Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia 7 lipca 2016r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia 21 kwietnia 2016r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia skarżącemu – Z.B. (dalej: skarżący) należności w wysokości 76.482,20 zł z tytułu odsetek za zwłokę od nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne własne oraz ubezpieczenie społeczne za zatrudnionych pracowników za okres od 04/1996 do 12/1998, naliczonych na dzień wpływu wniosku o umorzenie, tj. 24 lutego 2016r.
Organ po ponownym – na wniosek skarżącego – rozpatrzeniu sprawy o umorzenie należności stwierdził, że decyzja wydana w I instancji była prawidłowa. Wniosek o umorzenie należności był motywowany trudną sytuacją materialną skarżącego i chorobą jego małżonki, jednakże na podstawie pisma Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej z dnia 14 marca 2016r. ustalono, że skarżący nie widnieje w ewidencji świadczeniobiorców ośrodka i nie korzysta z żadnej formy pomocy społecznej.
Organ wskazując, że umorzenie odsetek za zwłokę jest konsekwencją umorzenia składek (art. 28 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych), wywiódł, że nie można stwierdzić w sposób nie budzący wątpliwości, iż długu skarżącego nie uda się odzyskać – a więc, że spełnione są przesłanki do ewentualnego umorzenia zadłużenia na podstawie art. 28 ust. 2 u.s.u.s. Jakkolwiek bowiem wobec skarżącego jest prowadzone postępowanie egzekucyjne przez Naczelnika Urzędu Skarbowego, to organy wymienione w ustawie jako właściwe do stwierdzenia nieściągalności wymaganego obowiązku (Naczelnik Urzędu Skarbowego, ani też Komornik Sądowy) nie wydały takiego rozstrzygnięcia. Nie można także uznać, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwoty przekraczającej wydatki egzekucyjne.
Organ, podkreślając odpowiedzialność płatnika za zobowiązania składkowe całym teraźniejszym i przyszłym majątkiem, wskazał w niniejszej sprawie zasadnicze przesłanki przemawiające za niemożnością stwierdzenia całkowitej nieściągalności i odmową umorzenia zobowiązań: po pierwsze, istnienie świadczenia emerytalnego, z którego dokonywane są potrącenia przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w wysokości 466,39 zł, a po drugie istnienie ewentualnie zbywalnego składnika majątkowego w postaci nieruchomości, tj. mieszkania o powierzchni 60,69 m2 objętego współwłasnością przez skarżącego, na którym istnieje możliwość dokonania zabezpieczenia poprzez wpis hipoteki przymusowej, a także prowadzenia egzekucji.
Odwołując się do przesłanek umorzenia należności zawartych w rozporządzeniu z 2003r., organ stwierdził, że skarżący nie udokumentował poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych. Dalej, odnośnie przesłanki umorzenia należności ze względu na chorobę własną, bądź najbliższego członka rodziny i związaną z tym konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym, pozbawiającą jednocześnie możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności, organ podniósł, że musi istnieć ścisły związek między chorobą, bądź koniecznością sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, a pozbawieniem możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. W ocenie organu nie sposób uznać, że okoliczności, iż żona skarżącego jest po dwóch zawałach mózgu i leczy się na nadciśnienie tętnicze oraz cukrzycę typu 2 pozbawiają skarżącego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Skarżący otrzymuje bowiem świadczenie emerytalne, na przyznanie i wypłatę którego stan zdrowia współmałżonka nie ma jakiegokolwiek wpływu. Organ nie uznał również – ze względu na wiek skarżącego – argumentu, że w związku z koniecznością sprawowania opieki nad małżonką nie może on podjąć dodatkowego zatrudnienia.
