Uzasadnienie
Skarżący L. i W.K. wnieśli skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] grudnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2010 r. Do skargi załączyli kopie wielu dokumentów obrazujących ich sytuację materialną oraz wydatki ujawnione w rozliczeniu rocznym PIT za 2010 r.
W skardze skarżący wnieśli o zwolnienie ich od kosztów sądowych z powodu trudnej sytuacji materialnej.
Po wezwaniu przez Sąd do złożenia wniosków o przyznanie im prawa pomocy na urzędowym formularzu skarżący nadesłali wnioski ppf na urzędowych formularzach.
L.K. w złożonym wniosku zwróciła się o przyznanie jej prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz przyznanie doradcy podatkowego.
W uzasadnieniu wskazała, że jest osobą niepełnosprawną z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności od urodzenia na stałe. Ponadto poinformowała, że jej współmałżonek jest również niepełnosprawny, występuje u niego tzw.
"stopa cukrzycowa" i od 18 lat przebywa na rencie inwalidzkiej z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Skarżąca oświadczyła, że na utrzymaniu ma dwoje uczących się poza miejscem zamieszkania dzieci, z których jedno jest niepełnosprawne.
Nadmieniła, że współmałżonek i córka wymagają stosowania diet, a mąż środków opatrunkowych ze względu na ropiejące owrzodzenia. Skarżąca oświadczyła, że jest właścicielką domu mieszkalnego o powierzchni 98 m2, nie posiada inne majątku ani oszczędności. Wskazała, że z tytułu wynagrodzenia osiąga miesięcznie dochód w wysokości 2.576,27 zł, a jej małżonek otrzymuje rentę w wysokości 651,50 zł.
Wśród zobowiązań i stałych wydatków wymieniła spłacany kredyt hipoteczny w dolarach ok. 300 zł oraz dwa kredyty zaciągnięte m.in. na studia córki oraz dwa kredyty w zakładzie pracy. Do kosztów skarżąca zaliczyła: koszty leczenia, opłaty za gaz – 1500 zł, prąd 400 zł, wodę – 200 zł.
W.K. w złożonym wniosku zwrócił się także o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia doradcy podatkowego. W uzasadnieniu powtórzył informacje zawarte przez jego małżonkę w jej wniosku, a ponadto opisując swoje schorzenia wskazał, że leczy się w [...] i w [...] oraz wymaga zabiegów podologicznych z powodu owrzodzeń stopy w przebiegu choroby cukrzycowej. Wskazał, że ma problemy z poruszaniem się. Potwierdził informacje zawarte w uzasadnieniu wniosku ppf małżonki dotyczące stosowania diety, środków opatrunkowych, posiadanej wspólnie nieruchomości, osiąganych dochodów oraz wydatków i zobowiązań kredytowych.
Następnie Sąd wezwał skarżących do przedłożenia w terminie 7 dni pod rygorem wydania rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy w oparciu o treść oświadczeń i dokumentów znajdujących się w aktach sprawy dodatkowo: wyciągów ze wszystkich rachunków bankowych obojga skarżących za ostatnie 3 miesiące, dokumentów potwierdzających wysokość uzyskiwanych przez skarżących dochodów, oświadczenia skarżących, czy ich córka Ż. nadal jest osobą niepełnosprawną i w razie odpowiedzi twierdzącej dostarczenia aktualnej decyzji potwierdzające ten fakt, oświadczenia skarżących w zakresie uzyskiwania dochodu przez ich dzieci oraz oświadczenia skarżących o wysokości comiesięcznie ponoszonych przez skarżących wydatków z podziałem na poszczególne cele wydatkowe.
W odpowiedzi przesłanej w zakreślonym przez Sąd terminie skarżący oświadczyli, że ich dzieci nie otrzymują dochodów. Ponadto wskazali, że do ich stałych wydatków należy zaliczyć: podatek od nieruchomości – 137 zł, ubezpieczenie samochodu – 186 zł, opłaty za wodę i ścieki – 246 zł, opłaty za gaz kwartalnie 1473, 35 zł, opłaty za prąd co drugi miesiąc w kwocie 427,90 zł, leki w zależności od zaleceń lekarzy, drzewo na opał – 600 zł, dojazdy do szkoły dzieci – 200 zł, dojazdy do pracy, spłaty kredytów bankowych – 1100 zł, spłaty kredytów zaciągniętych w pracy – 800 zł, koszty dojazdów na rehabilitację, które są zależne od zaleceń i zleceń lekarskich.
Skarżący w uzupełnieniu swoich wniosków przesłali ponadto dokumentację, o którą zostali wezwani, w tym: kopię orzeczenia o niepełnosprawności Ż.K. z [...] maja 2015r. wydane do [...] października 2017r., kopię decyzji ZUS z [...] marca 2016 r. o waloryzacji świadczenia rentowego W.K. do kwoty 677 zł, oryginały zaświadczeń z ZUS potwierdzające pobieranie przez skarżącego renty z tytułu niezdolności do pracy w marcu w wysokości 750 zł (do wypłaty 651,50 zł), w lutym 2017 r. w wysokości 676,75 zł (do wypłaty 423,66 zł) oraz w styczniu w wysokości 676,75 zł (do wypłaty 423,66 zł), oryginał zaświadczenia z pierwszego zakładu pracy skarżącej (Zespołu Szkół [...]) z [...] kwietnia 2017 r. potwierdzającego, że w okresie od stycznia do marca 2017 r. skarżąca otrzymała wynagrodzenie zasadnicze w wysokości 2089,12 zł (miesięcznie 778,15 zł) oraz zaświadczenie z drugiego zakładu pracy (Gimnazjum nr [...]) potwierdzającego otrzymywanie przez skarżącą wynagrodzenia w ostatnim kwartale miesięcznie w wysokości 2919,40 zł oraz dodatkowego wynagrodzenia rocznego w wysokości netto 2.927,22 zł. Skarżący przedłożyli również wyciągi bankowe: z [...] z konta skarżącej za okresy [...].02.2017r. – [...].03.2017r., [...].01.2017r. – [...].02.2017r., z Banku [...] rachunku skarżącej za okresy: [...].01.2017r. – [...].02.2017r., [...].02.2017r. – [...].03.2017r., [...].03.2017 r. – [...].04.2017 r.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Stosownie do brzmienia art. 239 § 1 pkt 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 – dalej zwanej P.p.s.a.) nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona, które przyznane zostało prawo pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym (prawo pomocy) w zakresie określonym w prawomocnym postanowieniu o przyznaniu tego prawa.
