem, że znajduje się ona w sytuacji umożliwiającej spłatę zaległości pomimo szeregu schorzeń uniemożliwiających jej świadczenie pracy;
- - art. 80 k.p.a. wyrażające się przyjęciem, że zebrany w sprawie materiał dowodowy – nie dowodzi zaistnienia przesłanki umorzenia zaległości względem organu rentowego;
- - art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. wyrażające się utrzymaniem w mocy wcześniejszego wadliwego rozstrzygnięcia zawartego w decyzji z dnia [...] nr [...].
W uzasadnieniu skargi podniesiono, że w niniejszej sprawie zaistniały przesłanki umorzenia należności odsetkowej opisane w art. 28 ust 3 i 3a u.s.u.s. Skarżąca jest w trudnej sytuacji finansowej, cierpi na przewlekłą chorobą, miało także miejsce poniesienie strat materialnych w wyniku innego nadzwyczajnego zdarzenia. Nadto istnieje po stronie skarżącej "ważny interes zobowiązanego", przez który należy rozumieć sytuację, gdy zapłacenie zadłużenia pociągnęłoby za sobą zbyt ciężkie skutki dla tej osoby, co "urzeczywistnia zasadę troski Państwa o obywatela i konieczność ochrony małych i słabych ekonomicznie podmiotów, którym w niniejszym przypadku jest skarżąca".
Pełnomocnik strony podkreślił, że jest ona osobą młodą, sierotą, jeszcze się uczy. Obecnie poważnie choruje, przebywa na zwolnieniu lekarskim i nie ma widoków na szybkie wyzdrowienie. Z uwagi na swoje sieroctwo zasadniczo pozbawiona jest pomocy innych członków rodziny, co jest faktem znanym organowi z urzędu.
Sytuacja materialna skarżącej jest trudna, a organ nie dokonał szczegółowej analizy możliwości spłaty zadłużenia, w szczególności nie rozważył, czy stan majątkowy pozwała na spłatę zaległości i czy ewentualna ich spłata nie pociągnęłaby zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanej. Przy obecnym dochodzie skarżącej w łącznej wysokości około [...] zł (renta i wynagrodzenie) ponoszone przez nią koszty stałe w wysokości co najmniej [...] zł (nie uwzględniające kosztów wyżywienia, zakupu obuwia i ubrań, materiałów do szkoły, biletów autobusowych w łącznej wysokości ponad [...] zł) nie pozwalają skarżącej na opłacenie całej odziedziczonej po zmarłym ojcu należności wobec ZUS w wyższym zakresie niż w planie ratalnym.
Dalej pełnomocnik strony wytknął organowi, że nie uwzględnił tzw. "koszyka minimum socjalnego" wyznaczającego granicę wydatków gospodarstw domowych, gwarantujących minimalnie godziwy poziom życia, w tym utrzymanie więzi ze społeczeństwem. W koszyku tym należy zatem uwzględnić nie tylko dobra służące zaspokojeniu potrzeb egzystencjalnych (żywność, odzież i obuwie, mieszkanie, higiena, czy ochrona zdrowia), ale także dobra służące do wykonywania pracy, kształcenia, czy też, utrzymywania więzi rodzinnych, towarzyskich oraz skromnego uczestnictwa w kulturze, co potwierdził WSA w Łodzi w wyroku z dnia 20 kwietnia 2018 r., sygn. akt III SA/Łd 22/18). Oczywistym jest bowiem, że nałożenie na skarżącą obowiązku spłaty (nawet ratalnej) całej zaległości względem organu rentowego, pozbawi ją w krótkim czasie możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych na godziwym poziomie.
Jednocześnie podkreślono, że skarżąca pomimo trudnej sytuacji, młodego wieku i sieroctwa, wykorzystuje w pełni zdolności do pracy, łączy naukę z pracą, cechuje się aktywną postawą w poszukiwaniu źródeł dochodów, wobec czego są widoki na planowe opłacenie należności głównej bez wyrządzania jej dodatkowych dolegliwości koniecznością zapłaty odsetek.