Nadto organ ocenił, że nie występuje w przedmiotowej sprawie przesłanka umorzenia należności w postaci pozbawienia zobowiązanego i członków jego rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych na skutek opłacenia należności. Zakład wziął w tym zakresie pod uwagę, że skarżący jest emerytem, otrzymującym świadczenie w wysokości 1.291,33 zł netto miesięcznie (podano wysokość świadczenia po dokonanych potrąceniach w wysokości 466,39 zł miesięcznie), prowadzi gospodarstwo domowe z żoną – emerytką, pobierającą świadczenie w wysokości 1.367,88 zł netto miesięcznie, stałe wydatki związane z utrzymaniem opiewają na kwotę 796,82 zł, wydatki ponoszone na leki wynoszą 300,00 zł, a inne wydatki stanowią kwotę 190,00 zł, poza tym skarżący uiszcza comiesięczne raty kredytowe w wysokości 232,33 zł.
Organ podkreślił, że uiszczenie należności nie musi nastąpić jednorazowo, dług może być rozłożony na raty, dostosowane do możliwości płatniczych skarżącego, może też być dochodzony w formie, w jakiej ma to miejsce aktualnie, tj. potrąceń egzekucyjnych ze świadczenia dokonywanych w granicach określonych przez ustawodawcę.
W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący domagał się o uchylenia zaskarżonej decyzji wydanej w drugiej instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia. Skarżący zarzucił naruszenie:
- art. 28 ust. 3 pkt 5 oraz 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez wadliwą wykładnię tych przepisów i niewłaściwe zastosowanie, a w konsekwencji przyjęcie, że prowadzenie egzekucji przeciwko stronie mogłoby doprowadzić do ściągnięcia zaległych należności oraz odsetek, w sytuacji gdy prowadzona dotychczas względem skarżącego egzekucja nie skutkuje wyegzekwowaniem kwot większych od wydatków egzekucyjnych ze względu na sytuację materialną skarżącego, rodzinną oraz brak możliwości uzyskania dodatkowych dochodów z uwagi na wiek i brak możliwości zarobkowania;
- art. 7 w zw. z art. 77 kpa poprzez zaniechanie dokonania ustaleń faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy;
- art. 80 kpa poprzez przekroczenie granic oceny przeprowadzonego postępowania dowodowego;
- art. 107 § 3 kpa poprzez wadliwe uzasadnienie zaskarżonej decyzji, zwłaszcza brak odniesienia się do całości argumentacji przedstawionej przez skarżącego w aspekcie braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję, faktu, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, jak i zdolności skarżącego do zapłaty całości zaległości z tytułu składek;
- art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne poprzez wadliwą wykładnię tych przepisów, a w konsekwencji przyjęcie, że opłacenie należności nie pozbawi skarżącego i jego rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
- art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne poprzez wadliwą wykładnię tych przepisów, a w konsekwencji uznanie, że opłacenie należności nie pociągnie zbyt ciężkich skutków dla skarżącego i jego rodziny pomimo tego, że istnieje konieczność sprawowania przeze skarżącego opieki nad chorą żoną, co pozbawia go możliwość uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności;
- art. 8 kpa poprzez takie prowadzenie postępowania, które narusza zasadę pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa.
W uzasadnieniu skargi skarżący podniósł, że w związku zaległościami z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oraz odsetek od tych zaległości było prowadzone postępowanie egzekucyjne wobec skarżącego, zakończone wydaniem postanowienia z 20 października 2015r. przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w Oświęcimiu o umorzeniu postępowania egzekucyjnego wobec braku możliwości skutecznego wyegzekwowania należności objętych tytułami wykonawczymi. Stwierdzono, że organ egzekucyjny miesięcznie uzyskiwał od skarżącego kwotę, która pokrywa znikomą część zaległości w stosunku do należności objętych tytułami wykonawczymi (suma należności głównej oraz odsetek osiąga łącznie ponad 100.000 zł). Uznano, że nawet systematyczne ściąganie od skarżącego maksymalnej części przysługującego świadczenia nie zdołałoby zaspokoić wierzyciela, zwłaszcza przy nieustannie narastających odsetkach. Postanowienie to zostało uchylone, zaś organ odwoławczy przekazując sprawę do ponownego rozpatrzenia stwierdził, że organ egzekucyjny rozpatrując ponownie sprawę powinien nadal prowadzić postępowanie egzekucyjne, ewentualnie kierując się ekonomiką postępowania w porozumieniu z wierzycielem rozważyć umorzenie postępowania egzekucyjnego do części tytułów wykonawczych. Zdaniem skarżącego przeczy to tezie zawartej w zaskarżonej decyzji, że w przedmiotowej sprawie nie zachodzą przesłanki ujęte w art. 28 ust. 3 pkt 5 i pkt 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.
