Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicachz 8 maja 2014 r., sygn. akt I SA/Gl 1786/13

Uzasadnienie

1. 1. Zaskarżoną decyzją ostateczną Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. w z dnia [...], na podstawie art. 233 § 1 pkt 1 w zw. z art. 67a § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r. poz. 749 ze zm., dalej: O.p.), utrzymana została w mocy decyzja Wójta Gminy P. z dnia [...] nr [...] o umorzeniu A. S. i A. S. zaległości podatkowej za 2005 r. w kwocie [...] zł.
2. 2. Do wydania powyższego rozstrzygnięcia doszło w następującym stanie faktycznym:
3. 2.1. A. S. złożyła w dniu 2 lipca 2013 r. wniosek do Wójta Gminy P. o "umorzenie moich długów powstałych przed 2009 r." Wskazała, że wprawdzie umorzono jej już odsetki od zaległości podatkowych, ale nadal pozostało zadłużenie w kwocie [...] zł, którego nie jest w stanie uregulować. Podała, że całą kwotę uzyskaną ze sprzedaży działki odziedziczonej po matce wydatkowała na zapłatę podatku od spadku, spłatę zadłużenia w banku i ZUS oraz zakup niezbędnego pieca centralnego ogrzewania. Wyjaśniła, że zaległości w podatku od nieruchomości pochodzą z okresu, gdy po śmierci męża w 2003 r. starała się nadal prowadzić zakład dziewiarski aż do 2009 r., mimo iż przynosił on już tylko straty. Po zamknięciu tej rodzinnej firmy utrzymuje się z emerytury, a pozostali członkowie rodziny są osobami bezrobotnymi, bez prawa do zasiłku. Powołała się ponadto na swój podeszły wiek ([...] lat) i stan zdrowia, wymagający leczenia i zakupu leków. Dodała, że kwota potrącana z jej emerytury stanowi groszowy dochód dla gminy, a dla niej stanowi znaczny uszczerbek finansowy, skutkujący niemożnością realizacji recept na niezbędne lekarstwa.
4. 2.2. Organ podatkowy wezwał wnioskodawczynię do uzupełnienia wniosku przez złożenie dokumentów obrazujących jej aktualną sytuację finansową, majątkową i rodzinną. Podatniczka złożyła pismo wyjaśniając, że w jej budynku mieszkalnym zameldowanych jest i zamieszkuje 7 osób, przy czym wspólne gospodarstwo prowadzi tylko z synem A. S., który jest bezrobotny i pozostaje na jej wyłącznym utrzymaniu. Przedstawiła dokumenty wskazujące na wysokość ponoszonych wydatków na światło, wodę, internet i opał, a także zaświadczenia o pobycie w szpitalu jej i jej syna, niewykupione recepty i oświadczenie syna o pozostawaniu bez pracy.

W toku postępowania organ zebrał dowody potwierdzające fakt, że pozostałe osoby zamieszkujące w budynku podatniczki są bezrobotne, bez prawa do zasiłku. Sporządził też wykaz zaległości w podatku od nieruchomości będącej własnością wnioskodawczyni w 7/8 i jej syna A. S. w 1/8 części. Zaległości te wynoszą: za 2005 r. – [...] zł (III rata), za 2006 r. – [...] zł (I, II i IV rata), za 2007 r. – [...] zł (I, II, III i IV rata), za 2008 r. – [...] zł (I, II, III i IV rata), za 2009 zł – [...] zł (I, II, III i IV rata), za 2010 r. [...] zł (I, II, III i IV rata), za 2011 r. – [...] (IV rata), za 2012 r. – [...] zł (III i IV rata) i [...] zł odsetek oraz za 2013 r. – [...] zł (II rata). Razem zaległość wynosiła na dzień 18 lipca 2013r. [...] zł należności głównej i [...] zł odsetek.

1. 2.3. Decyzją z dnia [...] organ podatkowy, powołując jako podstawę prawną art. 67a § 1 pkt 3 i art. 207 O.p., umorzył zaległość podatkową za 2005 r. w kwocie [...] zł. Decyzję skierował do A. S. i A. S..

W uzasadnieniu przytoczył i omówił przesłanki umorzenia, podkreślając wyjątkowy charakter tej instytucji. Wyjaśnił także, że do zaległości w podatku od nieruchomości nie mają zastosowania przepisy ustawy tzw. abolicyjnej z dnia 9 listopada 2012 r. (Dz. U. z 2012 r. poz. 1551), na którą powołała się wnioskodawczyni. Następnie wskazał, że w rodzinie podatniczki występuje bezrobocie, a miesięczny dochód na członka rodziny jest bardzo niski. Ponosi ona także wydatki na leczenie, a jej rodzina nie korzystała w 2013 r. z pomocy finansowej lub rzeczowej ze środków pomocy społecznej. Nadmienił, że po sprzedaży działki gruntu podatniczka uregulowała należności wobec instytucji, w których miała wysokie zadłużenie. W oparciu o te ustalenia organ uznał, że zachodzą przesłanki do umorzenia zaległości z najwcześniejszego okresu tj. 2005 r. w kwocie [...] zł. Podał ponadto, że wcześniejszymi decyzjami umorzono wnioskodawczyni zaległości za rok podatkowy 2004 wraz z odsetkami – łącznie [...] zł (decyzją z 2010 r.) oraz odsetki od zaległości w kwocie [...] zł (decyzją z 2011 r.).

