Uzasadnienie
Odpowiadając na wezwanie do uiszczenia opłaty kancelaryjnej w wysokości 100 zł za odpis orzeczenia z uzasadnieniem sporządzanym na skutek zgłoszonego żądania, skarżący złożył urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, w którym wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną. Na ich majątek składa się jedynie dom. Wnioskodawca utrzymuje się z renty inwalidzkiej, jego żona otrzymuje emeryturę w wysokości 1000 zł. Ponieważ połowę dochodu skarżący przeznacza na lekarstwa, a także został trzykrotnie okradziony, brakuje mu środków na godne życie.
Do wniosku załączono kopię potwierdzenia wypłaty renty w wysokości 896,38 zł.
W piśmie z dnia 6 października 2014 r., złożonym jednocześnie z ww. formularzem wniosku o przyznanie prawa pomocy, skarżący zasygnalizował zamiar zaskarżenia wyroku z dnia 22 września 2014 r. oddalającego jego skargę.
Pismem z dnia 16 października 2014 r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do uzupełnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie m.in. zaświadczenia w sprawie zameldowania, dokumentów dotyczących wszelkich dochodów uzyskiwanych w ramach gospodarstwa domowego, wyciągów z wszelkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i przez osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, dokumentacji wskazującej na stan zdrowia oraz wysokość wydatków ponoszonych na leczenie.
Jednocześnie wezwanie zawierało pouczenie, że niezastosowanie się do wezwania może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę przesłanek przyznania prawa pomocy.
W piśmie z dnia 23 października 2014 r. skarżący oświadczył, że syn nie zamieszkuje wraz z nim, jest jedynie zameldowany. Wskazał, że wydatki na leczenie jego i małżonki zamykają się w przypadku każdego z nich w przedziale od 300-500 zł, i średnio wynoszą 800 zł miesięcznie. Dodał, że nie zachował paragonów wystawionych przez apteki, wobec czego nie może ich przedłożyć. Poinformował, że po odliczeniu wydatków na utrzymanie gospodarstwa domowego oraz na lekarstwa pozostaje kwota 354 zł.
Do pisma wnioskodawca załączył kopie: rocznego obliczenia podatku skarżącego i jego małżonki przez organ rentowy, decyzji z dnia 18 stycznia 2012 r. o waloryzacji emerytury małżonki skarżącego (kwotę do wypłaty określono w niej na 927,05 zł), rachunków i faktur potwierdzających wydatki poniesione na utrzymanie, wyliczone przez skarżącego na kwotę 844 zł (obejmują one wydatki na zakup wody pitnej w wysokości 258 zł – skarżący przedłożył dokumentację związaną z jego podejrzeniami dotyczącymi zanieczyszczenia jego studni przez organy administracji samorządowej; okoliczność ta miała również stanowić przyczynę, dla której jego syn wyprowadził się z domu), dokumentacji odnoszącej się do badań diagnostycznych wykonanych w 2003 r. oraz zawiadomienia o kradzieży dokonanej w dniu 18 sierpnia 2005 r.
Postanowieniem z dnia 4 listopada 2014 r. referendarz sądowy ustanowił skarżącemu radcę prawnego, a w pozostałej części wniosek o przyznanie prawa pomocy oddalił.
W sprzeciwie, wniesionym w terminie do dokonania tej czynności, skarżący zaskarżył tę część postanowienia, która dotyczyła odmowy przyznania mu prawa pomocy. Skarżący powtórzył, że syn nie mieszka wspólnie z nim, a jest jedynie zameldowany. Podniósł, że z uwagi na procesy sądowe jest zadłużony. Dodał także, że miesięcznie na leczenie wydaje około 300 zł. Do sprzeciwu załączył kopie: odcinka wypłaty emerytury żonie w wysokości 1037,52 zł oraz decyzji z dnia 29 kwietnia 2014 r. określającej wysokość zobowiązania z tytułu opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi. Z jej uzasadnienia wynika, że zgodnie z ewidencją ludności nieruchomość jest zamieszkała przez trzy osoby.
W dniu 24 marca 2014 r. skarżący uiścił wpis od skargi wynoszący 100 zł.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje
Na wstępie należy stwierdzić, że zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., zwanej dalej "ppsa") w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Stwierdzić zatem należy, iż wniesienie sprzeciwu nie powoduje poddania postanowienia wydanego przez referendarza sądowego w ramach prawa pomocy ocenie sądu, lecz utratę mocy przez to orzeczenie i przejęcie sprawy do rozpoznania przez sąd.