Wskazał przy tym, że egzekucja z nieruchomości - lokalu położonego w O., której jest współwłaścicielem nie jest możliwa do zrealizowania z uwagi na fakt, że przedmiotowa nieruchomość stanowi wspólność ustawową majątkową małżeńską, a tytuły wykonawcze dotyczą tylko skarżącego. Skarżący w tym zakresie podkreślił, że stwierdzono brak możliwości skutecznego wyegzekwowania należności objętych tytułami wykonawczymi i dlatego organ egzekucyjny podjął próbę umorzenia postępowania egzekucyjnego. Organ nie odniósł się do postanowienia organu egzekucyjnego o umorzeniu postępowania egzekucyjnego, jak również do wywodów zawartych w postanowieniu organu odwoławczego zawartych w postanowieniu uchylającym postanowienie o umorzeniu.
Stwierdzenie, że nie zachodzi przypadek całkowitej nieściągalności jest przedwczesny wobec braku należytego i przekonywującego uzasadnienia. Stanowi to naruszenie art. 7 w zw. z art. 77 kpa poprzez zaniechanie dokonania ustaleń faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, naruszenie art. 80 kpa poprzez przekroczenie granic oceny przeprowadzonego postępowania dowodowego, jak i naruszenie art. 107 § 3 kpa poprzez wadliwe uzasadnienie zaskarżonej decyzji, zwłaszcza brak odniesienia się do całości argumentacji przedstawionej przez skarżącego w aspekcie stwierdzenia przez naczelnika urzędu skarbowego braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję, jak i w szczególności faktu, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot, przekraczających wydatki egzekucyjne oraz rozważenia umorzenia postępowania egzekucyjnego co do części tytułów wykonawczych.
Następnie w kontekście przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z 2003r. skarżący podniósł, że nawet organ pierwszej instancji uznał jego sytuację za trudną. Przypomniał, że w dalszym ciągu wyraża wolę spłaty należności głównej, ale nie jest w stanie pokryć odsetek, które wynoszą aktualnie ponad 80.000 zł. Podkreślił konieczność stałej opieki nad schorowaną małżonką.
Dodał, że we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia 5 maja 2016r. wskazał na niejasności w prowadzonym przez Zakład postępowaniu, zwracając uwagę na to, że w związku z różnymi, sprzecznymi informacjami wysyłanymi do skarżącego przez organ, skarżący nie był pewny jakich okresów i jakich należności dotyczyło toczące się wobec niego postępowanie egzekucyjne, jakie czynności były podejmowane w stosunku do okresów wskazanych w zawiadomieniu o wszczęciu postępowania. Sam organ wskazał, że zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek po grudniu 1998r. uległy przedawnieniu, więc w ocenie skarżącego, tym bardziej zobowiązania powstałe za okresy wcześniejsze również uległy przedawnieniu. Skarżący podał, że niezrozumiałym było dla niego, na jakiej podstawie było prowadzone postępowanie egzekucyjne, jakich należności dotyczyła egzekucja, a jakich decyzja nr 71031/U/2016 o odmowie umorzenia należności. Pomimo wskazania przez skarżącego niejasności w toczącym się postępowaniu, w zaskarżonej decyzji organ nie odniósł się do jego zarzutów.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko. Odnośnie zarzutów dotyczących niewyjaśnienia kwestii przedawnienia, wyczerpujące stanowisko zostało przedstawione w piśmie z dnia 19 maja 2016r.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.