W końcowej części uzasadnienia organ wskazał na majątkowy charakter podatku oraz nadmienił, że pozostałe osoby korzystające z tej nieruchomości powinny partycypować w regulowaniu należności podatkowych, ciążących na właścicielach, znajdujących się obecnie w trudnej sytuacji finansowej.

3. A. S. i A. S. wnieśli od powyższej decyzji odwołanie, przy czym podpisała je jedynie A. S.. Podatniczka uznała decyzję za niezasadną i krzywdzącą. Raz jeszcze podkreśliła, że zadłużenie było wynikiem strat w działalności gospodarczej a nie samego posiadania majątku. Przedstawiła swą trudną sytuację materialną i życiową, związaną także z niemożnością znalezienia pracy przez 3 członków rodziny, uprzednio zatrudnionych w je firmie. Sytuację utrudnia też fakt, że zaległości podatkowe zostały zabezpieczone hipoteką, co wyklucza uzyskanie jakiegokolwiek kredytu bankowego.

W piśmie z dnia 26 sierpnia 2013 r., uzupełniającym odwołanie, odniosła się do informacji organu, przedstawionej SKO dot. stanu zaległości podatkowych, podnosząc, że sprawa nie dotyczy całości zadłużenia, gdyż wnioskowała jedynie o umorzenie zaległości za lata 2003-2009. Powołała się na dowody wpłat dokonanych w latach 2011, 2012 i 2013 i oświadczyła, że zaległości z tego okresu ureguluje do końca 2013 r.

1. 4. Organ odwoławczy nie uwzględnił odwołania A. S. i utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu przedstawił obszernie stan prawny, dotyczący stosowania ulg w spłacie zaległości podatkowych oraz zakres kontroli sprawowanej w odniesieniu do decyzji uznaniowych przez SKO. Powołał się nadto na poglądy wypracowane w orzecznictwie sądowym, a następnie podzielił stanowisko organu pierwszej instancji, że w rozpatrywanej sprawie wystąpiły obie przesłanki zastosowania ulgi, tj. ważny interes podatnika i interes publiczny. Organ odwoławczy ocenił, że postępowanie dowodowe zostało przeprowadzone w sposób prawidłowy i pełny, oraz stwierdził, że zachodziły podstawy do podjęcia, w ramach uznania administracyjnego, rozstrzygnięcia polegającego na częściowym umorzeniu zaległości w takim zakresie, jak to uczyniono w zaskarżonej decyzji. Decyzja odwoławcza została doręczona obojgu podatnikom.
2. 5. A. S. wniosła skargę do Sądu na powyższą decyzję, określając jej treść jako "odmowę umorzenia podatku od nieruchomości lata 2005-2010". Wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i w uzasadnieniu szczegółowo powtórzyła opis sytuacji materialnej i życiowej, podany wcześniej we wniosku, pismach składanych w toku postępowania oraz w odwołaniu. Podkreśliła, że nie stać jej na zaspokojenie podstawowych potrzeb jak zakup opału na zimę, gdyż po zapłaceniu bieżących opłat pozostaje jej [...] zł na utrzymanie dwóch osób.
3. 6. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o oddalenie skargi i w całości powtórzyło uzasadnienie swego stanowiska, zawartego w decyzji.
4. 7. Na rozprawie pełnomocnik z urzędu podtrzymał zarzuty i wnioski skargi, a ponadto wskazał, że w decyzji organu I instancji brak jest wyjaśnienia, dlaczego uwzględnił on prośbę podatniczki tylko w zakresie 2005 r., co wskazuje, że decyzja ta ma cechy dowolności.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje

1. 8. Zaskarżona decyzja narusza prawo i podlega uchyleniu, jakkolwiek głównie z innych powodów, które Sąd wziął pod uwagę, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi.
2. 9.1. W pierwszej kolejności trzeba wskazać, że zakres rozstrzygnięcia wydanego przez organ pierwszej instancji nie pokrywa się z przedmiotem postępowania, wszczętego wnioskiem skarżącej. Wniosek stanowił bowiem prośbę o umorzenie zaległości w podatku od nieruchomości za lata 2005-2009, tymczasem decyzją z dnia [...] organ orzekł wyłącznie w zakresie zaległości za 2005 r. W części dyspozytywnej decyzji nie zawarto żadnego rozstrzygnięcia w odniesieniu do pozostałych zaległości, a z uzasadnienia jedynie można się domyślać, że pozostałych zaległości organ nie umorzył. Ten sposób załatwienia podania strony pozostaje w sprzeczności z art. 207 § 2 O.p., który stanowi, że decyzja rozstrzyga sprawę co do jej istoty, oraz art. 210 § 1pkt 5 O.p., zgodnie z którym decyzja musi zawierać rozstrzygnięcie.
3. 9.2. Po drugie – wniosek o umorzenie zaległości złożyła wyłącznie A.S., zatem obowiązkiem organu było zawiadomienie o wszczęciu tego postępowania drugiego ze współwłaścicieli nieruchomości, zgodnie z art. 165 § 3a O.p. Tymczasem, bez dopełnienia tej czynności, organ najpierw skierował do A. S. postanowienie (na podstawie art. 155 w zw. z art. 181, art. 189, art. 199 i art. 216 O.p.) zawierające wezwanie do stawienia się w organie podatkowym celem przysłuchania w charakterze strony oraz dostarczenia dokumentów uzasadniających wniosek o ulgę podatkową, a następnie – zawiadomił go o wyznaczeniu terminu do zapoznania się z materiałem dowodowym sprawy. Wydaną decyzję skierował do obojga podatników.
4. 9.3. Poważne braki ma także uzasadnienie decyzji organu pierwszej instancji. Przede wszystkim organ nie wyjaśnił dostatecznie powodów dokonanego wyboru ulgi. Jedyną wskazówką dlaczego umorzono zaległość w kwocie [...] zł jest stwierdzenie, że jest to zaległość najstarsza – "z najbardziej odległego roku". Trudno ten argument uznać za wystarczający, tym bardziej, że w uzasadnieniu nie zawarto informacji ani o wielkości zaległości, o których umorzenie wystąpiła skarżąca, ani o wielkości całego zadłużenia z tytułu podatku od nieruchomości. Nie sposób zatem ocenić, w jakim zakresie prośba podatniczki została uwzględniona i z jakich powodów. Wprawdzie bezspornie decyzja podjęta została w ramach uznania administracyjnego, ale nie zwalnia to organu od prawidłowego uzasadnienia dokonanego wyboru. Wymaga tego wzgląd na zasady ogólne postępowania podatkowego, w tym zwłaszcza zasadę określoną w art. 121 § 1 O.p., zgodnie z którą postępowanie podatkowe powinno być prowadzone w sposób budzący zaufanie do organów podatkowych, oraz zasadą z art. 124 O.p., stanowiącą, że organy powinny wyjaśniać stronom zasadność przesłanek, którymi kierują się przy załatwianiu sprawy. Z tego też względu Sąd podzielił argumentację pełnomocnika strony, przedstawioną na rozprawie, a wskazującą na brak możliwości oceny kryteriów wziętych pod uwagę przez organ, co może wskazywać na dowolność dokonanej oceny i podjętego rozstrzygnięcia.
5. 10. Na powyższe istotne uchybienia proceduralne nie zwrócił uwagi organ odwoławczy. Przede wszystkim nie odniósł się w ogóle do zarzutu A. S., (sformułowanego w uzupełnieniu odwołania), że decyzja organu pierwszej instancji nie rozstrzygnęła jej wniosku o umorzenie zaległości za okres do 2009 r., o co wnosiła. W uzasadnieniu decyzji odwoławczej brak jest wywodu na ten temat i odwołania się do stanu faktycznego sprawy.

Ponadto postępowanie odwoławcze jest dotknięte innymi wadami procesowymi.

Odwołanie wnieśli oboje podatnicy, przy czym podpis pod tym pismem procesowym złożyła jedynie A.S., a organ nie wezwał odwołującego się A. S. do usunięcia tego braku formalnego. Z treści decyzji wynika z kolei, że uznał odwołanie za wniesione tylko przez A. S..

Organ odwoławczy nie dopełnił także obowiązku wynikającego z art. 200 § 1 O.p. i nie zakreślił stronie terminu do zapoznania się z zebranym materiałem dowodowym, co ma o tyle istotne znaczenie, że w toku postępowania odwoławczego uzupełniane były dokumenty zgromadzone w sprawie, zwłaszcza w zakresie informacji o stanie zadłużenia skarżącej (pismo Wójta Gminy P. z 5 września 2013 r.), a strona podnosiła zarzut wadliwego określenia przedmiotu jej wniosku o umorzenie zaległości.

11. Zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem powołanych wyżej przepisów procesowych, w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, co uzasadnia jej uchylenie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.). Sąd jednocześnie – z uwagi na fakt, że decyzja organu pierwszej instancji jest częściowo korzystna dla skarżącej (umarza zaległość za 2005 r.) - odstąpił od jej uchylenia tym wyrokiem i uznał za wystarczające, aby uczynił to organ odwoławczy, który może uchylić tę decyzję w części w jakiej nie rozstrzygnęła ona co do istoty pozostałe żądanie strony, z jednoczesnym usunięciem pozostałych wadliwości proceduralnych. Sposób załatwienia żądania umorzenia zaległości za lata 2006-2009 pozostaje nadal uprawnieniem organu podatkowego pierwszej instancji, działającego w ramach uznania administracyjnego, ale z zachowaniem wymogów prawidłowego uzasadnienia podjętego rozstrzygnięcia.