Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 10 marca 2023 r. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Lublinie, po rozpatrzeniu zażalenia Grupy Producentów Owoców "S. " spółki z o.o.w D. na postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w Puławach z dnia 20 stycznia 2023 r. o odmowie wszczęcia postępowania w sprawie zwrotu nienależnie pobranych środków z rachunku bankowego oraz zwrotu kosztów egzekucyjnych, utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie organu pierwszej instancji.
W uzasadnieniu postanowienia wskazano, że w dniu 23 września 2019 r. do Naczelnika Urzędu Skarbowego w Puławach wpłynął wniosek Dyrektora [...] o wszczęcie egzekucji administracyjnej na podstawie tytułów wykonawczych z 16 sierpnia 2019 r. o numerach: [...] i [...]. Tytułami tymi, na podstawie orzeczenia z 8 lipca 2019 r. nr 84/18/19, objęto nienależnie pobrane środki finansowe w łącznej kwocie należności głównych 7.423.117,91 zł oraz odsetki za zwłokę. Odpisy przedmiotowych tytułów wykonawczych wraz z zawiadomieniem z 30 września 2019 r. o zajęciu rachunku bankowego w [...] S.A. zostały doręczone na adres siedziby spółki w dniu 17 października 2019 r., w trybie art. 44 w zw. z art. 45 k.p.a.
W dniu 11 października 2019 r. do Urzędu Skarbowego w Puławach wpłynęło pismo nadzorcy sądowego Grupy Producentów Owoców S. spółki z o.o. informujące, że Sąd Rejonowy [...] postanowieniem z 2 października 2019 r. otworzył postępowanie układowe spółki.
W tej sytuacji, Naczelnik Urzędu Skarbowego w Puławach pismem z 16 października 2019 r. zawiadomił ARiMR o zawieszeniu z mocy prawa z dniem 2 października 2019 r, postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie tytułów wykonawczych o numerach: [...] i [...], ze względu na otwarcie postępowania układowego (sygn. akt IX GR 29/19). Ponadto organ egzekucyjny, pismem z 16 października 2019 r., zawiadomił P. S.A. o wstrzymaniu realizacji zajęcia z rachunku bankowego.
Sąd Rejonowy [...] postanowieniem z 18 listopada 2019 r. sygn. akt IX Gru 2/19 stwierdził zawieszenie z mocy prawa z dniem 2 października 2019 r. postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w Puławach z wniosku ARiMR oraz uchylił zajęcia rachunku bankowego dokonane przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w Puławach przed dniem 2 października 2019 r. w [...] S.A. Naczelnik Urzędu Skarbowego w Puławach pismem z 20 listopada 2019 r. zawiadomił [...] S.A. o uchyleniu dokonanego zajęcia rachunku bankowego spółki.
Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w piśmie z 14 lipca 2022 r. poinformowała organ egzekucyjny, że Sąd Rejonowy [...] postanowieniem z 26 stycznia 2022 r. zatwierdził układ, w którym pominięto należności ARiMR jako wierzytelności sporne. Ponadto, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 1 grudnia 2020 r. sygn. akt V SA/Wa 1608/19 uchylił decyzję Prezesa ARiMR z 8 lipca 2019 r. w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych środków finansowych z tytułu pomocy finansowej dla grup producentów owoców i warzyw, która to decyzja stanowiła podstawę dochodzenia należności objętych tytułami wykonawczymi. W wyniku ponownego rozpatrzenia odwołania, Prezes ARiMR ostateczną decyzją z 6 sierpnia 2021 r. nr 11/18/21 uchylił decyzję Dyrektora Lubelskiego Oddziału Regionalnego ARiMR z 4 września 2018 r. i ustalił kwotę nienależnie pobranych środków finansowych w wysokości 7.423.117,91 zł. Na decyzję tę spółka złożyła skargę do WSA w Warszawie, która dotychczas nie została rozpatrzona.
Wobec tego, że zmianie uległa podstawa dochodzenia należności od zobowiązanego, tj. została wydana przez Prezesa ARiMR decyzja z 6 sierpnia 2021r., wierzyciel w dniu 14 lipca 2022 r. wystawił i przesłał do organu egzekucyjnego do egzekucyjnej realizacji zmienione tytuły wykonawcze o numerach: [...]. W tej sytuacji, wierzyciel na podstawie art. 170 § 2 ustawy z dnia 15 maja 2015 r. - Prawo restrukturyzacyjne wystąpił do organu egzekucyjnego o podjęcie zawieszonych postępowań egzekucyjnych. Naczelnik Urzędu Skarbowego w Puławach postanowieniem z 28 lipca 2022 r. podjął zawieszone postępowanie egzekucyjne. Zawiadomieniem z 28 lipca 2022 r. organ egzekucyjny dokonał zajęcia rachunku bankowego w [...] S.A. Odpis zawiadomienia o zajęciu wraz z odpisami zmienionych tytułów wykonawczych zostały doręczone spółce w dniu 1 sierpnia 2022 r.