Przeprowadzając badanie zgodności zaskarżonej decyzji z przepisami odnoszącymi się bezpośrednio do możliwości umorzenia należności, w pierwszej kolejności należy przypomnieć, że zgodnie z treścią art. 28 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (j.t. Dz.U. z 2016r., poz. 963 ze zm. – dalej u.s.u.s.), należności z tytułu składek, pod którym to pojęciem należy rozumieć składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę (art. 24 ust. 2 u.s.u.s.), mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Jak wynika z ust. 3 tego przepisu, całkowita nieściągalność, zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
- sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze;
- nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa;
- nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
- naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję albo gdy 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Powyższe wyliczenie stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. W niniejszej sprawie organ stwierdził, że w stosunku do skarżącego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne i nie została stwierdzona jego bezskuteczność. Nie zaistniały również inne okoliczności wskazane w tym przepisie. Oznacza to z kolei, że w stosunku do skarżącego nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności.
W ocenie Sądu organ administracyjny prawidłowo stwierdził, że żadna z wyżej wskazanych przesłanek nie zaistniała. W szczególności nie zostało prawomocnie stwierdzone przez organ prowadzący postępowanie egzekucyjny, że brak jest majątku z którego można prowadzić postępowanie egzekucyjne. Organ prowadzący postępowanie egzekucyjne stwierdził jedynie w uchylonym następnie postanowieniu, że pomimo prowadzenia czynności egzekucyjnych i egzekwowania kwot, brak jest możliwości zaspokojenia wierzyciela, nie wskazując już na ciągle narastające odsetki. Niemniej jednak informacja taka pochodzi jedynie od skarżącego, gdyż organ administracyjny nie przeprowadził dowodu ze wskazywanych przez skarżącego postanowienia. Nie zmienia to oczywiście faktu, że przesłanka całkowitej nieściągalności nie ma w sprawie miejsca, gdyż postępowanie egzekucyjne nadal jest prowadzone, zaś egzekwowane kwoty są wyższe od kosztów egzekucyjnych.
W takiej sytuacji organ rozważył, czy zachodzą przesłanki określone w art. 28 ust. 3a u.s.u.s., w którym przewidziano możliwość umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Dotyczy to jednakże wyłącznie należności ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek. Wykonując delegację ustawową przewidzianą w art. 28 ust. 3b, Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej wskazał przykładowo w rozporządzeniu z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. nr 141, poz. 1365) okoliczności, których zaistnienie daje możliwość rozważenia, czy wniosek ubezpieczonego może zostać uwzględniony.
Wyżej wskazane przepisy dające podstawę do wydania decyzji umarzającej należności składkowe oparte są na instytucji uznania administracyjnego. Przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym organ obowiązany jest do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki. Dopiero w ten sposób przeprowadzona analiza stanu faktycznego sprawy stanowi materiał będący podstawą do wydania decyzji o charakterze uznaniowym. Ma to szczególne znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy organ ma pozbawić obywatela pewnych praw, nałożyć na niego obowiązek, czy też odmówić mu możliwości skorzystania z uprawnień przewidzianych przez prawo, jak miało to miejsce w przedmiotowej sprawie (tak NSA w wyroku z dnia 10 października 2007 r., sygn. akt II GSK 176/07, LEX nr 399183).
W ocenie Sądu zebrany w sprawie materiał dowodowy nie był wystarczający do wydania decyzji dotyczącej zastosowania lub odmowy zastosowania wnioskowanej przez skarżącego ulgi. Organ zaniechał przeprowadzenia czynności, które powinien podjąć z urzędu, a bez których materiału dowodowego zebranego w sprawie, nie można uznać za wyczerpujący, a także za prawidłowo oceniony.
