Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia [...] r. nr [...] (nr sprawy [...]) Zakład Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 1 38 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 267, dalej także: k.p.a.) oraz art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 121, dalej także: u.s.u.s.) utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...]r. nr [...] odmawiającą umorzenia zadłużenia M. K. z tytułu składek za okres od marca 2003 r. do listopada 2011 r. na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych w łącznej kwocie 97.163 zł, w tym z. tytułu składek - 52.492,02 zł, odsetek liczonych na dzień 14 października 2014 r. - 44.671 zł, na Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego w łącznej kwocie 36.023,58 zł, w tym z tytułu składek - 19.949,58 zł, odsetek liczonych na dzień 14 października 2014 r. - 16.074 zł, Fundusz Pracy w łącznej kwocie 7.661,41 zł, w tym z tytułu składek - 4.212,41 zł, odsetek liczonych na dzień 14 października 2014 r. - 3.449 zł.
W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia na wstępie (na str. 2 – 3 zaskarżonej decyzji) zawarto spis dokumentów przedłożonych przez stronę w toku postępowania obejmujących m.in.
- - oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji materialnej osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej (z którego wynika, że strona pracuje zarobkowo w firmie A i z tego tytułu otrzymuje wynagrodzenie w wysokości "najniższej krajowej", nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej ani nie korzysta z innych form pomocy, ponosi stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem, których wysokości nie podano, zamieszkuje i gospodaruje z mężem, którego dochodu nie podano, posiada zobowiązania pieniężne z tytułu zaciągniętego kredytu, którego kwoty ani wysokości miesięcznej raty spłaty nie podano, nie posiada nieruchomości, praw majątkowych ani mienia ruchomego),
- - pismo Miejskiego Zarządu Budynków Mieszkalnych w T. (z którego wynika, że wg stanu na dzień 4 listopada 2014 r. strona posiada zadłużenie mieszkaniowe w łącznej wysokości 13.941,87 zł (należność + odsetki), które w okresie od stycznia do września 2014 r. było spłacane w kwotach od 650 zł do 1.654,64 zł,
- - kserokopię umowy o pracę z dnia 4 lutego 2014 r. zawartej pomiędzy pracodawcą firmą A w B. a stroną na czas określony do dnia 3 lutego 2016 r. z wynagrodzeniem zasadniczym w wysokości 1.100 zł miesięcznie,
- - kserokopię zeznania PIT-37, z którego wynika, że w roku podatkowym 2013 strona osiągnęła z tytułu należności ze stosunku pracy przychód 6.718,34 zł /dochód 6.273,34 zł oraz z tytułu działalności wykonywanej osobiście przychód 3.365,50zł/ dochód 2.692,40 zł,
- - kserokopie kart wypisowych dotyczących pobytów szpitalnych oraz dokumentacji medycznej z leczenia ambulatoryjnego, z których wynika, że strona przebywała w okresie od dnia 21.03.1986r. do dnia 09.04.1986r. w Szpitalu Miejskim w T.,
- - kserokopię orzeczenia z dnia 7 marca 2012 r. o stopniu niepełnosprawności strony wydanego do dnia 31 marca 2015 r. (z którego wynika, że strona ma obniżoną zdolność do wykonywania pracy - lekki stopień niepełnosprawności).
Dalej Zakład podał, że w toku postępowania ustalono, iż działalność gospodarcza prowadzona przez stronę została zakończona w dniu 30 listopada 2011 r., w stosunku do zadłużenia z tytułu składek ubezpieczeniowych aktualnie nie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne, z informacji uzyskanych od Naczelnika Urzędu Skarbowego w T. wynika, że za 2011 r. strona złożyła PIT-28 - przychód 1.737 zł/ dochód 1,737 zł z tytułu działalności prowadzonej na własne nazwisko opodatkowany według stawki 3%, za 2012 r. PIT-37 - przychód 6.133 zł/ dochód 4.906,40 zł z tytułu działalności wykonywanej osobiście, za 2013 r. - PIT-37 - przychód 6.718,34 zł/ dochód 6.273,34 zł z tytułu wynagrodzenia ze stosunku pracy, przychód 3.365,50 zł/ dochód 2.692,40 zł z tytułu działalności wykonywanej osobiście, MOPS w T. w piśmie z dnia 30 października 2014 r. potwierdził, że strona nie figuruje w ewidencji świadczeniobiorców tamtejszego Ośrodka.