Naczelnik Urzędu Skarbowego w Puławach wydał nadto w toku postępowania egzekucyjnego postanowienia:
- - z 24 października 2022 r. o odmowie umorzenia postępowania prowadzonego na podstawie tytułów wykonawczych nr [...]; które zostało utrzymane w mocy ostatecznym postanowieniem Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Lublinie z 2 stycznia 2023 r. oraz
- - z 23 listopada 2022 r. w sprawie odmowy wszczęcia postępowania w przedmiocie zarzutów na prowadzone postępowanie egzekucyjne, które zostało utrzymane w mocy ostatecznym postanowieniem Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Lublinie z 2 stycznia 2023 r. Oba te postanowienia zaskarżono do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego.
Dodatkowo, w dniu 27 października 2022 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w Puławach uzyskał informację, iż WSA w Warszawie postanowieniem z 30 września 2022 r. sygn. akt V SA/Wa 4796/21 wstrzymał wykonanie decyzji Prezesa ARiMR z dnia 6 sierpnia 2021 r. W tej sytuacji, Naczelnik Urzędu Skarbowego w Puławach wydał postanowienie z dnia 2 listopada 2022 r. o zawieszeniu postępowania egzekucyjnego, prowadzonego na podstawie tytułów wykonawczych o numerach: [...] i [...]. Postanowienie to zostało utrzymane w mocy ostatecznym postanowieniem Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Lublinie z 19 grudnia 2022 r.
Pismem z 20 grudnia 2022 r. spółka wniosła do Naczelnika Urzędu Skarbowego w Puławach o zwrot nienależnie pobranych środków z rachunku bankowego oraz zwrot kosztów egzekucji komorniczej wraz z odsetkami ustawowymi. W treści pisma wskazała na niezgodne z prawem prowadzenie egzekucji administracyjnej. Naczelnik Urzędu Skarbowego w Puławach postanowieniem z dnia 20 stycznia 2023 r. odmówił wszczęcia postępowania w tej sprawie.
W rozpoznaniu zażalenia spółki organ odwoławczy wskazał, że przepisy prawa, w tym ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, nie zawierają regulacji prawnych mogących stanowić podstawę do wydania rozstrzygnięcia w sprawie zwrotu pobranych w postępowaniu egzekucyjnym kwot. Odnośnie zwrotu kosztów egzekucyjnych, na podstawie art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2019 r., poz. 1553), do stanu faktycznego w przedmiotowej sprawie stosować należy art. 64c ustawy egzekucyjnej, w brzmieniu obowiązującym do dnia 20 lutego 2021 r. Postępowania egzekucyjne na podstawie pierwotnych tytułów wykonawczych z 16 sierpnia 2019 r. o numerach: [...] i [...] zostały wszczęte 23 września 2019 r., tj. w chwili wpływu do Naczelnika Urzędu Skarbowego w Puławach wniosku Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa o wszczęcie i prowadzenie egzekucji administracyjnej na ich podstawie, tj. przed dniem wejścia w życie wskazanej ustawy zmieniającej. Przepis art. 64c ustawy egzekucyjnej nie przewidywał natomiast wydania rozstrzygnięcia w sprawie zwrotu kosztów egzekucyjnych.
Zgodnie z art. 61 § 1 i 3 k.p.a., postępowanie administracyjne wszczyna się na żądanie strony lub z urzędu. Datą wszczęcia postępowania na żądanie strony jest dzień doręczenia żądania organowi administracji. Zgodnie z art. 61a § 1 k.p.a., gdy żądanie, o którym mowa w art. 61, zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną lub z innych uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte, organ administracji publicznej wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania.