Zanim Sąd wskaże na uchybienia organu, przypomnieć należy, że stosownie do art. 7 k.p.a - w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Powołany przepis formułuje naczelną zasadę postępowania jaką jest zasada prawdy obiektywnej, której realizacja ma ścisły związek z zasadą praworządności oraz wywiera zasadniczy wpływ na ukształtowanie całego postępowania administracyjnego, obligując organ administracji publicznej do wyczerpującego zbadania okoliczności faktycznych związanych z daną sprawą, na podstawie wszelkich dostępnych dowodów. Z zasady tej wynika między innymi rozwijany w art. 77 § 1 k.p.a. obowiązek organu administracji publicznej określenia w każdej sprawie z urzędu jakie dowody są konieczne do wyjaśnienie stanu faktycznego, ich poszukiwania oraz realizacji. Stosownie do art. 75 § 1 k.p.a., jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny.
Konsekwencją obowiązywania zasad praworządności i prawdy obiektywnej jest także regulacja zawarta w art. 107 § 1 k.p.a., ustanawiającym obok innych wymogów decyzji obowiązek organu zawarcia w niej podstawy prawnej i uzasadnienia faktycznego, które w myśl § 3 tego artykułu powinno w szczególności obejmować wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne -wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Odpowiednie ujawnienie procesu decyzyjnego w sferze podstawy faktycznej rozstrzygnięcia stanowi jedną z gwarancji prawidłowej realizacji zasady swobodnej oceny dowodów z art. 80 k.p.a., rozumianej jako ocenę tego materiału na podstawie całokształtu zgromadzonych dowodów, następująca zgodnie z zasadami logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego (zob. między innymi: A. Wróbel- komentarz do art. 80 kodeksu postępowania administracyjnego [w:] M. Jaśkowska, A. Wróbel, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Zakamycze, 2005, wyd. II.; C. Martysz- komentarz do art. 80 kodeksu postępowania administracyjnego, [w:] G. Łaszczyca, Cz. Martysz, A. Matan, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Tom l i II, Zakamycze, 2005; J. Borkowski: Glosa do wyroku NSA z dnia 6 października 1993r., l SA 1270/93, OSP 1994/7-8/131).
W niniejszej sprawie organ zaniechał przeprowadzenia postępowania dowodowego związanego z prowadzonym postępowaniem egzekucyjnym. Jak już zostało to wskazane we wcześniejszej części uzasadnienia, skarżący sygnalizował organowi, że w toku postępowania egzekucyjnego organ egzekucyjny próbował umorzyć postępowanie, gdyż jego zdaniem, brak jest możliwości zaspokojenia wierzyciela i w istocie pomimo prowadzonych czynności egzekucyjnych dług wzrasta z uwagi na narastające odsetki. Wprawdzie organ odwoławczy uchylił to postanowienie, lecz według skarżącego również i on zwracał uwagę na celowość częściowego umorzenia postępowania, lecz w porozumieniu z wierzycielem. W ocenie Sądu okoliczność "narastania" zadłużenia jest istotna i powinna zostać dokładnie zbadana przez organ prowadzący postępowanie o zastosowanie ulgi. Podkreślenia przy tym wymaga, że skarżący wnosił u umorzenie odsetek, deklarując gotowość spłaty należności głównej. Z zachowania skarżącego wynika wobec powyższego, że deklaruje chęć współpracy z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych w przynajmniej częściowej spłacie swojego zadłużenia.