Skutek ten następuje niezależnie od tego, czy skarżący zaskarży całość czy tylko część rozstrzygnięcia referendarza sądowego. Nie ma zatem znaczenia, że skarżący złożył sprzeciw odnoszący się jedynie do tej części rozstrzygnięcia, które odmawia mu przyznania prawa pomocy. Sprawa podlega bowiem rozpoznaniu przez sąd w świetle istnienia przesłanek, o których mowa w art. 246 ppsa.
W dalszej kolejności wskazać trzeba, że skarżący w formularzu wniósł o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ppsa przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym – czyli w myśl art. 245 § 2 ppsa obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego lub innego profesjonalnego pełnomocnika – następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.
Podkreślić w tym miejscu także należy, że sąd przyznaje prawo pomocy, gdy wnioskodawca wykaże, że w stosunku do jego osoby zachodzą przesłanki przemawiające za uwzględnieniem wniosku. Użyte w treści art. 246 ppsa słowo "wykazać" oznacza dowieść, udokumentować czy udowodnić, a nie jedynie oznajmić czy poinformować (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 863/11, publ. LEX nr 1104158). Wnioskodawca, chcąc skorzystać z prawa pomocy, powinien liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 881/11, publ. LEX nr 1069777).
W świetle powyższych uwag strona ma więc obowiązek współdziałania z Sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Nieuczynienie zadość temu obowiązkowi pociąga zatem za sobą negatywne konsekwencje w postaci niemożliwości uwzględnienia wniosku.
W omawianej sprawie skarżący nie wykonał w pełni skierowanego do niego wezwania, w konsekwencji czego nie zostały złożone dokumenty, które pozwoliłyby wykluczyć powstałe przy ocenie formularza wątpliwości. Z tego zaś względu wezwanie było w niniejszej sprawie niezbędne, a nieustosunkowanie się do niego w sposób pełny, nie pozwala na uwzględnienie wniosku w całości.
Należy zatem odnotować, że skarżący nie nadesłał ani jednego dokumentu obrazującego wydatki na zakup lekarstw, chociaż w świetle jego oświadczeń stanowią one większą część wszystkich kosztów utrzymania. W ocenie Sądu nic nie stało na przeszkodzie, aby skarżący, który jak oświadczył nie zachował wcześniej paragonów z apteki, przedstawił paragony wystawione po dacie doręczenia mu wezwania referendarza sądowego bądź postanowienia z dnia 4 listopada 2014 r. Podkreślić należy, że również do sprzeciwu skarżący nie załączył żadnego dokumentu potwierdzającego wydatki na leczenie, pomimo tego, że ich brak wytknął mu referendarz sądowy w swoim postanowieniu. Bierna postawa wnioskodawcy w tym zakresie nie może zostać oceniona pozytywnie, tym bardziej że został on pouczony, że niewykonanie wezwania może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy.
Miał on zatem świadomość, że jego postawa może skutkować niekorzystnym dla niego rozstrzygnięciem. Należy przy tym zauważyć, że powołane przez skarżącego okoliczności łączące się ze stanem zdrowia nie są potwierdzone aktualnymi dokumentami i wobec tego nie sposób ustalić jak rzeczywiście kształtują się wydatki na leczenie.
Przede wszystkim jednak skarżący nie nadesłał zaświadczenia dotyczącego zameldowania, i to pomimo wyraźnie sformułowanego wezwania. W tej kwestii skarżący pozostał jedynie na oświadczeniu, w świetle którego gospodarstwo domowe tworzy z żoną. Oświadczenie to pozostaje jednakże w sprzeczności z ustaleniami dokonanymi w decyzjach przez organy. Odnotować zatem trzeba, że według decyzji organu pierwszej instancji nieruchomość zamieszkują trzy osoby.