Ustawodawca wprowadził w tej regulacji dwie samodzielne i niezależne przesłanki wydania postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania. Jedną z nich jest wniesienie podania przez osobę, która nie jest stroną, drugą jest zaistnienie innych uzasadnionych przyczyn uniemożliwiających wszczęcie postępowania. Przyczyny te nie zostały w ustawie skonkretyzowane. Przez "inne uzasadnione przyczyny", o których mowa w art. 61a § 1 k.p.a., należy więc rozumieć takie sytuacje, które w sposób oczywisty stanowią przeszkodę do wszczęcia postępowania. Taką przeszkodę stanowi m. in. brak w przepisach prawa podstawy materialnoprawnej do rozpatrzenia żądania w trybie administracyjnym. Inaczej mówiąc, gdy wszczęciu postępowania stoi na przeszkodzie przepis prawa bądź poszczególne przepisy, które uniemożliwiają prowadzenie tego postępowania i rozpatrzenie treści żądania w sposób merytoryczny lub w przypadku braku w przepisach podstawy do rozpatrzenia treści żądania w trybie postępowania administracyjnego.
W ocenie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Lublinie, w niniejszej sprawie brak jest podstawy materialnoprawnej do rozpatrzenia w trybie administracyjnym żądania spółki. Ani ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, ani też przepisy wykonawcze do tej ustawy oraz k.p.a, nie przewidują bowiem rozstrzygnięć organu egzekucyjnego w przedmiocie zwrotu wyegzekwowanych kwot (por. wyrok NSA z 17 listopada 2022 r. sygn. akt III FSK 644/22). Brak jest też przepisów ustawy egzekucyjnej, które stanowiłyby podstawę zwrotu kosztów egzekucyjnych w trakcie trwającego postępowania egzekucyjnego.
Organ wskazał, że podniesione we wniosku argumenty dotyczące art. 33 i art. 59 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji w wyniku żądań spółki zostały rozpoznane w odrębnych postępowaniach, opisanych powyżej.
W skardze na powyższe postanowienie Grupa Producentów Owoców "S. spółka z o.o. zarzuciła:
- 1. pobranie z rachunku bankowego w dniu 8 października 2019 r. kwoty 62.466,65 zł, prowizji bankowej w kwocie 30 zł, 9 października 2019 r. kwoty 61,90 zł, prowizji bankowej w kwocie 30 zł razem: 62.588,55 zł.
- 2. pobranie z rachunku bankowego w dniu 5 sierpnia 2022 r. kwoty 84.991,59 zł, prowizji bankowej w kwocie 30 zł.
- 3. zajęcie konta bankowego, skutkiem czego spółka nie mogła na bieżąco realizować zobowiązań i na dzień złożenia pisma wystąpiły bezpośrednie koszty sądowe i egzekucyjne komornika sądowego 437 zł.
W uzasadnieniu skargi wskazano, że spółka otrzymała zawiadomienie o prowadzonej egzekucji administracyjnej w dniu 17 października 2019 r i miała termin 7 dni na złożenie zarzutów. Tymczasem, już 8 października 2019 r. pieniądze zostały pobrane z konta. Poza tym, Naczelnik Urzędu Skarbowego został poinformowany o zawieszeniu z mocy prawa z dniem 2 października 2019 r. postępowania egzekucyjnego z powodu otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego. Zgodnie z przepisem art. 278 ustawy - Prawo restrukturyzacyjne, sumy uzyskane w zawieszonym postępowaniu egzekucyjnym, a jeszcze niewydane, przelewa się do masy układowej niezwłocznie po wydaniu postanowienia o otwarciu postępowania układowego. Pobranie z konta bankowego miało miejsce 8 i 9 października 2019, więc kwoty te podlegają zwrotowi.
Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa pozostawała wierzycielem w postępowaniu układowym ze statusem wierzyciela spornego. Wierzyciel nie uzyskał w toku postępowania prawomocnego tytułu wykonawczego - wszystkie tytuły wystawione przez wierzyciela zostały uchylone w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Wierzyciel (ARiMR) ze statusem wierzyciela spornego uczestniczył w postępowaniu restrukturyzacyjnym, występując zarówno do nadzorcy sądowego, jak i do sędziego - komisarza z wnioskiem o dopuszczenie do udziału w głosowaniu nad układem oraz z wnioskiem o odmowę zatwierdzenia układu. Wnioski i skargi wierzyciela zostały w całości oddalone przez sędziego - komisarza. Wierzyciel uczestniczył zatem w postępowaniu układowym i nie może się powoływać na okoliczność pominięcia, o której mowa w art. 166 ust. 2 ustawy - Prawo restrukturyzacyjne. Przepisy art. 170 ust. 1 i 3 tej ustawy statuują konieczność umorzenia egzekucji wobec wierzytelności objętych układem oraz utratę wykonalności tytułów wykonawczych z mocy prawa.