W dalszych wywodach zaskarżonego rozstrzygnięcia wskazano, że decyzję o odmowie umorzenia zaległości podjęto w oparciu o art. 28 ust. 2 u.s.u.s. i zacytowano ten przepis. Zakład wyjaśnił, że wzięto również pod uwagę przepisy rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365).
Stosownie do jego postanowień Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
- - gdy opłacenie należności pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych,
- - poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności mogłoby pozbawić zobowiązanego dalszego prowadzenia działalności, lub
- - przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Uwzględniając powołane wyżej przepisy Zakład Ubezpieczeń Społecznych jako organ I instancji stwierdził, iż nie wystąpiły okoliczności, które pozwalałyby uwzględnić wniosek strony. W decyzji nr [...] z dnia [...] r. wskazano, że nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności należności, gdyż wobec strony nie było prowadzone postępowanie egzekucyjne i ani Komornik Sądowy ani Naczelnik Urzędu Skarbowego nie stwierdzili braku majątku podlegającego egzekucji. Przedwczesne byłoby również stwierdzenie, że w ramach prowadzonego postępowania egzekucyjnego nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Dalej organ podał, że strona zawnioskowała o ponowne rozpatrzenie sprawy, a także złożyła pismo z dnia 26 stycznia 2015 r. wraz z dokumentami, z których wynika że wnioskodawczyni aktualnie przebywa na zwolnieniu lekarskim i otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 780 zł, a jej stan zdrowia nie pozwala na odzyskanie zdolności do pracy, w dniu 23 stycznia 2015 r. złożyła dokumenty RP7 i czeka na decyzję, gdyż od 22 lutego 2015 r. uzyska prawa emerytalne, mąż strony pobiera świadczenie z tytułu emerytury w wysokości ok. 1.680 zł brutto (z czego ok. 470 zł to potrącenia komornicze), ponadto dodatkowo uzyskiwał dochód z tytułu umowy zlecenie, który w całości przejmował komornik, stałe wydatki związane z utrzymaniem (poza kosztami wyżywienia) wynoszą łącznie ok. 1.330 zł, strona posiada zobowiązania finansowe z tytułu pożyczek, które miały przyczynić się do poprawy sytuacji finansowej, jednakże otwarcie nowych punktów handlowych zwiększyło tylko straty.
Strona złożyła także zaświadczenie Naczelnika Urzędu Skarbowego w T. z dnia 17 grudnia 2014 r., z którego wynika, że złożyła za lata 2003-2011 zeznania podatkowe na formularzu PIT-28, w których wykazywała przychód z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej opodatkowanej w formie zryczałtowanego podatku dochodowego od przychodów ewidencjonowanych oraz kwotę podatku do zapłaty, zaświadczenie z dnia 20 października 2014 r. z ZUS Oddział w R. Inspektorat w T. stwierdzające wysokość świadczenia emerytalnego, zaświadczenie z dnia 16 października 2014 r. z B wykazujące łączne potrącone kwoty zajęcia wierzytelności, które zostały przekazane do Komornika Sądowego P. K. oraz pismo z dnia 26 stycznia 2015 r. dotyczące wykazu zadłużenia w bankach tj.:
- - C - dług w kwocie 3.000 zł spłacany w miesięcznej racie w wysokości 200 zł,
- - D o w Polsce - dług w kwocie 8.000 zł,
- - E - dług w kwocie 13.000 zł,
- - F - dług w kwocie 13.000 zł, spłacany w miesięcznej racie w wysokości 200 zł,
- - G - dług w kwocie 13.600 zł,
W oparciu o całość zgromadzonej w sprawie dokumentacji Zakład ponownie rozpoznając sprawię stwierdził, że strona nie wniosła żadnych nowych dowodów przemawiających za zmianą decyzji o odmowie umorzenia.
Uwzględniając powyższe oraz treść powołanego na wstępie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. stwierdzono, że w omawianej sprawie nie zaistniały okoliczności wymienione w art. 28 ust. 3 pkt. 1, 2, 4, 4a, 5 u.s.u.s. Zakład wziął pod uwagę fakt, że nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej oraz, że wobec strony nadal nie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne, a Komornik lub Naczelnik Urzędu Skarbowego nie stwierdzili braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Nie można zatem zakwalifikować zaległości jako całkowicie nieściągalnej. Ponadto w zakresie przesłanek wynikających z pkt 6 wskazanego przepisu zaznaczono, że nie można stwierdzić, iż w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, tym bardziej że aktualnie strona osiąga dochód z tytułu wynagrodzenia za pracę.