W dalszym ciągu nie zostały zatem wyjaśnione wątpliwości dotyczące ilości osób tworzących ze skarżącym gospodarstwo domowe. W gospodarstwie tym może bowiem pozostawać jeszcze jedna osoba, która może otrzymywać dochód i partycypować w kosztach utrzymania tego gospodarstwa. Niewątpliwie członkowie rodziny, w zależności od otrzymywanego dochodu, mogą w różnych częściach pokrywać także koszty utrzymania gospodarstwa domowego. Z tego też względu poznanie stanu majątkowego wszystkich osób tworzących wspólne gospodarstwo jest niezbędne i dlatego też wezwanie obejmowało uzupełnienie danych wszystkich tych osób, w tym ich rachunków bankowych czy zeznań podatkowych. Odnotować w tym miejscu należy za uzasadnieniem postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego, iż "w zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawione na podstawie art. 255 ppsa do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy" (zob. postanowienie z dnia 10 marca 2011 r., sygn. akt II FZ 67/11, publ. LEX nr 783842).
Pomimo zwrócenia uwagi na powyższe kwestie przez referendarza sądowego w swym postanowieniu, skarżący w sprzeciwie podtrzymał swoje dotychczasowe oświadczenia, nie próbując wyjaśnić wskazanych wątpliwości. Z uwagi zatem na powyższe, w ocenie Sądu, skarżący nie wykazał, że należy mu przyznać prawo pomocy w zakresie całkowitym. Zdaniem Sądu, skarżący jest w stanie wygospodarować środki potrzebne na pokrycie kosztów postępowania, które na obecnym etapie zamykają się w kwocie 100 zł tytułem opłaty kancelaryjnej, do której uiszczenia skarżący został wezwany w związku z wnioskiem o sporządzenie uzasadnienia wyroku. W przypadku wniesienia skargi kasacyjnej wpis od tej skargi również wynosi 100 zł. Zaznaczyć nadto w tym miejscu należy, że wysokość kosztów sądowych w sprawie jest nieznaczna, najmniejsza spośród przewidzianych w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Z tego powodu w niniejszej sprawie zachodzi szczególna potrzeba dokładnego ustalenia możliwości płatniczych wnioskodawcy.
Jest tak tym bardziej dlatego, że uiszczono wymagany w sprawie wpis od skargi. W ocenie Sądu, skarżący nie wykazał, aby jego sytuacja materialna uległa w okresie od daty uiszczenia wpisu sądowego do chwili obecnej takiej zmianie, która uzasadniałaby zwolnienie go od kosztów sądowych. Na sytuację tę z pewnością nie może mieć aktualnie wpływu okoliczność związana z kradzieżą mienia, która została potwierdzona dokumentami sprzed kilku lat. Nie można natomiast tracić z pola widzenia okoliczności, że skarżący reguluje na bieżąco wydatki związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego i nie wykazuje jakichkolwiek zaległości w tym zakresie.
Nadto zwrócić należy uwagę, że w dniu 26 września 2014 r. skarżący uiścił wpis w kwocie 100 zł od jego skargi wniesionej w sprawie o sygn. I SA/Gl 944/14. Powyższe okoliczności dowodzą, że skarżący jest w stanie ponieść koszty sądowe.
Niemniej jednak analizując sytuację materialną skarżącego w świetle złożonych przez niego dokumentów, zasadnym było rozważenie jego wniosku w kontekście częściowego przyznania prawa pomocy, czyli stosownie do art. 245 § 3 ppsa obejmującym ustanowienie m.in. radcy prawnego.
W myśl zatem art. 246 § 1 pkt 2 ppsa przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w takim zakresie następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W omawianym przypadku wskazana przesłanka zwolnienia częściowego w stosunku do skarżącego zachodzi. W tym kontekście należy odnotować, że dochód skarżącego i małżonki, choć regularny, to ogranicza się wyłącznie do świadczeń z ubezpieczenia społecznego, który może być niewystarczający na pokrycie wydatków związanych z ustanowieniem profesjonalnego pełnomocnika. Wydatków tych nie ma z kolei obowiązku pokrywać syn skarżącego.
Nie można przy tym tracić z pola widzenia, że dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy, w części dotyczącej ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, kluczowe znaczenie ma etap postępowania sądowego, w którym taki wniosek został zgłoszony. W omawianym przypadku udział takiego pełnomocnika może okazać się konieczny ze względu na wyrażony przez stronę zamiar wniesienia skargi kasacyjnej, objętej tzw. przymusem adwokacko-radcowskim.
W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ppsa orzekł, jak w sentencji postanowienia.