W ocenie Sądu niedopuszczalna jest sytuacja, w której organ prowadzi postępowanie egzekucyjne, w trakcie którego w istocie nie ma szans na wyegzekwowanie dochodzonej należności. Jeżeli twierdzenia skarżącego są prawdziwe i w istocie pomimo uzyskiwania w trakcie postępowania egzekucyjnego pewnych kwot, nie jest możliwe zaspokojenie wierzyciela, zaś dług zamiast maleć, rośnie, brak jest przesłanek do podtrzymywania wniosku o kontynuowanie takiego postępowania, w sytuacji w której dłużnik zwraca się z wnioskiem o zastosowanie ulgi w postaci częściowego umorzenia zaległości, deklarując chęć spłaty pozostałej części. Celem bowiem postępowania egzekucyjnego nie jest jedynie jego prowadzenie, lecz jest nim wyegzekwowanie dochodzonych kwot. Wierzyciel decydując się na kontynuowanie egzekucji musi w bliższej lub dalszej perspektywie przewidywać zaspokojenie należności. Tymczasem w zaskarżonej decyzji organ w ogóle nie rozważał, czy postępowanie egzekucyjne w takim kształcie daje potencjalną możliwość wyegzekwowania całości zadłużenia. Sąd jeszcze raz podkreśla, że informację o sposobie prowadzenia postępowania egzekucyjnego czerpie jedynie z oświadczeń skarżącego, gdyż organ nie przeprowadził na tę okoliczność żadnego postępowania. Wywody Sądy mają jedynie na celu wykazanie, że zaniechanie zbadania okoliczności podnoszonych przez skarżącego, stanowiło naruszenie wcześniej wskazanych przepisów postępowania i miało istotny wpływ na wynik sprawy.
Nie można bowiem zapominać, że z dyspozycji art. 28 ust. 3a u.s.u.s. wynika, iż należności mogą być umarzane w uzasadnionych przypadkach. Organ realizując dyrektywę wynikającą z tego przepisu i badając, czy w konkretnej sprawie "uzasadniony przypadek" występuje, powinien przeanalizować wszystkie okoliczności. W szczególności, jeżeli dana okoliczność zostanie podniesiona przez stronę postępowania, jak miało to miejsce w niniejszej sprawie. Tymczasem organ nie przeprowadził żadnego postępowania w tym kierunku i nie odniósł się do podnoszonej przez skarżącego kwestii w uzasadnieniu swojej decyzji. Zwrócić należy przy tym uwagę na okoliczność, że realizując delegację ustawową Minister Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej w § 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003r. wskazał, że możliwość umorzenia składek zachodzi w sytuacji, w której stan majątkowy i sytuacja rodzinna powodują, że zobowiązany nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Jednocześnie wskazane zostały sytuacje, które spełniają powyższy warunek. Jest to jednak wyliczenie przykładowe, zaś katalog takich sytuacji jest otwarty. Tymczasem organ potraktował powyższe wyliczenie, jako wyczerpujące i nie odniósł się do argumentacji skarżącego związanej z niemożnością wyegzekwowania należności w trakcie trwającego postępowania egzekucyjnego.
Błędnie również organ powołuje okoliczność, że skarżący jest współwłaścicielem nieruchomości i z niej można przeprowadzić egzekucję. Do tej okoliczności organ przykładał dużą wagę. Można nawet pokusić się o stwierdzenie, że zdaniem organu prawo własności nieruchomości uniemożliwia umorzenie należności składkowych. Stanowisko takie jest jednak nieprawidłowe. Pomijając już fakt, że organ stworzyłby normę prawną polegającą na przyjęciu, że właścicielom nieruchomości nie można umarzać należności składkowych. Stwierdzić należy, że organ powinien przeanalizować po pierwsze możliwość zbycia przedmiotowej nieruchomości, zaś następnie skutki, jakie sprzedaż ta pociągnęłaby dla skarżącego, jego rodziny oraz instytucji państwowych. W orzecznictwie sądowym za utrwalony należy uznać pogląd, zgodnie z którym, sytuacja, w której zapłata zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych do środków pomocy państwa, nie jest zgodna nie dość, że z interesem zobowiązanego, to jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym (tak w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 grudnia 2014r., sygn. akt II GSK 1837/13 – LEX nr 1637111). Stanowisko takie zawarł również między innymi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w wyroku z dnia 27 maja 2014r. (sygn. akt I SA/Rz 304/14 – LEX nr 1469972) stwierdzając, że sytuacja, w której spłata zaległości spowoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych do środków pomocy państwa (korzystanie z pomocy społecznej) nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest zgodna również z interesem publicznym. W niniejszym postępowaniu, poza samym stwierdzeniem, że skarżący jest współwłaścicielem nieruchomości, organ w ogóle wyżej wskazanych kwestii nie rozważał, co czyni uzasadnienie zaskarżonej decyzji wadliwym. Organ nie wyjaśnił w szczególności w jaki sposób skarżący będzie zaspokajał swoje potrzeby mieszkaniowe, jeżeli dojdzie do zbycia nieruchomości w której zamieszkuje i jakie konsekwencje czynność taka miałaby dla instytucji państwowych, które mogłyby zostać zobowiązane do pomocy w zaspokojeniu tych potrzeb mieszkaniowych. Brak rozważenia powyższych kwestii powoduje, że uzasadnienie zaskarżonej decyzji narusza art. 107 § 3 k.p.a.