Organ zaznaczył przy tym, że wyliczenie zawarte w art. 28 u.s.u.s. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia zaległości, przy czym Zakład ma taką możliwość, a nie prawny obowiązek uwzględnienia wniosku strony. Art. 28 ust. 2 u.s.u.s. oparty jest bowiem na konstrukcji tzw. "uznania administracyjnego", co oznacza, że decyzja w zakresie spraw dotyczących umorzenia należności przysługuje każdorazowo Zakładowi, który w przypadku stwierdzenia całkowitej nieściągalności składek, zachodzącej w przypadkach wymienionych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. może, ale nie musi umorzyć zaległości.
Natomiast przy braku całkowitej nieściągalności, ustalanej według kryteriów wskazanych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Zakład podejmując decyzję na podstawie art. 28 ust. 2 pozbawiony jest w ogóle prawnej możliwości umorzenia należności z tytułu składek. Taka sytuacja ma miejsce w rozpatrywanej sprawie, gdyż w stosunku do strony nie było i nie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne, a zatem nie można stwierdzić, iż w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Ocena, odnośnie braku możliwości prowadzenia skutecznej egzekucji, czy też wystąpienia trwałej nieściągalności długu należy wyłącznie do organu prowadzącego postępowanie egzekucyjne. Dyrektor ZUS jako organ egzekucyjny może wszcząć i prowadzić postępowanie egzekucyjne w celu przymusowego ściągnięcia należności, a w przypadku bezskutecznej egzekucji dalsze prowadzenie postępowania może być przekazane do właściwego Naczelnika Urzędu Skarbowego.
Dalej wskazano, że odnosząc się do przepisów § 3 ust. 1 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek Zakład wziął pod uwagę aktualną sytuację rodzinną, materialną i zdrowotną strony, jednak stwierdził, że opisana sytuacja nie uzasadnia umorzenia należności, gdyż wnioskodawczyni:
- - nadal nie udowodniła przewlekłej choroby ani konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, która utrudniałaby lub uniemożliwiałaby wykonywanie pracy zarobkowej, gdyż żadna z tych okoliczności nie wynika ze złożonej dokumentacji medycznej,
- - nie poniosła żadnych strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, gdyż żadna z tych okoliczności nie została wskazana we wniosku,
- - aktualnie nadal pracuje na umowę o pracę do dnia 3 lutego 2016 r. i uzyskuje z tego tytułu dochód, ponadto ponosi stałe wydatki związane z utrzymaniem łącznie w kwocie ok. 1.330 zł oraz spłaca zobowiązania cywilnoprawne i z dokumentacji nie wynikają zaległości w ich opłacaniu, ponadto zgodnie ze złożonym oświadczeniem od 22 lutego 2015 r. strona ma uzyskać prawa do emerytury i będzie otrzymywać świadczenie emerytalne umożliwiające zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych, w tym zakup lekarstw oraz opłacanie należności z tytułu zobowiązań cywilnoprawnych.
W ocenie organu, w sytuacji, w jakiej znajduje się obecnie wnioskodawczyni, niewątpliwie trudnej, całkowite umorzenie należności byłoby przedwczesne i stanowiłoby zbyt daleko idącą formę ulgi. Nie można też jednoznacznie stwierdzić, że brak jest jakichkolwiek perspektyw na spłatę należności z tytułu składek np. w układzie ratalnym.
Jednocześnie organ, przypominając istotę uznania administracyjnego wskazał, nie może podejmować decyzji w sprawie umorzenia należności, kierując się jedynie interesem zobowiązanej, uzasadnionym jej obecną sytuacją finansową. Przy podejmowaniu decyzji wzięto zatem pod uwagę nie tylko interes płatnika, ale także interes społeczny wyrażony w postaci zasady równości i powszechności w wypełnianiu obowiązków płatnika, który nie pozwala ZUS dowolnie preferować interesów jednych płatników kosztem innych. Względy społeczne wymagają, aby zobowiązania w opłacaniu składek były realizowane, a płatnik nie był z nich pochopnie zwalniany.
Ponadto skutki finansowe działalności zobowiązanego nie mogą być przerzucone na Fundusze, a w konsekwencji na ogół obywateli, gdyż działalność gospodarcza jest działalnością prowadzoną na własne ryzyko. Nie można zatem akceptować sytuacji, że płatnik składek opłaca je w tych okresach, gdy osiąga odpowiednie w swej ocenie dochody.