Autor skargi zaakcentował również, że (znaną organowi z urzędu) przyczyną śmierci zobowiązanego spadkodawcy był śmiertelny wypadek samochodowy spadkodawcy, rozumiany jako inne nadzwyczajne zdarzenie powodujące, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości utrzymywania się. Skarżąca była na utrzymaniu ojca, który ją alimentował, w związku z czym przyznano jej rentę rodzinną z tytułu zupełnego sieroctwa. Obecnie podjęła pracę, z której dochód ledwo starcza na utrzymanie, a nie ma możliwości uzyskania pomocy od członków rodziny.
W tym kontekście podniesiono, że ZUS - wbrew wyraźnemu wskazaniu, zawartemu w przepisie art. 7 k.p.a. - nie tylko nie wyjaśnił, w czym upatruje wyższości interesu publicznego nad interesem strony, ale w ogóle nie uwzględnił interesu strony w przeprowadzonym postępowaniu. Jest to tym bardziej istotne w sytuacji, gdy strona nie ponosi odpowiedzialności za powstanie zaległości względem organu rentowego i nie miała, a nawet - z uwagi na młody wiek - nie mogła mieć jakiegokolwiek wpływu na ich powstanie. Inna byłaby bowiem sytuacja, gdyby strona prowadząc działalność gospodarczą, uchylała od uiszczania świadczeń publicznoprawnych, a nie – gdy zadłużenie odziedziczyła. Spadkodawca do śmierci sumiennie realizował plan ratalny wobec ZUS.
Nieuwzględnienie powyższych okoliczności dowodzi, że organ, wbrew swoim wywodom, nie kieruje się interesem innych ubezpieczonych, a bezwzględnym fiskalizmem. Nie wyjaśniono przy tym, w jaki sposób interes, na który powołuje się organ rentowy miałby doznać uszczerbku w przypadku spłaty należności głównej w ratach i umorzenia jedynie odsetek.
Zdaniem autora skargi w sprawie zaistniała przesłanka ważnego interesu zobowiązanej, która nie ponosi winy za zaistniałą sytuację i nie uchyla się od spłaty należności głównej. Na poparcie tego twierdzenia przywołano wyrok WSA w Gliwicach z dnia 21 maja 2013 r., sygn. akt I SA/Gl 1363/12, w którym wskazano, że podstawą umorzenia należności jest ważny interes osoby zobowiązanej w sytuacji, gdy osoba, która stała się podmiotem zobowiązanym z tytułu odpowiedzialności za długi spadkowe rodzica jest bardzo młoda, ucząca się, bez wykształcenia zawodowego i z aspiracjami do podjęcia dalszej nauki, przy tym utrzymuje się z resztek oszczędności.
Dalej podniesiono, że organ niezasadnie powołał się i położył nacisk również na dyrektywę uwzględniania stanu finansów ubezpieczeń społecznych, jako jednej z przesłanek, obok ważnego interesu zobowiązanego, ustalenia szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.
Zauważono przy tym, że korzystanie przez skarżącą z pomocy finansowej państwa poprzez rozłożenie na raty należności z tytułu podatku PIT, a także wnioskowanie o zastosowanie takiej ulgi przez ZUS, dodatkowo świadczy o trudnej sytuacji finansowej strony i przemawia za uwzględnieniem jej żądania.
Autor skargi podkreślił również, iż sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym (por. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 11 lutego 2009 r., sygn. akt I SA/Ol 552/08).
Wytknięto także organowi dowolność rozstrzygnięcia i operowanie przypuszczeniami, chociażby w odniesieniu do możliwości znalezienia zatrudnienia pomimo obecnych przeciwwskazań zdrowotnych (poważne schorzenia – przebywanie na zwolnieniu lekarskim). Jednocześnie zarzucono, że organ, pomimo wykazania przez stronę ustawowych przesłanek umorzenia, nie wyjaśnił przyczyn nieuwzględnienia wniosku strony.
W odpowiedzi na skargę ZUS podtrzymał w całości dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi, akcentując w szczególności, że do chwili obecnej skarżąca w żaden sposób nie udokumentowała diagnozowanych schorzeń, których istnienie jest jedynie sygnalizowane w aktach sprawy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje.
Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.
Kontroli Sądu – na podstawie art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, dalej: p.p.s.a.) podlegała decyzja z dnia [...], którą Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] o odmowie umorzenia odsetek od należności z tytułu składek wynikających z decyzji z [...] nr [...] orzekającej o odpowiedzialności skarżącej za zobowiązania z tytułu składek po zmarłym ojcu, w łącznej kwocie [...] zł (wyliczonej na dzień).
Kontrolę tę, sprawowaną co do zasady pod względem zgodności z prawem (art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych, t.j. Dz.U. z 2018 r., poz. 2107 ze zm.) rozpocząć należy od stwierdzenia, że decyzje w przedmiocie udzielania ulg w spłacie zaległości wobec ZUS wydawane są w oparciu o tzw. uznanie administracyjne, w ramach którego ustawodawca pozostawił organowi wybór pomiędzy równoważnymi rozstrzygnięciami.
Specyfika orzekania w przedmiocie umorzenia zaległości wobec ZUS opartego o uznanie, które – co wymaga podkreślenia – nie wyraża się w swobodzie oceny w danym stanie faktycznym sprawy okoliczności odpowiadających określonym przez prawodawcę przesłankom umorzenia, ale w możliwości negatywnego dla wnioskodawcy rozstrzygnięcia nawet przy ich ustaleniu - determinuje zakres sądowej kontroli takich rozstrzygnięć. Ocenie sądu w pierwszej kolejności podlega poprawność postępowania dowodowego i wyciągniętych zeń wniosków co do tego, czy dany stan faktyczny wypełnia określone enumeratywnie w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. przesłanki stwierdzenia całkowitej nieściągalności. W razie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, kontrola Sądu odnosi się także do określonych przez prawodawcę kryteriów umorzenia zaległości, które nie są całkowicie nieściągalne.
Wspomniana nieściągalność, zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s., zachodzi, gdy:
- 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
- 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz.U. z 2015 r. poz. 233, 978, 1166, 1259 i 1844 oraz z 2016 r. poz. 615);
- 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;
- 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
- 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
- 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Bezsporne jest, że przesłanki determinujące nieściągalność zaległości, wymienione enumeratywnie w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. nie zachodzą, czego strona nie kwestionuje.
W myśl art. 28 ust. 3a u.s.u.s., należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia (a także odsetki od zaległości wobec ZUS) mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, jeżeli przemawia za tym ważny interes osoby zobowiązanej do ich opłacenia.
Zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
- 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
- 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
- 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Przytoczona wyżej regulacja zawarta w rozporządzeniu nie pozostawia wątpliwości, że zastosowanie uznania administracyjnego, w ramach którego organ może (ale nie jest zobowiązany) umorzyć zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia poprzedzone być musi szczegółowym przeanalizowaniem ujawnionych przez stronę danych dotyczących jej sytuacji materialnej, osobistej i rodzinnej. Treść przywołanego przepisu wskazuje jednocześnie, że ustalenia, czy uregulowanie zaległych należności może pociągnąć dla strony skarżącej i jej rodziny zbyt ciężkie skutki, czynione są w oparciu o materiał dowodowy oferowany przez wnioskodawcę. Skoro bowiem przepis stanowi wprost, że to zobowiązany ma wykazać spełnienie przesłanek określonych w § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r., to znaczy, że w tym zakresie ciężar dowodu spoczywa na wnioskodawcy (por. m.in. wyroki NSA: z dnia 12 stycznia 2012 r., sygn. akt II GSK 1416/10, z dnia 6 czerwca 2012 r., sygn. akt II GSK 685/11 oraz z dnia 8 marca 2013 r., sygn. akt II GSK 2410/11, powoływane wyroki dostępne w internetowej bazie orzeczeń NSA na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Zdaniem Sądu zebrany w sprawie materiał dowodowy został wnikliwie przeanalizowany przez organ i właściwie oceniony. W tym zakresie wskazać należy w szczególności, że skarżąca prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, a więc nie ma nikogo na utrzymaniu. Uzyskuje stałe dochody z renty oraz z wynagrodzenia na pracę, co w zestawieniu ze stałymi wydatkami prowadzi do wniosku, że spłata odsetek w niewielkich, dogodnych ratach nie pozbawi jej możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Niewątpliwie kwestia rozłożenia na raty wszelkich należności skarżącej wobec ZUS wykracza poza ramy niniejszej sprawy i nie podlega w tej sprawie ocenie Sądu, niemniej na marginesie zauważyć można, że odmowa umorzenia odsetek nie musi skutkować zwiększeniem miesięcznej raty, deklarowanej przez stronę odnośnie należności głównej, a jedynie wydłużyć okres spłaty. Nawiązując do argumentacji skargi nadmienić warto, że orzeczenie WSA w Gliwicach z dnia 21 maja 2013 r., sygn. akt I SA/Gl 1363/12, na które powołał się pełnomocnik strony skarżącej dotyczyło niepracującego maturzysty, nie posiadającego żadnych praw do świadczeń pieniężnych.