W ocenie Sądu również fakt, że skarżący nie korzysta z pomocy społecznej, nie może stanowić argumentu uniemożliwiającego umorzenie należności. Przyjęcie stanowiska organu prowadziłoby do powstania kolejnego warunku umorzenia należności, czyli korzystania z pomocy społecznej. Brak korzystania z takiej pomocy może jedynie sugerować, że skarżący samodzielnie stara się zaspokajać swoje potrzeby bytowe. Jeżeli organ będzie miał wątpliwości, czy jest to możliwe, ewentualnie, czy w związku z tym może również spłacić zaległości, powinien podjąć inicjatywę dowodową i ustalić należycie stan faktyczny sprawy. W każdym razie organ musi uzasadnić swoje stanowisko. Sąd nie może się "domyślać", dlaczego według organu brak korzystania z pomocy społecznej, stanowi argument do odmowy umorzenia zaległości. Poza tym stanowisko organu prowadziłoby do sytuacji, w której osoby starające się samodzielnie zaspokajać swoje potrzeby bytowe, byłyby gorzej traktowane od osób, które prób takich nie podejmują i jedynie oczekują pomocy ze strony państwa. Dyskryminowane byłyby przy tym osoby aktywne. Trudno przyjąć, aby argumentacja taka odpowiadała interesowi publicznemu.
Kolejna sporna kwestia dotyczyła przedawnienia należności skarżącego. Wskazywał on, że organ nie był w stanie wyjaśnić, jakie należności uległy przedawnieniu oraz od jakich zostały naliczone odsetki. Organ w zaskarżonej decyzji w ogóle się do powyższych zarzutów nie odniósł. Jedynie w odpowiedzi na skargę zostało wskazane, że skarżącemu udzielono odpowiedzi w piśmie procesowym. Istotnym jest, że podejmując rozstrzygnięcie w zakresie umorzenia należności, organ powinien znać ich wysokość. W sytuacji, jaka miała miejsce w niniejszej sprawie, czyli podnoszenia, że należności uległy przedawnieniu, organ powinien poczynić w tym kierunku stosowne ustalenia. Uzasadnienie decyzji powinno oddawać wyniki tych ustaleń, aby umożliwić Sądowi zbadanie ich prawidłowości. Nie jest przy tym możliwe sprawdzenie prawidłowości stanowiska organu zawartego w piśmie procesowym, gdyż przedmiotem kontroli sądowej jest decyzja, nie zaś pismo. Wobec powyższego brak zawarcia ustaleń kwestii związanych z ewentualnym przedawnieniem należności z tytułu składek, prowadzi do naruszenia art. 107 § 3 k.p.a.