Nadto nie można z instytucji umorzenia zaległości z tytułu składek czynić powszechnie stosowanego środka prowadzącego do zwolnienia z długu. Ewentualne umorzenie w tym wypadku stałoby w sprzeczności z zasadą równego traktowania wszystkich ubezpieczonych, wyrażoną w art. 2a u.s.u.s. Należności z tytułu składek w znaczny sposób zasilają system ubezpieczeń społecznych i przyczyniają się do unikania zaciągania zobowiązań w celu zapewnienia stałej płynności finansowej poszczególnych funduszy, którymi dysponuje ZUS, a w konsekwencji zapobiegają powiększeniu długu publicznego. Wszystkie przesłanki umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek powinny być zatem rozpatrywane nie tylko w kontekście sytuacji ekonomiczno-finansowej dłużnika, ale także w odniesieniu do bieżącego stanu finansów ubezpieczeń społecznych, a więc przy uwzględnieniu interesu społecznego.
Jednocześnie Zakład przyznając, iż uregulowanie zaległości jednorazowo w całości może stanowić zbyt duże obciążenie dla budżetu strony wskazał, że zgodnie z art. 29 u.s.u.s. ze względów gospodarczych oraz innych przyczyn zasługujących na uwzględnienie Zakład może na pisemny wniosek dłużnika rozłożyć należności na raty.
W skardze na powyższe rozstrzygnięcie, skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, skarżąca wskazała, że powyższą decyzję uważa za "niesprawiedliwą i krzywdzącą, a spłatę zadłużenia w całości w jej sytuacji materialnej nie do spełnienia". Podała, że jest osobą niepełnosprawną, [...], która do załatwienia każdej sprawy potrzebuje pomocy osoby towarzyszącej.
W odpowiedzi na skargę Zakład wniósł o jej oddalenie. Podtrzymał w całości dotychczasowe stanowisko i wskazał m.in., że w ocenie organu całkowita nieściągalność nie zachodzi, gdyż strona osiąga przychody w ramach prowadzonej działalności gospodarczej, a postępowanie egzekucyjne nie zostało nadal wdrożone.
W piśmie procesowym z dnia 10 czerwca 2015 r. skarżąca odniosła się do przywołanego powyżej stwierdzenia zawartego w odpowiedzi na skargę. Podniosła, że z dniem [...] r. decyzją Prezydenta Miasta T. (której kserokopię załączyła) została wykreślona z ewidencji działalności gospodarczej i od tego czasu jej nie prowadzi i nie osiąga z tego tytułu żadnych przychodów. Do pisma załączyła także kopię PIT – 37 za 2014 r., w którym wykazała dochód w wysokości 20006,99 zł oraz kopię zawiadomienia z dnia 26 maja 2015 r, w którym ZUS poinformował ją, że wysokość świadczenia od 10 czerwca 2015 r. wynosi miesięcznie 1611,80 zł, ale od czerwca 2015 r. wprowadzone zostało potrącenie (potwierdzenie wypłaty – kwota 944,79 zł).
Na rozprawie w dniu 24 czerwca 2015 r. pełnomocnik skarżącej wnosił i wywodził jak w skardze oraz w piśmie z dnia 10 czerwca 2015 r. Dodatkowo podał, że skarżąca zachorowała na [...] i zaistniała potrzeba leczenia tego schorzenia, co generuje określone koszty. Podniósł także, iż priorytetem dla małżonków jest mieszkanie, starają się spłacać związane z nim zadłużenia, w związku z czym mąż skarżącej (mimo przebytego [...]) podjął dodatkowe zatrudnienie. Oświadczył również, że aby wydobyć się z długów zainwestował wraz z żoną w instrument finansowy, co przyniosło im znaczne straty.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje.
Skarga okazała się nieuzasadniona.
Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2014 r., poz. 1647) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stwierdzenie zatem, iż zaskarżona decyzja lub postanowienie zostały wydane z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy obliguje Sąd do uchylenia zaskarżonego orzeczenia - art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. – dalej także: p.p.s.a.). W myśl art. 134 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji – w granicach i według kryteriów określonych cytowanymi wyżej przepisami - Sąd stwierdził, iż decyzja ta nie narusza prawa.
Poddanym kontroli Sądu w niniejszej sprawie rozstrzygnięciem z dnia [...] r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] r. odmawiającą umorzenia zadłużenia skarżącej z tytułu składek oraz odsetek za okres od marca 2003 r. do listopada 2011 r. na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego oraz Fundusz Pracy w łącznej kwocie ponad 140.000 zł.
