Uzasadnienie
Przedmiotem skargi A. K., skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek ubezpieczeniowych.
W ramach urzędowego formularza PPF z dnia 1 sierpnia 2014 r. strona skarżąca zwróciła się o przyznanie prawa pomocy. W rubryce nr 4 druku PPF zaznaczyła, że wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych w całości bądź w części oraz o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego. W motywach wniosku wskazano na konieczność dalszego prowadzenia sprawy przez fachowego pełnomocnika. Skarżąca podniosła nadto, że nie ma możliwości spłaty zadłużenia wobec ZUS z powodu narastających odsetek, wielokrotnie przekraczających wysokość należności głównej. Podkreśliła także, iż przyznanie jej wnioskowanego prawa pomocy będzie wyrazem respektowania zasady prawa do równego traktowania i godnego życia. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że skarżąca wynajmuje mieszkanie o pow. 45,1 m2. Nie ma żadnych zasobów pieniężnych, ani przedmiotów wartościowych. A. K. uzyskuje dochód z tytułu świadczeń emerytalnych w kwocie 1493,16 zł.
Pismem z dnia 7 sierpnia 2014 r. referendarz sądowy wezwał skarżącą do uzupełnienia ww. wniosku poprzez przedłożenie dodatkowych dokumentów źródłowych, w szczególności przez: 1) nadesłanie tytułu prawnego, na podstawie którego skarżąca zajmuje lokal mieszkalny położony w B. przy ul. [...] oraz aktualnego zaświadczenia wymieniającego wszystkie osoby zameldowane w tej nieruchomości; dodatkowo należało przybliżyć relacje łączące te osoby;
- 2) wykazanie za pomocą kserokopii stosownych dokumentów (potwierdzających wydatki z tytułu np. mediów, zakupu lekarstw itp.) jakiego rzędu kwoty obciążają miesięcznie budżet domowy z tytułu stałych opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego; w tych ramach należało także wyjaśnić kto i w jakiej wysokości ewentualnie partycypuje w ponoszeniu ww. kosztów; wykonując ten punkt wezwania należało wykazać w jaki sposób dokonuje się zapłaty ww. opłat (przelew bankowy, wpłaty w urzędzie pocztowym, inne);
- 3) udokumentowanie wysokości aktualnych dochodów uzyskiwanych przez skarżącą oraz pozostałe osoby zameldowane/zamieszkałe w nieruchomości oznaczonej w pkt 1 wezwania;
- 4) przedłożenie wyciągów i wykazów ze wszystkich rachunków bankowych, w tym ROR, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont. W przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należy przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć oraz sposobie ich spłaty; ten punkt wezwania dotyczy skarżącej oraz wszystkich osób zamieszkałych/zameldowanych w nieruchomości wskazanej w pkt 1 wezwania;
- 5) złożenie oświadczenia, z którego wynikałoby, czy w małżeństwie skarżącej orzeczono rozwód bądź separację; w przypadku odpowiedzi twierdzącej należało tę okoliczność udokumentować.
Pouczono przy tym skarżącą, że niezastosowanie się do wezwania w wyżej zakreślonym terminie i zakresie może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej w skrócie: "P.p.s.a.").
W wezwaniu zobowiązano nadto skarżącą do jednoznacznego oznaczenia czy wnosi o ustanowienie radcy prawnego, czy adwokata, informując ją przy tym, że jest zwolniona od ponoszenia kosztów sądowych z mocy prawa, tj. w oparciu o art. 239 pkt 1 lit. e P.p.s.a.
