Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 20 stycznia 2016 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi odrzucił jako niedopuszczalną skargę J.W. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia [...] roku w przedmiocie nadania rygoru natychmiastowej wykonalności decyzji określającej T. W. wysokość zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2008 rok.
Wobec treści postanowienia pismem z dnia 2 marca 2016 roku J.W. wniósł o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie radcy prawnego (w piśmie podano błędnie "adwokata") w osobie A. G. celem wniesienia skargi kasacyjnej od powyższego postanowienia. Wniosek ten następnie skarżący podtrzymał pismem z dnia 16 maja 2016 roku.
W złożonym następnie na urzędowym formularzu (PPF) wniosku o przyznanie prawa pomocy wraz z pismem z dnia 16 maja 2016 roku skarżący sprecyzował, że wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego (w piśmie ponownie podano błędnie "adwokata") w osobie A. G..
W związku z powyższym wnioskiem zarządzeniem z dnia 24 maja 2016 roku na podstawie art. 255 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wezwano skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez wskazanie w formularzu PPF wszystkich składników posiadanego majątku, w tym: nieruchomości (zgodnie z rubryką nr 7.1.), zasobów majątkowych na dzień złożenia wniosku (zgodnie z rubrykami nr 7.2.1.-7.3.), stanu majątkowego osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym (zgodnie z rubryką nr 8) oraz podania innych informacji o stanie majątkowym, np. dotyczących kwoty zadłużenia (zgodnie z rubryką nr 9) - w terminie 7 dni, pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy. Powyższe wezwanie zostało doręczone skarżącemu w dniu 13 czerwca 2016 roku, w zakreślonym terminie skarżący nie wykonał obowiązków wynikających z powyższego wezwania.
Z uwagi na złożony wniosek o przyznanie prawa pomocy oraz oświadczenia pełnomocnika strony skarżącej – A. G. i oświadczenia skarżącego - J.W., zawarte w protokole rozprawy przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Łodzi z dnia 14 czerwca 2016 roku (wskazujące, iż posiadana przez J.W. nieruchomość rolna jest w rzeczywistości nieruchomością, na której rozpoczęto budowę domu, co nie zostało wskazane w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach oraz że ze sprzedaży nieruchomości w latach 2008-2011 uzyskał dochód w wysokości 700.000 zł, które to kwoty zostały przeznaczone na budowę domów dla synów) referendarz sądowy zarządzeniem z dnia 17 czerwca 2016 roku celem jednoznacznego zweryfikowania rzetelności oświadczeń złożonych przez J.W. we wniosku o przyznanie prawa pomocy ponownie na podstawie art. 255 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wezwał wnioskodawcę do złożenia dodatkowych dokumentów i oświadczeń dotyczących jego sytuacji majątkowej, tj.: wyjaśnienia tytułu prawnego do lokalu mieszkalnego, wskazanego jako miejsce zamieszkania małżonków oraz jako adres do korespondencji, udokumentowania wartości nieruchomości rolnej wykazanej w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wraz z przedstawieniem odpisu księgi wieczystej i wypisu z ewidencji gruntów, złożenia jednoznacznego oświadczenia, w jaki sposób wydatkowana została kwota 700.000 zł uzyskana ze sprzedaży w latach 2008-2011 nieruchomości; jeśli zaś kwoty te w rzeczywistości zostały w całości przeznaczone na budowę domów dla synów – do wykazania, kto jest aktualnym właścicielem tych domów, nadesłania wyciągów z rachunków bankowych, których J.W. i T. W. są posiadaczem lub współposiadaczem za ostatnie 3 miesięcy oraz wyciągów z lokat bankowych za ten okres, przedstawienia dokumentów potwierdzających fakt wskazanego we wniosku zadłużenia wobec banku A S.A. z tytułu zaciągniętych przez małżonków pożyczek wraz z udokumentowaniem wysokości miesięcznej raty pożyczki; nadesłania odpisów zeznań podatkowych T. W. i J.W. za lata 2014-2015, udokumentowania miesięcznej kwoty wydatków ponoszonych przez małżonków, w terminie 7 dni.