Wniosek skarżącej inicjujący postępowanie w niniejszej sprawie podlegał rozpatrzeniu w oparciu o art. 28 ust. 1-3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 121), a także w kontekście art. 28 ust. 3 a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz.U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365).
Na mocy art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Warunek ten nie musi być spełniony jedynie w odniesieniu do składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami tych składek, w odniesieniu do których ustawodawca dopuszcza w uzasadnionych przypadkach możliwość umorzenia także pomimo braku całkowitej nieściągalności. "W przypadku wniosku o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonego, który był jednocześnie płatnikiem tych składek, organ stosuje art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. i bada, czy zachodzi przypadek całkowitej nieściągalności składek, a w przypadku stwierdzenia, że nie występuje całkowita nieściągalność, bada sprawę pod kątem istnienia przesłanek, czy zobowiązany wykazał, że opłacenie należności pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny" (por. wyrok NSA z dnia 17 kwietnia 2013 r., sygn. akt II GSK 44/12, LEX nr 1310089).
Przesłanki stwierdzenia całkowitej nieściągalności wymienione są enumeratywnie w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Stanowi je m.in. sytuacja, gdy nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, stwierdzenie przez naczelnika urzędu skarbowego lub komornika sądowego braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję, a także stan, w którym oczywiste jest, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Stany faktyczne uzasadniające umorzenie należności, mimo niestwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, wskazane są przykładowo w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Stanowi on, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
- 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
- 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
- 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Przytoczona regulacja nie pozostawia wątpliwości, że zastosowanie uznania administracyjnego, w ramach którego organ może (ale nie jest zobowiązany) umorzyć zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie poprzedzone być musi szczegółowym przeanalizowaniem ujawnionych przez stronę danych dotyczących jej sytuacji materialnej, osobistej i rodzinnej. Treść przywołanego przepisu wskazuje jednocześnie, że ustalenia, czy uregulowanie zaległych należności z tytułu składek może pociągnąć dla skarżącego i jego rodziny zbyt ciężkie skutki, czynione są w oparciu o materiał dowodowy oferowany przez wnioskodawcę. Skoro bowiem przepis stanowi wprost, że to zobowiązany ma wykazać spełnienie przesłanek określonych w § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r., to znaczy, że w tym zakresie ciężar dowodu spoczywa na wnioskodawcy (por. m.in. wyroki NSA: z dnia 12 stycznia 2012 r., sygn. akt II GSK 1416/10, z dnia 6 czerwca 2012 r., sygn. akt II GSK 685/11 oraz z dnia 8 marca 2013 r., sygn. akt II GSK 2410/11, LEX nr 1305514, wszystkie powoływane w niniejszym uzasadnieniu wyroki dostępne także w internetowej bazie orzeczeń NSA na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Wskazana analiza sytuacji materialnej, osobistej i rodzinnej wnioskodawczyni została w niniejszej sprawie przeprowadzona, czemu organ dał wyraz w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Opisano w nim w szczególności sytuację zawodową skarżącej (zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej w listopadzie 2011 r., zatrudnienie na czas określony na umowę o pracę za najniższe krajowe wynagrodzenie, perspektywa otrzymania emerytury od 22 lutego 2015 r.,), rodzinną i bytową (pozostawanie we wspólnym gospodarstwie domowym z małżonkiem otrzymującym świadczenie emerytalne w wysokości 1.680 zł brutto, objęte potrąceniami komorniczymi na kwotę ok. 470 zł oraz wynagrodzenie z umowy zlecenia w całości przejmowane przez komornika, ponoszenie stałych kosztów utrzymania w kwocie ok. 1330 zł nie obejmującej kosztów wyżywienia, częściowo spłacane zadłużenie z tytułu opłat mieszkaniowych, a także licznych kredytów, niekorzystanie ze świadczeń pomocy społecznej), zdrowotną (orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności, leczenie ambulatoryjne i stacjonarne).
