Uzasadnienie
Zakład Ubezpieczeń Społecznych (zwany dalej: ZUS) decyzją z dnia [...], nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt. 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267, dalej: k.p.a.) utrzymał w mocy decyzję z dnia [...], którą odmówiono J. M. (zwanemu dalej: skarżącym lub stroną) umorzenia należności z tytułu nie opłaconych w terminie składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy za okres 12/1999-02/2014 w łącznej wysokości 35.305,66 zł.
Uzasadniając rozstrzygnięcie organ odwoławczy wskazał, że ZUS decyzją z dnia [...] odmówił skarżącemu umorzenia należności z tytułu nie opłaconych w terminie składek za okres 12/1999-02/2014 w łącznej wysokości 35.305,66 zł, gdyż nie wystąpiła żadna z przesłanek wymienionych w art. 28 ust. 3 pkt.1-6 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1442, dalej: u.s.u.s.) uzasadniających uznanie, iż zobowiązania z tytułu składek, są całkowicie nieściągalne - co jest warunkiem koniecznym do ich ewentualnego umorzenia. Ponadto skarżący nie wykazał, iż z uwagi na sytuację materialną oraz rodzinną uregulowanie należności za osobę prowadzącą działalność gospodarczą wpłatami własnymi lub w ramach układu ratalnego wiązałoby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych jego rodziny.
Skarżący w dniu 10 czerwca 2014 r. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy umorzenia należności z tytułu nie opłaconych w terminie składek, powołując się na ciężką sytuacją finansową oraz zdrowotną. Skarżący do wniosku przedłożył: wniosek o wykreślenie z dniem 30 czerwca 2014 r. prowadzonej działalności oraz gospodarczej oraz opinię lekarską sporządzoną w dniu 23 maja 2014 r. na potrzeby Sądu Okręgowego w B., Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych.
ZUS stwierdził, że w myśl art. 28 ust. 2 z zastrzeżeniem art. 30 u.s.u.s. należności z tytułu składek (w tym także odsetki za zwłokę, koszty upomnienia, opłata dodatkowa) mogą być umarzane tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, której przypadki wymienione są w art. 28 ust 3 pkt 1-6 u.s.u.s.
Po ponownym przeanalizowaniu sprawy organ odwoławczy stwierdził, iż organ I instancji prawidłowo uznał, iż w sprawie nie wystąpiły przesłanki wymienione w art. 28 ust. 3 pkt. 3,5 i 6 u.s.u.s. Wprawdzie skarżący nie prowadzi już od 1 lipca 2014 r. działalności gospodarczej, niemniej jednak naczelnik urzędu skarbowego, ani komornik sądowy nie stwierdzili braku majątku, z którego można prowadzić postępowanie egzekucyjne. Nie jest wykluczone także, że w postępowaniu egzekucyjnym uzyska się kwoty przekraczające wydatki egzekucyjne.
Jednocześnie ZUS w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazał, że zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek ubezpieczonych, będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być także umarzane, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, jeżeli przemawia za tym ważny interes osoby zobowiązanej do ich opłacenia. Zasady umarzania należności z tytułu składek na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. określa Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365).
ZUS stwierdził, że organ I Instancji prawidłowo uznał, iż skarżący nie wykazał, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności w dłuższym okresie czasu wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Skarżący wraz z żoną oraz dwójką dorosłych dzieci prowadzi czteroosobowe gospodarstwo domowe, które utrzymuje się z dochodów uzyskiwanych przez córkę skarżącego w wysokości 1.500,00 zł netto. Gospodarstwo domowe ponosi natomiast miesięczne wydatki w wysokości 4.500,00 zł, w tym wydatki związane z opłatami miesięcznymi w wysokości 2.000,00 zł, wydatki związane z kosztami leczenia w wysokości 2.000,00 zł oraz z tytułu innych wydatków w wysokości 500,00 zł. Skarżący choruje na: [...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...].
Rozkładając całość zaległości z tytułu nie opłaconych w terminie składek na 96 rat kwota raty wyniosłaby około 368,00 zł + opłata prolongacyjna.