Z kolei art. 166 wskazanej ustawy wskazuje na zakres wierzytelności objętych układem, przy czym wyłączenie wierzytelności z układu musiałoby się wiązać z nieujawnieniem wierzyciela w postępowaniu w ogóle.
Organ wszczął egzekucję w dniu 28 lipca 2022 r. i nie zważając na zarzut złożony przez spółkę, pobrał z rachunku bankowego w dniu 5 sierpnia 2022 r. kwotę 84.991,59 zł oraz dokonał blokady rachunku, która trwa do dzisiaj. Wierzyciel nie wskazał, na jakiej podstawie dokonał zmiany tytułów wykonawczych. Decyzja z 6 sierpnia 2021 r. została wydana po upływie 4 lat od stwierdzenia naruszenia prawa i stwierdzenia nieprawidłowości. Kwestię przedawnienia rozstrzygnie sąd, ale wskazując na wyrok NSA z 26 lutego 2018 r. sygn. akt I FPS 5/17, zdaniem skarżącej, należy spodziewać się podobnego rozstrzygnięcia.
Spółka podkreśliła, że zajęcie konta bankowego skutkuje niemożnością bieżącego realizowania zobowiązań i powstawaniem niezależnych od spółki dodatkowych kosztów.
W odpowiedzi na skargę organ poparł stanowisko prezentowane w zaskarżonym postanowieniu, wniósł o oddalenie skargi.
Zarządzeniem z dnia 23 czerwca 2023 r. sprawa skierowana została do rozpoznania w trybie uproszczonym, zgodnie z art. 119 pkt 3 p.p.s.a.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje
Skarga nie jest zasadna i z tych względów podlega oddaleniu. Zaskarżone postanowienie, pomimo bardzo lakonicznego uzasadnienia, odpowiada prawu.
Przedmiotem sporu jest istnienie podstawy do wszczęcia i przeprowadzenia przez organ egzekucyjny postępowania wywołanego wnioskiem spółki z dnia 20 grudnia 2022 r. o zwrot pobranych w trakcie postępowania egzekucyjnego środków z rachunku bankowego oraz kosztów egzekucyjnych wraz z odsetkami ustawowymi. Należy przy tym podkreślić, że w niniejszym postępowaniu Dyrektor Izby Administracji Skarbowej działa jako organ nadzoru w postępowaniu egzekucyjnym.
Zdaniem organu, wniosek nie mógł zostać rozstrzygnięty w postępowaniu egzekucyjnym, bowiem w ustawie egzekucyjnej (jak też w stosowanej odpowiednio w postępowaniu egzekucyjnym - z mocy art. 18 u.p.e.a. - ustawie Kodeks postępowania administracyjnego) nie istnieje prawna podstawa do rozstrzygania w tym przedmiocie. To zaś powoduje, że należało odmówić wszczęcia zainicjowanego przez skarżącą postępowania.
Podkreślenia wymaga, że przedmiotem egzekucji był orzeczony ostateczną decyzją administracyjną zwrot nienależnie pobranych środków z pomocy finansowej dla grupy producentów owoców i warzyw.
Zaskarżone postanowienie zostało wydane na podstawie art. 18 u.p.e.a. w zw. z art. 61a § 1 k.p.a., w myśl którego, gdy żądanie wszczęcia postępowania administracyjnego zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną lub z innych uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte, organ administracji publicznej wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania.
Z treści powołanego przepisu wynika, że ustawodawca wprowadził dwie przesłanki wydania postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania administracyjnego. Jedną z nich jest wniesienie podania przez osobę, która nie jest stroną, tj. nie ma legitymacji do złożenia wniosku (okoliczność taka niespornie nie występuje w niniejszej sprawie). Natomiast drugą przesłanką jest zaistnienie "innych uzasadnionych przyczyn" uniemożliwiających wszczęcie postępowania. Ta właśnie przyczyna została powołana przez organ w podstawie kontrolowanego rozstrzygnięcia. Podstawą do wydania postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania są zatem, według art. 61a § 1 k.p.a., przesłanki o charakterze podmiotowym lub przesłanki o charakterze przedmiotowym. Przesłanki te mają charakter samoistny co oznacza, że wystąpienie choćby jednej z nich zamyka dopuszczalność wszczęcia postępowania w sprawie. W rozpatrywanej sprawie istotne jest wystąpienie przesłanki przedmiotowej.