Zgodnie z art. 243 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania.
Zgodnie z treścią art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.), zaś w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie pełnomocnika (art. 245 § 3 tej ustawy).
Z kolei przepis art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a wskazuje przesłanki, na podstawie których następuje przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej. W zakresie całkowitym następuje ono, gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, w zakresie częściowym natomiast - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Zawarty w art. 246 § 1 i 2 P.p.s.a. zwrot "gdy wykaże" oznacza, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się on w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy, zaś zwrot "może być przyznane" wskazuje na fakultatywny charakter orzeczenia Sądu o przyznaniu prawa pomocy.
Przy spełnieniu przesłanek przewidzianych w wymienionym przepisie, Sąd bowiem może, ale nie musi, przyznać wnioskowaną pomoc, gdy uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu (por. post. NSA z dnia 8 lipca 2008r., I GZ 173/08, CBOSA). Uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy we wskazanym zakresie należy więc do Sądu, przy czym ocena sytuacji materialnej nie sprowadza się tylko do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada on majątek oraz czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Podnieść też należy, iż udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe.
Z tego też względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Pomoc finansowa ze strony państwa przysługiwać będzie jedynie podmiotom, które nie mogą - z powodów od siebie niezależnych - pozyskać środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego (post. NSA z dnia 16 kwietnia 2008 r., II OZ 326/08, CBOSA). Podkreślić przy tym również należy, że badając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd winien mieć również na uwadze, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego wyrażonej w art. 199 P.p.s.a.
W przypadku skarżących zasadne było zwolnienie ich od kosztów sądowych.
Z przedstawionych przez nich dokumentów i oświadczeń wynika bowiem, że nie mają oszczędności, a ich stałe, podstawowe wydatki pochłaniają całość dochodów.
Podkreślenia wymaga, że oświadczenia skarżących dotyczące ich sytuacji są spójne, a w części dotyczącej dochodów znajdują odzwierciedlenie w przedłożonych dokumentach – zaświadczeniach o wysokości renty skarżącego, zaświadczeniach z zakładów pracy skarżącej oraz wyciągach z kont bankowych skarżącej. Sąd wziął również pod uwagę okoliczność wielości postępowań sądowoadministracyjnych zainicjowanych skargami skarżących.
W tej sytuacji należało stwierdzić, że poniesienie kosztów sądowych mogłoby narazić skarżących na uszczerbek utrzymania koniecznego.
Jednocześnie należy wskazać, że w ocenie Sądu nie było jednak podstaw do ustanowienia pełnomocnika z urzędu.
Wyjaśnić bowiem należy, że na obecnym etapie postępowania przed sądem administracyjnym skarżący nie muszą być obowiązkowo reprezentowani przez zawodowego pełnomocnika. Analiza akt sprawy wskazuje zaś, że skarżący potrafią samodzielnie podejmować czynności w postępowaniu, o czym świadczy prawidłowe złożenie skargi oraz pism w postępowaniu dotyczącym przyznania prawa pomocy. Nadto, o ile ponoszenie kosztów sądowych jest obowiązkiem strony, o tyle korzystanie z usług profesjonalnego pełnomocnika nie ma charakteru obligatoryjnego. Co więcej, sama konstrukcja postępowania sądowoadministracyjnego i wyznaczona w niej rola Sądu, stanowią należytą gwarancję ochrony uprawnień strony. Zgodnie bowiem z art. 6 P.p.s.a sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata, radcy prawnego lub doradcy podatkowego niezbędnych pouczeń co do czynności procesowych i skutków ich zaniedbań.
Ponadto, jak stanowi art. 134 § 1 P.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza, to że kontrola sądowoadministracyjna obejmuje całokształt działań organów administracji, wskutek których mogło dojść do naruszenia prawa, niezależnie od zgłaszanych w tym względzie przez strony zarzutów (argumenty za post. NSA z 20 marca 2013 r. II FZ 142/13).
Należy też zwrócić uwagę, że niniejsza sprawa dotyczy określenia skarżącym wysokości należnego podatku dochodowego od osób fizycznych za 2010 r. w wysokości 1041 zł tj. w wysokości odmiennej od wykazanej w zeznaniu podatkowym przez skarżących. Z analizy akt administracyjnych wynika, że skarżący mają rozeznanie konieczne do prowadzenia swoich spraw i korzystają z przysługujących im praw.
W niniejszej sprawie brak jednak podstaw do uznania, że odmowa ustanowienia pełnomocnika na obecnym etapie postępowania mogłaby spowodować dla skarżących jakiekolwiek ujemne następstwa procesowe czy też ograniczyć ich prawo do sądu.
Uwzględniając powyższe, postanowiono o zwolnieniu skarżących od kosztów sądowych i oddaleniu wniosku o ustanowienie doradcy podatkowego (art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a.).