Wskazać można w tym miejscu na prawomocny wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 27 marca 2012r. (sygn. akt III SA/Lu 91/12 – LEX nr 1139317) w którym zostało stwierdzone, że postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek unormowane w art. 28 u.s.u.s. dotyczyć może tylko i wyłącznie należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Niedopuszczalne jest natomiast objęcie postępowaniem należności, które wygasły na skutek przedawnienia. Dlatego jeżeli zobowiązany w swoim wniosku o umorzenie należności zasadnie wskazuje również składki, które uległy przedawnieniu, to w tym zakresie organ pierwszej instancji powinien umorzyć postępowanie jako bezprzedmiotowe (art. 105 k.p.a.). Jeżeli zaś przedawnienie należności stwierdzone zostanie dopiero w postępowaniu będącym skutkiem wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, to zakład powinien uchylić zaskarżoną decyzję w części dotyczącej przedawnionych należności i w tym zakresie umorzyć postępowanie pierwszej instancji (art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a.).
Tymczasem w niniejszej sprawie, jak zostało to wskazane powyżej, organ w ogóle nie wyjaśnił podnoszonej przez skarżącego kwestii przedawnienia należności składkowych. Oczywiście nie w każdej sprawie związanej ze stosowaniem ulgi organ musi wyjaśniać taką okoliczność, lecz jeżeli strona ją wyraźnie podniesienie, organ musi kwestię tę zbadać, zaś wyniki przeprowadzonego postępowania w tym kierunku, powinny znaleźć się w uzasadnieniu decyzji.
Orzekanie w przedmiocie umorzenia zaległości w przypadku gdy zaległości te nie istnieją ponieważ uległy przedawnieniu, stanowi rażące naruszenie przepisów postępowania. Wniosek strony o umorzenie zaległości nie rozstrzyga bowiem ani o istnieniu zaległości, ani o ich wysokości - organ powinien samodzielnie zweryfikować w toku postępowania w przedmiocie umorzenia, czy zaległości w należnych wpłatach w ogóle istnieją. Jeżeli w jakiejś części zaległości nie istnieją - zostały zapłacone, nie powstały lub uległy przedawnieniu - postępowanie w tej części jest bezprzedmiotowe i powinno zostać umorzone na zasadzie art. 105 § 1 k.p.a.
Wobec powyższego stwierdzono, że zaskarżona decyzja narusza art. 7 w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. z uwagi na brak zebrania wyczerpującego materiału dowodowego. Ponadto uzasadnienie decyzji jest nieprawidłowe, co zostało wykazane we wcześniejszej części uzasadnienia i stanowi to naruszenie art. 107 § 3 k.p.a. Wreszcie w uzasadnieniu decyzji nie została wyjaśniona kwestia ewentualnego przedawnienia należności o umorzenie których wnioskował skarżący.
Dlatego też na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz.U. z 2016r., poz. 718 ze zm. – dalej: p.p.s.a.) uchylono zaskarżoną decyzję. Z uwagi na tożsamość naruszenia prawa, na podstawie art. 135 p.p.s.a. Sąd zastosował ten środek również względem decyzji wydanej przez organ w pierwszej instancji.
Rozpoznając ponownie sprawę, Zakład Ubezpieczeń Społecznych zastosuje wszystkie dyrektywy wynikające z niniejszego uzasadnienia. W szczególności przeprowadzi wszechstronne postępowanie wyjaśniające na okoliczność prowadzonego postępowania egzekucyjnego i możliwości wyegzekwowania od skarżącego należności, biorąc pod uwagę dotychczasowe prowadzenie tego postępowania. Ponadto organ odniesie się w uzasadnieniu decyzji do kwestii ewentualnego przedawnienia należności składkowych skarżącego.
O kosztach postępowania orzeczono na zasadzie art. 200 p.p.s.a. Na kwotę, ustaloną w oparciu o art. 205 § 1 p.p.s.a. złożyło się wynagrodzenie pełnomocnika skarżącej (480 zł) o wysokości którego orzeczono na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015r., poz. 1800 ze zm.).
Mając powyższe na uwadze, orzeczono, jak w sentencji