Przesłanka przedmiotowa wydania postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania w sprawie jest spełniona, jeżeli przepisy prawa materialnego nie dają podstaw prawnych do wszczęcia postępowania w sprawie (por. wyrok SN z dnia 9 września 2015 r., III UK 16/15; wyrok NSA z dnia 8 listopada 2018 r., II OSK 2691/16; wyrok WSA w Krakowie z dnia 19 grudnia 2018r., II SA/Kr 1095/18).
Administracyjne postępowanie egzekucyjne to zorganizowany ciąg czynności podejmowanych przez organy egzekucyjne oraz inne podmioty w celu doprowadzenia do przymusowego wykonania obowiązków objętych egzekucją administracyjną. W ramach tego postępowania upoważnione organy podejmują szereg czynności materialno - technicznych oraz czynności procesowych, zmierzających bezpośrednio do zaspokojenia wierzyciela. Podmiotom, w stosunku do których podejmowane są te działania, a także wierzycielom przysługuje katalog instrumentów - środków prawych związanych z ochroną ich praw w toku postępowania egzekucyjnego. Cel tego postępowania jest jeden - wykonanie określonego obowiązku, jednak każdorazowe skorzystanie przez zobowiązanego lub wierzyciela z określonego środka prawnego powoduje konieczność rozpoznania takiego środka, a wszystko to odbywa się w ramach postępowania egzekucyjnego (por. wyrok NSA z 12 lipca 2017 r., sygn. akt II GSK 3223/15). Oznacza to, że wniosek wszczyna postępowanie tzw. wpadkowe, o ile w ustawie znajduje się po temu podstawa prawna.
Przedmiotem skierowanego do organu egzekucyjnego (Naczelnika Urzędu Skarbowego w Puławach) wniosku skarżącej spółki był zwrot nienależnie - w jej ocenie - wyegzekwowanych kwot w postępowaniu egzekucyjnym. Miało dojść do tego wskutek zajęcia rachunku bankowego, ale zajęcie to zostało następnie uchylone (wskutek wszczęcia postępowania restrukturyzacyjnego), a tytuły wykonawcze utraciły swoją podstawę materialnoprawną na skutek uchylenia w kontroli sądowej decyzji ostatecznej, na podstawie której zostały wystawione. Powyższe okoliczności przemawiają zdaniem skarżącej za tym, że wyegzekwowana kwota jest kwotą nienależną i powinna zostać zwrócona przez organ egzekucyjny wraz z pobranymi kosztami egzekucyjnymi.
Organ, nie dokonując oceny merytorycznej stanowiska skarżącej wskazał, że nie jest uprawniony i zobowiązany do dokonania zwrotu, bowiem kompetencji takiej nie przewidują przepisy prawa, w oparciu o które działa.
Analizując zatem przedstawione w sprawie okoliczności w świetle zasad przewidzianych w ustawie egzekucyjnej wskazać trzeba, że w dacie wszczęcia postępowania egzekucyjnego i dokonania czynności zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego oraz ściągnięcia pierwszej z kwot z tego rachunku bezspornie w obrocie prawnym pozostawała ostateczna decyzja Prezesa ARiMR z 8 lipca 2019r. nr 84/18/19, która stała się podstawą wystawienia tytułów wykonawczych nr [...] i [...]. Na ich podstawie wierzyciel wystąpił w dniu 23 września 2019 r. do organu egzekucyjnego o wszczęcie postępowania egzekucyjnego, a odpisy tytułów wraz z zawiadomieniem o zajęciu wierzytelności doręczone zostały spółce 17 października 2019 r. Wcześniej odpis tytułów wraz z zawiadomieniem o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego otrzymał Bank (zawiadomienie z 30 września 2019 r.). Pierwszą kwotę z rachunku ściągnięto 8 października 2019 r. (niesporne).
Prawidłowo wszczęte postępowanie egzekucyjne, w związku z informacją nadzorcy sądowego z 11 października 2019 r. o wszczęciu w dniu 2 października 2019 r. wobec spółki postępowania układowego, zostało następnie zawieszone z mocy prawa, zgodnie z art. 278 ust. 1 ustawy – Prawo restrukturyzacyjne.
Zgodnie z art. 58 § 1 u.p.e.a., w przypadku zawieszenia postępowania egzekucyjnego dokonane czynności egzekucyjne pozostają w mocy (...). Pierwsze ściągnięcie należności z rachunku bankowego dokonane zostało po dacie wszczęcia postępowania układowego (a zatem w warunkach zawieszenia postępowania egzekucyjnego z mocy prawa), ale przed otrzymaniem przez organ egzekucyjny zawiadomienia nadzorcy sądowego o tym fakcie.