ZUS podkreślił, że złożony wniosek stoi w sprzeczności z interesem publicznym rozumianym jako zapewnienie realizacji świadczeń szerokiej rzeszy obywateli. Środki na realizację wyżej wymienionych świadczeń pochodzą właśnie z wpływów na poczet bieżących i zaległych składek. ZUS na wniosek płatnika, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem płatnika może umorzyć w całości lub w części zaległości z tytułu składek wraz z odsetkami za zwłokę. Decyzje w sprawie umorzenia podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego, albowiem ZUS nie jest zobligowany do umarzania należności. Jednakże nawet ustalenie, że istnieją przesłanki, które uzasadniałyby pozytywne rozpatrzenie wniosku płatnika, stanowi to jedynie warunek konieczny rozważenia takiej możliwości i nie zobowiązuje do wydania decyzji uwzględniającej żądania strony. Umorzenie należności z tytułu składek powoduje rezygnację ZUS z całości lub części powstałych zobowiązań.
Zastosowanie tej instytucji mogą zatem uzasadniać jedynie wyjątkowe okoliczności, a zatem takie, na które płatnik nie miał wpływu lub, które były niezależne od sposobu jego postępowania, jak np.: znaczne obniżenie zdolności płatniczej płatnika, spowodowane klęską żywiołową lub wypadkiem losowym, podważające w sposób istotny warunki egzystencji płatnika i jego rodziny, co w przypadku skrzącego nie zostało wykazane. Podejmując się wykonywania działalności gospodarczej skarżący wziął na siebie obowiązek zapoznania się z przepisami prawnymi i ich respektowania tak, aby nie dochodziło do naruszeń prawa.
Zatem skutki finansowe działalności gospodarczej skarżącego nie mogą być przerzucane na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, a w konsekwencji na ogół obywateli. Działalność gospodarcza jest działalnością prowadzoną w imieniu własnym i na własne ryzyko. Ponadto nie można z instytucji umorzenia zaległości z tytułu składek czynić powszechnie stosowanego środka prowadzącego do zwolnienia z długu.
W skardze na decyzję ZUS, wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, skarżący stwierdził, że "zastosowanie zbyt uciążliwego środka egzekucyjnego w sytuacji jakiej obecnie jest, kwalifikuje go do umorzenia wszelkich zaległości wobec ZUS".
Skarżący podkreślił, że od 1 lipca 2014 r. nie prowadzi działalności gospodarczej ze względu na bardzo zły stan zdrowia. Prowadzi gospodarstwo domowe z żoną i dwiema córkami, z których tylko jedna osiąga dochód w wysokości 1.500,00 zł netto miesięcznie, resztę kosztów, jakie potrzebuje do egzystencji stanowi pomoc rodziny. Nie posiada żadnego majątku, dlatego też postępowanie egzekucyjne w stosunku do niego byłoby niecelowe i naraziłoby tylko ZUS na dodatkowe koszty, a jemu dostarczyło kolejnych kłopotów.
Zdaniem skarżącego spełnia on warunki art. 28 ust.3 pkt 6 u.s.u.s., gdyż jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. W jego przypadku zachodzą więc wyjątkowe okoliczności, na które nie miał wpływu, a mianowicie pogarszający się stan zdrowia, który spowodował, że zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej. Ponadto zgodnie z opiniami lekarzy jego stan zdrowia ze względu na postępujące schorzenia będzie się pogarszał, więc w żaden sposób nie będzie w stanie zapłacić zaległości. Skarżący powołał się na treść opinii wydanej przez biegłego lekarza sądowego w dniu 23 maja 2014 r. do sprawy Sądu Okręgowego w B., Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, w której biegły stwierdził, że utracił on w znacznym stopniu zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji i ustalił, że inwalidztwo powstało od 20 września 2013 r. tj. od wydania pierwszego orzeczenia przez lekarza orzecznika ZUS.
Ponadto skarżący zgłosił zarzut przedawnienia należności z tytułu składek za okres od l2/1999 do 08/2000. Skarżący powołał się w tym względzie na treść ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, zgodnie z którą składki ulegają przedawnieniu po upływie pięciu lat od ich wymagalności.
ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie.
ZUS podtrzymał swoje stanowisko i argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji, nie odniósł się jednak do zgłoszonego przez stronę zarzutu przedawnienia.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwach zważył, co następuje
Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. Kontrola, o której mowa w § 1, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 § 2 cyt. ustawy).
Stwierdzenie zatem, iż zaskarżona decyzja/postanowienie zostało wydane z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, obliguje Sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji/postanowienia (art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.).
Skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek podejmując rozstrzygnięcie Sąd uwzględnił okoliczności, które nie zostały w niej podniesione (oprócz ogólnikowo sformułowanego zarzutu przedawnienia). Możliwość taką stwarza art. 134 § 1 p.p.s.a stanowiący, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W ocenie Sądu zaskarżona decyzja narusza prawo w sposób uzasadniający wyeliminowanie jej z obrotu prawnego.