Podkreślenia wymaga, że wszelkie istotne dla ewentualnego uwzględnienia wniosku skarżącej okoliczności zostały przez organ odnotowane, a ich analiza doprowadziła do zasadnego stwierdzenia, że m.in. ze względu na stałe źródło dochodu skarżącej (wynagrodzenie za pracę, a następnie emerytura) nie zachodzi całkowita nieściągalność zaległości. Zasadnie także stwierdzono, iż aktualna sytuacja finansowa i życiowa wnioskodawczyni jest trudna. Okoliczność ta, zważywszy na uznaniowy charakter zaskarżonej decyzji, nie obligowała jednakże organu do uwzględnienia wniosku strony. Instytucja umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne obwarowana została przez ustawodawcę szczególnymi wymogami, a Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (zobowiązanemu do ściągania należnych składek, zarządzania nimi oraz wypłaty świadczeń z ubezpieczenia społecznego) przyznano w tym zakresie szerokie kompetencje.
Ustawodawca określił jedynie przesłanki stwierdzenia całkowitej nieściągalności należności, nie wskazał natomiast żadnych przesłanek, które obligowałoby ZUS do umorzenia zaległości. Nawet zatem w skrajnie trudnej sytuacji materialnej czy osobistej wnioskodawcy ZUS nie jest zobowiązany do uwzględnienia wniosku strony. "Organ administracji, podejmując decyzję w oparciu o uznanie administracyjne, ma obowiązek zgodnie z art. 7 k.p.a. wyważyć słuszny interes strony i interes publiczny, co prowadzi do wniosku, że zasadniczo, w przypadku gdy nie sprzeciwia się temu interes publiczny, organ powinien podjąć decyzję na korzyść strony postępowania. Podkreślić przy tym należy, że w sprawach o umorzenie należności z tytułu zaległych składek ubezpieczeniowych na podstawie art. 28 ust. 1 u.s.u.s. interes publiczny musi być szczególnie mocno akcentowany, bowiem akceptowanie stanu, w którym dopuszcza się niewywiązywanie się z obowiązku opłacania składek godzi w prawa innych opłacających składki osób i narusza nakreśloną art. 2a ust. 1 i 2 pkt 2 u.s.u.s. zasadę równego traktowania ubezpieczonych (por. m.in. wyrok NSA z dnia 25 lutego 2015 r., sygn. akt II GSK 193/14, LEX nr 1658374).
Mając na uwadze powyższe oraz uwzględniając zakres sądowej kontroli decyzji uznaniowych, która koncentruje się na postępowaniu zmierzającym do wnikliwego ustalenia i oceny okoliczności faktycznych, Sąd nie był uprawniony do zakwestionowania stanowiska organu, który, uznając sytuację wnioskodawczyni za trudną ocenił umorzenie zaległości jako przedwczesne i wskazał na zasadność próby choćby częściowej spłaty zaległości w ramach układu ratalnego.
Zaaprobować także należało twierdzenie organu w kontekście § 3 ust. 1 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek, że strona w dotychczasowym postępowaniu nie wykazała, iż przewlekła choroba czy też konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny utrudniała lub uniemożliwiała wykonywanie pracy zarobkowej (przesłanka ta straciła zresztą na znaczeniu wraz z uzyskaniem przez stronę prawa do świadczenia emerytalnego). Bezsporne jest, iż wnioskodawczyni nie powołała żadnych okoliczności wskazujących, że poniosła straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia.
Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że "każda zmiana okoliczności faktycznych, w szczególności sytuacji majątkowej, rodzinnej lub zdrowotnej osoby zobowiązanej, może być zawsze podstawą do ponownego wystąpienia z wnioskiem o umorzenie zaległości lub z wnioskiem o rozłożenie należności na raty w myśl art. 28 u.s.u.s., bowiem odmowa ich umorzenia nie stwarza sytuacji powagi rzeczy osądzonej i zobowiązany do uiszczenia zaległości może występować o jej umorzenie tak długo, jak długo zaległość ta istnieje zwłaszcza, jeśli jego sytuacja ulegnie pogorszeniu" (por. m.in. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 8 lutego 2012 r., sygn. akt I S/Gd 1057/11, LEX nr 1122920).
Kontrola zaskarżonej decyzji, która – jak już podkreślono - w sprawach skarg na decyzje uznaniowe obejmuje zasadniczo procedowanie organu poprzedzające rozstrzygnięcie o umorzeniu zaległości lub odmowie uwzględniania żądania strony, wykazała legalność działania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w niniejszej sprawie. Organ ten, zapewniając stronie czynny udział w postępowaniu, wnikliwie zbadał sytuację zobowiązanej i jej rodziny, szczegółowo opisał te zasadne ustalenia, a następnie umotywował przyczyny odmowy uwzględnienia wniosku strony.
Powyższa konstatacja nakazywała oddalić skargę w oparciu o art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.