Dalej, w toku postępowania układowego, sędzia – komisarz na wniosek nadzorcy postanowieniem z dnia 18 listopada 2019 r. uchylił zajęcie rachunku bankowego dokonane przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w Puławach przed 2 października 2019 r.(art. 312 ust. 2 ustawy – Prawo restrukturyzacyjne). Uchylenie to nie zostało jednak dokonane z powodu naruszenia przepisów ustawy (co w sytuacji organu egzekucyjnego powodowałoby obligatoryjne uchylenie czynności ze skutkiem ex tunc), ale w związku z wszczętym postępowanie układowym, zważając na ważny interes zobowiązanego i niecelowość realizacji zajęcia w świetle zasad postępowania restrukturyzacyjnego. Uchylenie czynności miało zatem charakter fakultatywny – uznaniowy. Przepisy ustawy – Prawo restrukturyzacyjne nie przewidują skutku takiej decyzji sędziego-komisarza w postaci uchylenia skutków związanych z zastosowaniem środka egzekucyjnego, w ramach którego dokonano uchylonej czynności, a skutek taki musi wynikać wprost z ustawy.
Z kolei w zbliżonym treściowo przepisie art. 58 § 2 u.p.e.a., na mocy którego organ egzekucyjny może uchylić dokonane czynności egzekucyjne, jeżeli jest to uzasadnione ważnym interesem zobowiązanego, interes wierzyciela nie stoi temu na przeszkodzie, a osoby trzecie na skutek tych czynności nie nabyły praw, nie przewidziano skutku ex tunc. Podobnie w art. 54b § 2 pkt 1 lit a) u.p.e.a. i art. 54b § 3 u.p.e.a. wprost wskazano, że uchylenie czynności egzekucyjnej przez organ egzekucyjny z uwagi niecelowość dalszej realizacji zastosowanego środka egzekucyjnego, w ramach którego dokonano tej czynności powoduje, że w mocy pozostają skutki związane z zastosowaniem środka egzekucyjnego. Z uregulowania art. 54b § 1 i 2 u.p.e.a. wynika, że tylko w wypadkach, gdy organ dokonał czynności egzekucyjnej w sposób naruszający ustawę, skutki jej uchylenia znoszą w całości skutki tej czynności. W pozostałych wypadkach uchylenie czynności pozostawia w mocy skutki związane z zastosowaniem środka egzekucyjnego.
W taki sposób ustawodawca zabezpieczył zarówno interesy zobowiązanego (który nie może ponosić konsekwencji wadliwych czynności organu), jak i wierzyciela (który nie może być obciążany koniecznością zwrotu wyegzekwowanych w toku legalnie prowadzonego postępowania egzekucyjnego należności).
Jedynie – na podstawie art. 278 ust. 2 ustawy – Prawo restrukturyzacyjne – sumy uzyskane w zawieszonym postępowaniu egzekucyjnym, a jeszcze niewydane, przelewa się do masy układowej niezwłocznie po wydaniu postanowienia o otwarciu postępowania układowego. Oznacza to, że organ egzekucyjny jest zobowiązany do zwrotu w powyższym trybie tylko tych należności, których nie przekazał jeszcze wierzycielowi, zaś czynność ta ma charakter materialno-techniczny, czyli nie wymaga wszczęcia i prowadzenia postępowania oraz wydania aktu. Jeśli zatem taka okoliczność miała miejsce w niniejszej sprawie, to uprawnieniem strony jest wyłącznie złożenie ponaglenia i stosowanie środków związanych z usunięciem stanu bezczynności organu egzekucyjnego.
Zauważyć też trzeba, że ARiMR, jakkolwiek była uczestnikiem postępowania układowego, to jednak jej wierzytelność nie została ujęta na liście co oznacza, że z jednej strony wiąże ją układ (art. 166 ust. 1 ustawy – Prawo restrukturyzacyjne), z drugiej zaś jej wierzytelność nie jest układem objęta. To zaś skutkuje tym, że zawieszone postępowanie egzekucyjne z dniem uprawomocnienia się postanowienia zatwierdzającego układ nie podlega umorzeniu z mocy prawa, ale na wniosek wierzyciela może zostać podjęte (art. 170 ust. 1 i 2 ustawy – Prawo restrukturyzacyjne).