Oceniając legalność zaskarżonej decyzji w pierwszej kolejności wskazać należy, iż postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek unormowane jest w art. 28 u.s.u.s., jak również w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych enumeratywnie w ust. 3 tego przepisu - w pkt od 1 do 6 albo, gdy zachodzą inne szczególne względy wskazane w rozporządzeniu wykonawczym.
Należy zatem jeszcze raz przypomnieć, że zgodnie z treścią art. 28 ust. 3a u.s.u.s.: "Należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności". Na podstawie art. 28 ust. 3b u.s.u.s. zostało wydane rozporządzenie wykonawcze i kwestie te reguluje § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Z powołanego przepisu wynika, że ZUS może umorzyć ubezpieczonemu, będącemu płatnikiem składek należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Powyższe rozporządzenie wskazuje przykładowo, że taka sytuacja ma miejsce, gdy:
- 1) opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych,
- 2) poniesione straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodują, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności,
- 3) przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Trzeba jednak podkreślić, że decyzje w sprawach tego rodzaju mogą być wydawane wyłącznie w przypadku należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Niedopuszczalne jest natomiast procedowanie w sprawach dotyczących należności, które wygasły na skutek przedawnienia. Przedawnienie jako instytucja prawa materialnego, skutkująca wygaśnięciem zobowiązania musi być bezwzględnie respektowana w toku postępowania. W realiach rozpoznawanej sprawy, obowiązkiem ZUS było zatem w pierwszej kolejności ustalenie, czy istnieją należności składkowe, których umorzenia domagał się skarżący. Za bezprzedmiotowe (podlegające umorzeniu zgodnie z art. 105 § 3 k.p.a) trzeba bowiem uznać prowadzenie przez organ postępowania w sprawie umorzenia nieistniejących (przedawnionych) należności składkowych. Dopiero po prawidłowym ustaleniu okresu, którego dotyczą należności składkowe oraz ich wysokości możliwe jest wydanie przez organ prawidłowej decyzji w ramach tzw. uznania administracyjnego, na podstawie art. 28 u.s.u.s.
Do składek na ubezpieczenia społeczne należnych i nieprzedawnionych przed dniem 31 grudnia 2002 r. stosuje się przepis art. 24 ust. 4 u.s.u.s w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2012 r., Nr 241, poz. 2074). Zatem do nieprzedawnionych do dnia 31 grudnia 2002 r. należności stosować należy nie tylko nowy (wydłużony) termin przedawnienia, ale również wszystkie nowe przepisy dotyczące okoliczności mających wpływ na bieg tego terminu, to jest jego przerwanie i zawieszenie, o ile wymienione w nowych przepisach podstawy przerwania lub zawieszenia biegu przedawnienia powstały po tej dacie. Skutki wcześniejszych zdarzeń oceniać należy według przepisów obowiązujących w chwili ich zaistnienia.
W rozpatrywanej sprawie zaległości skarżącego na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy dotyczą okresu już od 12/1999 do 02/2014. Stąd też istotne dla wyniku sprawy było ustalenie, czy i kiedy doszło do przerwania biegu terminu przedawnienia.
W zaskarżonej decyzji zagadnienie to w ogóle nie zostało poruszone, co przemawia za tym, ż organ w ogóle nie rozważał problemu przedawnienia części należności objętej niniejszym postępowaniem.
W tym stanie rzeczy Sąd nie miał możliwości weryfikacji, czy w badanej sprawie nastąpił upływ czasu skutkujący przedawnieniem.
Zdaniem Sądu niewyjaśnienie kwestii przedawnienia czyni przedwczesnym rozstrzygnięcie w przedmiocie odmowy umorzenia należności skarżącego z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy. Brak ustaleń w tym zakresie oznacza bowiem, że ZUS nie dopełnił wymogu pełnego wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy zgodnie z zasadami wynikającymi z art. 7, art. 77 i art. 107 § 3 k.pa, obligującymi organ do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, przytoczenia przepisów i wyjaśnienia podstawy rozstrzygnięcia. Naruszenia te, w ocenie Sądu mają istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy i muszą skutkować uchyleniem zaskarżonej decyzji.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych ponownie rozstrzygając sprawę powinien przede wszystkim wyjaśnić i wykazać to w decyzji, czy i w jakim zakresie zaległe składki uległy przedawnieniu, czy też nie, a w konsekwencji co w istocie jest przedmiotem sprawy.
W tym stanie rzeczy Sąd orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.