Zasadna jest zatem konstatacja organu, że przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia nie została wykazana. Organ słusznie odwołał się do młodego wieku skarżącej i udokumentowanego stanu jej zdrowia, stwierdzając na obecnym etapie postępowania, że trudna sytuacja finansowa skarżącej nie ma charakteru trwałego i nieodwracalnego. Ocena taka znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądowym (por. m.in. wyrok NSA z dnia 11 stycznia 2017 r., sygn. akt II GSK 3986/16).
Nie negując trudnego położenia skarżącej i tragicznych, niezawinionych przez nią okoliczności, które negatywnie odbiły się na wszystkich aspektach jej życia podzielić należy pogląd, że w sprawie nie zaistniała przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia. Orzeczenie o odpowiedzialności spadkobiercy za długi spadkowe wynika z przepisów prawa, wobec czego nabycie spadku nie może być utożsamiane z przesłanką umorzenia, niezależnie od okoliczności śmierci spadkodawcy.
Jak już była mowa, organ ocenia zasadność wniosku o umorzenie zaległości w świetle danych ujawnionych przez stronę, w ramach czego strona nie wykazała żadnego schorzenia. Podawała jedynie, że jest w trakcie diagnostyki i dopiero po jej zakończeniu możliwe będzie przedłożenie stosownej dokumentacji. Zasadnie zatem stwierdzono, w oparciu o materiał dowodowy przedłożony organowi do dnia wydania rozstrzygnięcia, że nie zaistniała przesłanka określona w § 3 ust. 1 pkt 3 Rozporządzenia. Jedynie na marginesie odnotować warto, że podniesione w skardze twierdzenie o przeciwskazaniach zdrowotnych do zatrudnienia, czasowej niezdolności skarżącej do pracy z powodu choroby i braku szans na szybkie wyzdrowienie nadal nie zostały poparte żadnym dokumentem załączonym do skargi.
Z powyższego wynika, że, wbrew zarzutom skargi, ZUS w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy dokonał jego wnikliwej, swobodnej, ale nie dowolnej oceny (art. 80 k.p.a.), czemu dał wyraz w prawidłowo sporządzonym uzasadnieniu faktycznym i prawnym zaskarżonej decyzji.
Jak więc wykazano odmowa uwzględnienia wniosku skarżącej o umorzenie należności odsetkowych nie narusza prawa. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę.
Wskazania w tym miejscu wymaga, że "każda zmiana okoliczności faktycznych, w szczególności sytuacji majątkowej, rodzinnej lub zdrowotnej osoby zobowiązanej, może być zawsze podstawą do ponownego wystąpienia z wnioskiem o umorzenie zaległości lub z wnioskiem o rozłożenie należności na raty w myśl art. 28 u.s.u.s., bowiem odmowa ich umorzenia nie stwarza sytuacji powagi rzeczy osądzonej i zobowiązany do uiszczenia zaległości może występować o jej umorzenie tak długo, jak długo zaległość ta istnieje zwłaszcza, jeśli jego sytuacja ulegnie pogorszeniu" (por. m.in. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 8 lutego 2012 r., sygn. akt I SA/Gd 1057/11).