Układ wobec skarżącej spółki został zatwierdzony w dniu 26 stycznia 2022 r. Wcześniej jednak, w dniu 1 grudnia 2020 r. w kontroli sądowoadministracyjnej uchylona została decyzja ARiMR z dnia 8 lipca 2019 r., stanowiąca podstawę wystawienia tytułów wykonawczych, na podstawie których dokonano zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego. W dniu 6 sierpnia 2021 r. Prezes ARiMR wydał kolejną decyzję w tej sprawie, w której ustalił kwotę nienależnie pobranych środków na kwotę 7.423.117,91 zł. Wierzyciel wystawił nowe tytuły wykonawcze i skierował je do egzekucji, z opartym na art. 170 ust. 2 ustawy – Prawo restrukturyzacyjne wnioskiem o podjęcie zawieszonego postępowania egzekucyjnego.
Po podjęciu postępowania, zawiadomieniem z dnia 28 lipca 2022 r. dokonano ponownie zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego spółki (odpis tytułów i zawiadomienie o zajęciu spółka otrzymała 1 sierpnia 2022 r.). To w trakcie tego postępowania i w ramach tego zajęcia, w dniu 5 sierpnia 2022 r. dokonano ściągnięcia kolejnej kwoty z rachunku bankowego. Postanowieniem z 2 listopada 2022 r. postępowanie egzekucyjne zostało zawieszone, w związku ze skargą spółki na decyzję z dnia 6 sierpnia 2021 r. i wstrzymaniem wykonania tej decyzji przez sąd administracyjny. I w tym wypadku odwołać się należy do art. 58 § 1 u.p.e.a., z którego wynika, że zawieszenie postępowania egzekucyjnego nie skutkuje utratą mocy dokonanych już czynności egzekucyjnych.
Z powyższego wynika zatem, że – tak jak twierdzi organ - brak było w sprawie podstawy do wszczęcia postępowania zainicjowanego wnioskiem o zwrot wyegzekwowanych kwot z odsetkami. Postępowanie egzekucyjne jest nadal w toku, a w obrocie prawnym znajduje się decyzja ostateczna, która stanowi podstawę wydania tytułów wykonawczych. Z notoryjności urzędowej wynika z kolei, że złożone przez spółkę skargi na wydane przez organ w toku postępowania postanowienie w przedmiocie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego i odmowy wszczęcia postępowania w sprawie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym (sprawy o sygn. I SA/Lu 154/23 i I SA/Lu 155/23) zostały nieprawomocnie oddalone.
Pozostając w oderwaniu od realiów tej sprawy wskazać tylko należy, że zgodnie z orzecznictwem o zwrocie ewentualnie wyegzekwowanych kwot, które następnie okazały się nienależne, orzekają w trybie odszkodowawczym (art. 4171 k.c.) powszechne sądy cywilne (zob. wyrok SN z dnia 19 kwietnia 2006 r., sygn. akt V CSK 166/05, z dnia 16 października 2015 r., sygn. akt I CSK 940/14).
Odnosząc się z kolei do żądania zwrotu kosztów postępowania egzekucyjnego to zasadą jest, że koszty związane z postępowaniem egzekucyjnym obciążają zobowiązanego i podlegają przymusowemu ściągnięciu w drodze egzekucji. Zobowiązany już w czasie postępowania egzekucyjnego odpowiada z mocy prawa z tytułu powstających w jego trakcie obowiązków uiszczenia określonych kosztów egzekucyjnych, natomiast wierzyciel, na podstawie art. 64c § 4 u.p.e.a., na zasadzie ustawowego wyjątku ponosi odpowiedzialność za całość kosztów postępowania egzekucyjnego, jeżeli nie mogą być one ściągnięte od zobowiązanego. Ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji nie wprowadza reguły, że koszty egzekucyjne są ustalane w formie aktu administracyjnego. Tym samym ponoszenie kosztów egzekucyjnych podporządkowane jest zasadzie rządzącej należnościami wynikającymi z przepisu prawa.