W odpowiedzi na analogicznej treści wezwanie skierowane do T. W. pełnomocnik skarżącej pismem z dnia 24 czerwca 2016 roku nadesłanym w imieniu małżonków W. poinformował, że lokal, w którym zamieszkują T. i J.W., należy do ich bratanka, podana w adresie do doręczeń nieruchomość (R.) także należy do ich bratanka i została podana z uwagi na fakt, że małżonkowie tam przebywali z uwagi na zły stan zdrowia. Skarżący nie są w stanie udokumentować wartości nieruchomości, gdyż nie mają na to funduszy, wycena kosztuje ok. 1.500 zł. Kwota uzyskana ze sprzedaży działek została w całości darowana synom na cele mieszkaniowe i oni są właścicielami nieruchomości.
Skarżący nie posiadają żadnych rachunków bankowych poza kredytowym, który załączają wraz z umową o pożyczkę i zeznaniami podatkowymi. Ponadto do pisma załączono oświadczenie skarżących dotyczące ponoszonych wydatków i dokumenty dotyczące wysokości emerytur.
W związku z powyższym pismem zarządzeniem z dnia 30 czerwca 2016 roku ponownie zobowiązano J.W. i analogicznie jego żonę T. W. do przedstawienia odpisu z księgi wieczystej i wypisu z ewidencji gruntów dla wskazanej we wniosku o przyznanie prawa pomocy nieruchomości o pow. 0,28 ha oraz wyjaśnienia przyczyny nieprzedłożenia wymaganych dokumentów na wezwanie z dnia 17 czerwca 2016 roku, a także wyjaśnienia, czy przedmiotowa nieruchomość jest zabudowana i jaki jest aktualnie status działki (rolna, budowlana) - w terminie 5 dni.
W dniu 11 lipca 2016 roku wpłynęło do Sądu pismo pełnomocnika skarżącej – A. G., w którym wyraził on zdanie, że księgi wieczyste są jawne dla każdego i nikt nie może się zasłaniać nieznajomością ich treści, dlatego też w jego ocenie nie ma żadnej racjonalnej oraz prawnej przesłanki, aby skarżący płacił 30 zł za odpis z księgi (poza tym nie stać go na to), skoro każdy może do niej zajrzeć. Podał przy tym, że do skarżącego należą działki (grunty orne) o nr: 37/7 o pow. 631 m2; 38/7 o pow. 467 m2 oraz 1618 o pow. 1702 m2. Skarżący nie posiada środków na opłacenie wypisu z ewidencji gruntów. Na jednej z działek, jak zeznał, rozpoczął budowę domu, ale jej nie skończył, dziś budowa z uwagi na zniszczenie nadaje się do rozbiórki. Działka ma status działki rolnej.
Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym zważył, co następuje
Wniosek nie zasługuje na uwzględnienie.
Tytułem wstępu wyjaśnić przede wszystkim należy, że prawo pomocy jest szczególną instytucją procesową, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Stanowi ono realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Podkreślić przy tym jednak należy, że prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne ze wskazanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały.
Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481).
Instytucję prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym regulują przepisy zawarte w Rozdziale 3 Działu V ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.),dalej jako: "p.p.s.a.".
Z treści przepisów art. 243, art. 244, art. 245, art. 246 § 1 pkt 1 oraz art. 252 tej ustawy wynika, iż osobie fizycznej może być przyznane na jej wniosek prawo pomocy w zakresie całkowitym, jeżeli wykaże, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wyjaśnić przy tym należy, iż prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie m.in. adwokata, radcy prawnego lub doradcy podatkowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.).
Jednocześnie podkreślić należy, że wykładnia zawartego w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. zwrotu "gdy osoba ta wykaże", sprowadza się do przyjęcia, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w powołanym wyżej art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Wykazanie tych przesłanek powinno nastąpić poprzez złożenie na urzędowym formularzu stosownego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie rodzinnym i majątkowym. Od referendarza sądowego zależy uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy we wskazanym zakresie. W sytuacji zaś gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzą wątpliwości, referendarz sądowy na podstawie art. 255 p.p.s.a. ma prawo żądać od strony złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.
W niniejszej sprawie z uwagi na fakt, że przedstawione we wniosku oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, a przy tym rodziły uzasadnione wątpliwości wobec złożonych przez niego na rozprawie w dniu 14 czerwca 2016 roku oświadczeń dotyczących rzeczywistej sytuacji majątkowej małżonków, referendarz sądowy z tej możliwości skorzystał, wzywając skarżącego kilkakrotnie do uzupełnienia wniosku o dokumenty i oświadczenia, które umożliwią ocenę jego rzeczywistej sytuacji majątkowej i zdolności płatniczych.