W piśmie procesowym z dnia 28 sierpnia 2014 r. skarżąca oświadczyła, że wnosi o przyznanie jej profesjonalnego pełnomocnika w osobie adwokata. Skarżąca zeznała, że w ponoszeniu kosztów związanych z utrzymaniem mieszkania partycypuje jej mąż. Oboje prowadzą jednak odrębne gospodarstwa domowe. Opłaty ponoszone są gotówką w urzędzie pocztowym, punktach kasowych oraz przez internet (przelewy grzecznościowe z cudzego rachunku bankowego). Skarżąca odbiera świadczenie emerytalne w urzędzie pocztowym, wynagrodzenie jej męża jest również wypłacane w gotówce. Do przybliżonego wyżej oświadczenia skarżąca dołączyła plik dokumentów źródłowych, w tym: kopie paragonów fiskalnych dokumentujących wizyty u stomatologa opiewających łącznie na kwotę 420 zł; odpis skrócony aktu małżeństwa skarżącej i jej męża; zaświadczenie Urzędu Miejskiego w B., z którego wynika, że w miejscu zamieszkania skarżącej zameldowane są na stałe dwie osoby, tj. skarżąca i jej mąż; zaświadczenie właściwej spółdzielni mieszkaniowej, z którego wynika, że mieszkanie to jest przedmiotem najmu; zaświadczenie ZUS o wysokości świadczenia pobieranego przez skarżącą (miesięcznie jest to kwota 892,26 zł); zaświadczenie pracodawcy męża skarżącej (miesięczny dochód netto stanowi kwotę 2.851,25 zł); zawiadomienie o zmianie wysokości opłat za mieszkanie (miesięczny czynsz wynosi 438,40 zł); potwierdzenie wpłaty z tytułu abonamentu RTV (19,30 zł miesięcznie); potwierdzenie wpłaty z tytułu: zużycia energii elektrycznej (134,87 zł), zużycia gazu (153,45 zł); polecenie przelewu dokumentujące należność z tytułu usług telekomunikacyjnych (62,35 zł).
Ustalono nadto, że mocą postanowienia referendarza sądowego z dnia 4 lipca 2014 r. zwolniono skarżącą od obowiązku poniesienia wpisu sądowego od skargi w sprawie o sygn. akt II SA/Gl 544/14, jak również oddalono jej wniosek o ustanowienie adwokata.
Po rozpoznaniu wniosku zważono, co następuje:
W punkcie wyjścia należało odnotować, że na gruncie urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy (rubryka nr 4) oraz oświadczenia skarżącej z dnia 28 sierpnia 2014 r. przyjęto, że A. K. wystąpiła o zwolnienie jej od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata.
Stosownie do treści art. 243 § 1 P.p.s.a., stronie na jej wniosek może zostać przyznane prawo pomocy. Prawo to może być przyznane w zakresie częściowym lub całkowitym (art. 245 § 1 P.p.s.a.).
Przyszło w tym miejscu podkreślić, iż skarga w niniejszej sprawie, złożona została na decyzję dotyczącą spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych. Zgodnie zaś z treścią art. 239 pkt 1 lit. e) P.p.s.a., nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona, której przedmiotem skargi jest działanie lub bezczynność organu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. Należało zatem stwierdzić, że takim zwolnieniem z mocy samej ustawy objęta jest w tej sprawie A. K.. Oznacza to – mając na uwadze treść art. 241 P.p.s.a. – że skarżąca zwolniona jest od obowiązku ponoszenia zarówno opłat sądowych, w tym wpisów sądowych, jak i ponoszenia wydatków. Z tych względów wniosek, w części dotyczącej zwolnienia od kosztów sądowych, stał się bezprzedmiotowy, a postępowanie z tego wniosku podlega umorzeniu, o czym orzeczono w pkt 1 sentencji, działając na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 i § 2 P.p.s.a.
W tym stanie rzeczy merytoryczne rozstrzygnięcie wniosku o przyznanie prawa pomocy sprowadziło się do zbadania przesłanki przyznania prawa pomocy w kontekście ustanowienia pełnomocnika. Stosownie do treści art. 245 § 3 P.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w tym zakresie, gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.).
Oceniając wniosek w kontekście tej przesłanki uznano, że skarżąca nie wykazała, iż w jej przypadku winno być zastosowane dobrodziejstwo procesowe, jakim niewątpliwie jest prawa pomocy. W toku rozpoznania wniosku stwierdzono w pierwszej kolejności, że skarżąca w żaden sposób nie wykazała, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego ze swoim mężem. Trzeba w tym miejscu podkreślić, że choć ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi jak i rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. nr 227, poz. 2245) nie definiują pojęcia "wspólnego gospodarstwa domowego" to jednak w literaturze przedmiotu przyjmuje się, że pod pojęciem "pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym" rozumie się stałe przebywanie kilku osób w tym samym miejscu, które związane jest z koncentracją ich interesów życiowych, przy jednoczesnym partycypowaniu w utrzymywaniu tego gospodarstwa (tak Ł. Strzępek [w:] Pisma stron w postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Komentarz, orzecznictwo, wzory /pod. red. R. Mikosza/, Warszawa 2008 r., s. 154). Innymi słowy "wspólne prowadzenie gospodarstwa domowego" należy rozumieć szeroko – jako wspólne zamieszkiwanie jak i ponoszenie wspólnych wydatków. Przez wspólne zamieszkiwanie rozumie się mieszkanie w tym samym lokalu mieszkalnym bądź w tym samym budynku, natomiast przez wspólne gospodarowanie rozumie się ponoszenie wspólnych wydatków na zaspokajanie potrzeb osób zamieszkujących w tym samym lokalu lub budynku.