Stosując przepis art. 64c u.p.e.a w brzmieniu właściwym dla sprawy (na co zasadnie zwrócił uwagę organ, odwołując się do art. 6 ust. 1 ustawy zmieniającej z dnia 4 lipca 2019 r.) wskazać trzeba, że z § 3 tego przepisu wynika, że jedynie w wypadku jeżeli po pobraniu od zobowiązanego należności z tytułu kosztów egzekucyjnych okaże się, że wszczęcie i prowadzenie egzekucji było niezgodne z prawem, należności te wraz z naliczonymi od dnia ich pobrania odsetkami ustawowymi, organ egzekucyjny zwraca zobowiązanemu, a jeżeli niezgodne z prawem wszczęcie i prowadzenie egzekucji spowodował wierzyciel, obciąża nimi wierzyciela. Czynność zwrotu, obwarowana powyższymi warunkami, jest dokonywana z urzędu (bez wniosku strony) i ma charakter materialno-techniczny, tj. nie wymaga wydania aktu, a także wszczęcia i prowadzenia odrębnego w tym względzie postępowania (zob. wyrok NSA z dnia 13 sierpnia 2014 r., sygn. akt II FSK 2025/14). Oczywiście w sytuacji, gdy strona odmiennie od organu ocenia przesłanki wskazane w tym przepisie, ma interes prawny w rozstrzygnięciu powstałego na tym tle sporu.
Jak jednak podkreślono w powołanym powyżej wyroku NSA, wykładnia przepisów zawartych w poszczególnych paragrafach art. 64c u.p.e.a. winna uwzględniać kompleksowość tej regulacji, a więc baczyć na systematykę interpretowanego aktu prawnego oraz pozostawać w zgodzie z regułą wykładniczą, w myśl której poszczególnych przepisów nie należy interpretować w taki sposób, ażeby inne przepisy lub pewne ich fragmenty okazywały się zbędne, przeczyłoby to bowiem idei racjonalności ustawodawczej.
Mając to na uwadze, wysokość kosztów egzekucyjnych, które według organu egzekucyjnego obciążają zobowiązanego, może zostać zakwestionowana wyłącznie w trybie art. 64c § 6a pkt 1 lit a-b i § 7 u.p.e.a. Jakkolwiek zatem możliwe jest dokonanie zwrotu zobowiązanemu pobranych od niego kosztów egzekucyjnych bez wydawania stosownego postanowienia (w szczególności wtedy, gdy kosztami tymi nie obciąża się wierzyciela, a organ egzekucyjny stwierdza okoliczność wszczęcia i prowadzenia egzekucji niezgodnie z prawem), to w sytuacji sporu między zobowiązanym a organem egzekucyjnym, dotyczącego rozłożenia ciężaru kosztów egzekucyjnych, podstawę prawną wydawanego w tej sytuacji postanowienia stanowi art. 64c § 7 u.p.e.a. Takie postanowienie organ egzekucyjny wydaje natomiast na wniosek wierzyciela lub zobowiązanego złożony w terminie 14 dni od dnia doręczenia zawiadomienia o wysokości kosztów egzekucyjnych, o którym mowa w § 6a.
Na postanowienie to przysługuje zażalenie. Z kolei w § 6a tego przepisu wskazano, ze organ egzekucyjny zawiadamia zobowiązanego o wysokości kosztów egzekucyjnych na wniosek złożony w terminie 6 miesięcy od dnia: a) wyegzekwowania wykonania obowiązku (...); b) w którym postanowienie o umorzeniu postępowania egzekucyjnego stało się ostateczne. Jak zatem wynika z powyższego, rozliczenia kosztów egzekucyjnych dokonuje się z zasady w momencie ukończenia postępowania egzekucyjnego. Złożonego w sprawie wniosku nie można więc potraktować jako wniosku o wydanie postanowienia w trybie art. 64c § 7 u.p.e.a, zważywszy na etap trwającego postępowania egzekucyjnego, bowiem w sprawie nie doszło do ukończenia postępowania egzekucyjnego ani poprzez wyegzekwowanie całości należności, ani przez jego umorzenie.
Z powoływanego już art. 58 § 2 u.p.e.a. wynika z kolei, że w wypadku fakultatywnego uchylenia czynności egzekucyjnej z uwagi na ważny interes zobowiązanego, należne za nie koszty egzekucyjne nie podlegają ex lege umorzeniu. W ustawie – Prawo restrukturyzacyjne brak jest z kolei przepisu, z którego wynikałaby podstawa do domagania się przez stronę takiego zwrotu, szczególnie gdy – jak już to wskazano – przez fakt uchylenia czynności egzekucyjnej na podstawie art. 312 ust. 2 tej ustawy nie dochodzi do zniesienia jej skutków ex tunc.
Mając to na uwadze i nie znajdując podstaw do uwzględnienia zarzutów i argumentacji skargi, na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzeczono jak w wyroku.