Z nadesłanych dokumentów i oświadczeń, w tym także oświadczeń złożonych przez pełnomocnika skarżącej, które referendarz sądowy wziął pod uwagę z urzędu, w sposób bezsporny wynika jedynie, że skarżący prowadzi z żoną T. wspólne gospodarstwo domowe. Skarżący jest inwalidą II grupy, jego żona zaś jest po zawale i cierpi na nadciśnienie tętnicze. Od 2013 roku małżonkowie mają zmniejszone świadczenie emerytalne z powodu egzekucji przez urząd skarbowy. W rezultacie z tytułu emerytury osiągają dochód w łącznej kwocie 2.203,07 zł. Ich majątek stanowi nieruchomość rolna o pow. 0,28 ha (obciążona hipoteką). Ich wydatki związane z utrzymaniem mieszkania, opłatami eksploatacyjnymi, ubezpieczeniem i zakupem lekarstw zmykają się kwotą 828,18 zł. Spłacają także raty zaciągniętych pożyczek, miesięcznie przeznaczając na ten cel kwotę 1.148,04 zł.
Jednocześnie z oświadczenia skarżącego wynika, że majątek małżonków stanowi nieruchomość rolna o pow. 0,28 ha (obciążona hipoteką). Jednakże skarżący składając wniosek, uchylił się od wykazania we wniosku o przyznanie prawa pomocy, że jest to nieruchomość, na której rozpoczęto budowę domu. Fakt ten został następnie potwierdzony na rozprawie w dniu 14 czerwca 2016 roku.
W ocenie referendarza sądowego, brak wykazania powyższej okoliczności rodzi uzasadnione wątpliwości co do rzetelności całokształtu oświadczeń skarżącego złożonych w niniejszej sprawie. Wątpliwości w kwestii rzeczywistej sytuacji majątkowej małżonków nie tłumaczą także oświadczenia zawarte w piśmie pełnomocnika skarżącej z dnia 24 czerwca 2016 roku, nadesłane w imieniu małżonków. Uwagę zwraca zwłaszcza oświadczenie dotyczące lokalu, w którym mieszkają małżonkowie. Według oświadczenia należy on do ich bratanka i jest im użyczany bezpłatnie (za opłaty). Tymczasem na blankietach opłat figuruje właśnie skarżący, a nie osoba, do której miałby należeć ów lokal.
Dodatkowo w tym względzie referendarz sądowy za gołosłowne uznaje oświadczenia dotyczące zaprzestania budowy domu i konieczności dokonania rozbiórki tej budowy z uwagi na zniszczenie. Z doświadczenia życiowego wynika, że budowa domu wymaga posiadania środków finansowych, podejmując się zatem tej inwestycji małżonkowie musieli dysponować środkami na jej realizację. Z oświadczeń skarżącego złożonych na rozprawie wynika przy tym, że w latach 2008-2011 zajmował się sprzedażą nieruchomości, z której uzyskał dochód w wysokości 700.000 zł, a kwoty te zostały przeznaczone na budowę domów dla synów. Jednakże ani skarżący, ani jego żona, faktu tego w żaden sposób nie udokumentowali, stąd nie można przyjąć, że definitywnie w chwili obecnej środkami tymi już nie dysponują. Ponadto nie sposób uznać skarżącego za osobę ubogą, skoro wykazana przez niego na rozprawie w dniu 14 czerwca 2016 roku wartość należącej do małżonków nieruchomości wynosi ponad 600.000 zł.
W tym stanie rzeczy, należało uznać, że skarżący nie dołożył wystarczających starań, aby zobrazować swoją realną sytuację majątkową i rzeczywiste zdolności płatnicze w sposób umożliwiający ich ocenę w kontekście wskazanych na wstępie przesłanek prawa pomocy.
Podkreślić przy tym należy, że referendarz sądowy nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzeń w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości strony nie są wystarczająco wyjaśnione, gdyż uchyla się ona od złożenia stosownych oświadczeń i żądanych informacji w tym przedmiocie. Sprawą wnioskodawcy jest bowiem wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy, nie zaś polemika z treścią zarządzenia referendarza sądowego wzywającego do uzupełnienia wniosku o dodatkowe oświadczenia i dokumenty.
Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności, referendarz sądowy uznał, iż wniosek skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie. Skarżący nie wykazał bowiem, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jedynie zaś wykazanie spełnienia tej przesłanki obligowałoby referendarza sądowego do uwzględnienie wniosku w żądanym zakresie (por. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2006, s. 504).
Z tych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 245 § 2 i art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 p.p.s.a., orzeczono jak w postanowieniu.
P.C.