Przedstawione w tej sprawie materiały źródłowe pozwoliły przyjąć, że skarżąca stale przebywa w jednym lokalu mieszkalnym wraz z mężem, i że interesy życiowe ich obojga koncentrują się w tym lokum. Pozostają oni zatem co najmniej w więzi ekonomicznej. W orzecznictwie ugruntowany został pogląd, iż w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim (a w takim skarżąca nadal pozostaje) oceny aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy dokonuje się również z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka. Badanie tych okoliczności jest przy tym niezależne od tego jaki ustrój majątkowy istnieje pomiędzy małżonkami. Mają oni bowiem względem siebie obowiązek pomocy, obejmujący swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywania związanych z tym kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej lub pozostawanie w separacji faktycznej (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 września 2009 r., sygn. akt I FZ 199/09, z dnia 19 maja 2009 r., sygn. akt I FZ 113-116/09, z dnia 19 maja 2009 r., sygn. akt I FZ 125-126/09, z dnia 26 sierpnia 2009 r., sygn. akt I FZ 243/09, z dnia 19 sierpnia 2009 r., sygn. akt I FZ 336/09, z dnia 26 listopada 2008 r., sygn. akt I FZ 463/08 – dostępne w bazie orzeczeń na stronie internetowej www.nsa.gov.pl).
Przyjęta wyżej konstatacja pozwoliła na uznanie, że budżet domowy skarżącej stanowi miesięcznie kwotę 3.743,51 zł i stanowi sumę dochodów jej oraz jej męża. Taka kwota pozwoli jej na partycypację w kosztach sądowych we wnioskowanym przez nią zakresie nawet po uiszczeniu niezbędnych opłat związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego. Co znamienne, koszty sądowe na obecnym etapie postępowania sądowego sprowadzają się do uiszczenia wpisu sądowego od skargi, z której to opłaty skarżąca jest zwolniona z mocy ustawy. Taki stan rzeczy pozwoli jej na gromadzenie niezbędnych środków na wynagrodzenie pełnomocnika ustanowionego z wyboru, o ile w ogóle zajdzie taka konieczność. Nie mniej istotny z omawianego tutaj punktu widzenia jest bowiem fakt, że udział profesjonalnego pełnomocnika w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest uzależniony od etapu tego postępowania. W chwili obecnej takowy udział nie jest jeszcze potrzebny [podobnie przyjął referendarz sądowy w prawomocnym postanowieniu w sprawie II SA/Gl 544/14].
Zgodnie bowiem z art. 175 § 3 pkt 1 P.p.s.a. oraz art. 194 § 4 P.p.s.a. – staje się on niezbędny dopiero w przypadku sporządzenia skargi kasacyjnej lub zażalenia na postanowienie o odrzuceniu skargi kasacyjnej. Ponadto w myśl art. 6 P.p.s.a. Sąd powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań, a według art. 134 § 1 P.p.s.a. nie jest związany granicami skargi.
Zapadłe obecnie rozstrzygnięcie nie narusza sygnalizowanej przez skarżącą zasady równego traktowania stron, jak również nie naruszy sygnalizowanego przez nią standardu godnego życia. Z ogólnej zasady wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. wynika, że każdy wnoszący sprawę do Sądu powinien liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania. Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 5 czerwca 2012 r., sygn. akt II OZ 476/12, wymóg ten nie stanowi ograniczenia prawa do Sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Przyznanie stronie prawa pomocy, jako odstępstwo od powyższej zasady, stanowiące swoistą formę dofinansowania jej z budżetu państwa poprzez zapewnienie bezpłatnego udziału w postępowaniu, powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków na pokrycie kosztów tego postępowania jest rzeczywiście niemożliwe.
Trzeba ponownie zaznaczyć, że skarżąca jest w tej sprawie zwolniona od kosztów sądowych z mocy ustawy, co pozwoli poczynić w jej budżecie domowym oszczędności, które mogą być przeznaczone na pokrycie wynagrodzenia pełnomocnika procesowego, o ile – wypada to jeszcze raz podkreślić – zajdzie taka konieczność.
W wyniku poczynionych wyżej ustaleń, w kwestii wniosku o ustanowienie pełnomocnika, orzeczono w pkt 2 dyspozytywnej części postanowienia, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., art. 254 § 1 oraz art. 258 § 2 pkt 7 tej ustawy.