Uzasadnienie
Wnioskiem z dnia 10 kwietnia 2016r. skarżący R. J. zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych, w tym wpisu sądowego w wysokości 500 zł. Ze złożonego przez skarżącego formularza wniosku o stanie rodzinnym, majątku i dochodach (PPF k. 20 – 23) wynikało, iż wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną oraz dwojgiem dzieci. Skarżący pracuje i z tego tytułu otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 2.000 zł netto miesięcznie oraz z tytułu wynajmu uzyskuje kwotę 3.600zł netto miesięcznie. Skarżący jest właścicielem domu o powierzchni 200 m2 i szacunkowej wartości 400.000,00 zł oraz budynku o powierzchni 460 m2 i szacunkowej wartości 200.000,00 zł. Posiada także samochód osobowy o wartości 70.000,00 zł. Innego majątku nie posiada. Wskazał, iż miesięcznie obciążają go następujące zobowiązania: rata kredytu hipotecznego na dom 1.900 zł, rata kredytu na samochód 700 zł, koszty utrzymania domu (media) około 1.000 zł.
Argumentując wniosek skarżący wskazał na okoliczność zamknięcia sklepu meblowego i konieczność podjęcia pracy, w związku z czym drastycznie spadły jego dochody. Podniósł, iż poniesienie kosztów wpisu sądowego jest dla niego dużym obciążeniem.
Zgodnie z treścią przepisu art. 245 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012r., poz. 270 ze zm. dalej cyt. jako p.p.s.a.), prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. W niniejszej sprawie skarżący wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych, a więc o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym zgodnie z treścią art. 245 § 3 obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).
Przepisy dotyczące instytucji prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą Budżetu Państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną, nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to sprowadzać się powinna do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Instytucja ta ma bowiem charakter wyjątkowy i jest stosowana w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem.
Do takich osób zaliczyć można przykładowo osoby, które na skutek szczególnych okoliczności życiowych pozbawione zostały jakichkolwiek środków do życia. Jeżeli natomiast strona ma jakiekolwiek środki majątkowe, powinna partycypować w kosztach postępowania, nawet gdyby przeznaczenie ich na ten cel miałoby nastąpić z jakimś uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny.
Niewątpliwie konieczność zapłaty kosztów sądowych zawsze powoduje uszczerbek i ewentualnie konieczność ograniczenia innych wydatków, jednakże zastosowanie instytucji przyznania prawa pomocy jako wyjątku od zasady ponoszenia kosztów sądowych jest możliwe tylko w sytuacji powstania uszczerbku w koniecznym utrzymaniu, nie zaś w przypadku powstania jakiegokolwiek uszczerbku. Przez pojęcie uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy natomiast rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i finansowej strony w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych.
Mając na uwadze powyższe, stwierdzić należy, iż sytuacja materialna skarżącego i jego rodziny nie przemawia za uznaniem, że w niniejszej sprawie zachodzi przesłanka uzasadniająca zwolnienie od kosztów sądowych. Na wstępie wskazać należy, iż na obecnym etapie sprawy niezbędne jest uiszczenie wpisu w wysokości 500 zł (zgodnie z § 2 ust. 3 pkt 12 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi [Dz.U. nr 221, poz. 2193 ze zm.]). Zauważenia wymaga, iż zwalnianie od kosztów sądowych musi mieć charakter wyjątkowy i dotyczyć sytuacji, gdy rzeczywiście z porównania wysokości prognozowanych kosztów sądowych oraz możliwości majątkowych i zarobkowych skarżącego wynika, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów sądowych. W niniejszej sprawie wysokość wpisu sądowego, a następnie ewentualnych przyszłych kosztów sądowych nie przekracza możliwości finansowych wnioskodawcy.
Skarżący posiada bowiem stałe i regularne dochody z tytułu wynagrodzenia za pracę oraz wynajmu. Łączna wysokość tych dochodów (5.600 zł netto) pozwala na stwierdzenie, że skarżący jest w stanie ponieść koszty sądowe tj. wpisu od skargi 500 zł (tj. aktualnie 333 z ł- w związku z wcześniejszą wpłatą w wysokości 167 zł tytułem wpisu od skargi k.13), a także ewentualnych przyszłych kosztów sądowych, takich jak opłata kancelaryjna czy wpis od skargi kasacyjnej. Niemniej jednak na obecnym etapie nie można stwierdzić czy koszty te wystąpią i czy wnioskodawca będzie zobowiązany je ponosić. W przypadku natomiast uwzględnienia skargi wpis ten – na wniosek strony skarżącej – zostanie jej zwrócony.
Skarżący wyjaśnił, iż koszty utrzymania domu wynoszą około 1.000 zł miesięcznie, ponadto obciążają go wydatki związane ze spłatą rat dwóch kredytów w łącznej wysokości 2.600 zł miesięcznie. Stwierdzić zatem należy, iż wykazane wydatki rodziny wynoszą około 3.600 zł miesięcznie, co przy dochodach w wysokości 5.600 zł netto miesięcznie pozwala na uiszczenie kosztów sądowych w wysokości 500 zł. Wnioskodawca nie wykazał co prawda kosztów związanych z wyżywieniem, zakupem odzieży czy też środków czystości. Jednak, w ocenie rozpoznającego niniejszy wniosek, pozostała kwota 2.000 zł pozwala, przy rozsądnym gospodarowaniu posiadanymi środkami finansowymi na wygospodarowanie kwoty niezbędnej na uiszczenie wpisu od skargi. Dodać również należy, iż skarżący posiada stabilną sytuację bytową posiada bowiem stałe i regularne dochody, duży dom zaspokajający potrzeby czteroosobowej rodziny, inną nieruchomość w postaci budynku o powierzchni 460 m2 oraz wartościowy samochód.
Nie znajduje także uzasadnienia, dla pozytywnego rozpoznania niniejszego wniosku okoliczność spłacania wysokich rat kredytowych, pochłaniających prawie połowę dochodów rodziny. Okoliczność powyższa nie skutkuje automatycznie koniecznością zwolnienia wnioskodawcy z kosztów sądowych. Budowa czy zakup domu, jak również zakup samochodu na kredyt, jest kwestią podejmowanych przez wnioskodawcę decyzji życiowych, które nie podlegają ocenie rozpoznającego niniejszy wniosek. Niemniej jednak okoliczność posiadania domu o powierzchni 200m2 czy samochodu o wartości 70.000 zł nie wskazuje, iż skarżącego można zaliczyć do grupy osób żyjących w ubóstwie i wymagających pomocy ze strony budżetu państwa.
Ponadto z okoliczności tej wynika, że wnioskodawca posiada zdolność do zaciągania i spłacania tego typu zobowiązań. Zauważyć należy, że strona jest w stanie wygospodarować środki pieniężne na spłatę rat zaciągniętych kredytów. Dlatego też niezrozumiałe jest, aby wnioskodawca spłacał inne ciążące na nim zobowiązania o charakterze prywatnoprawnym, a jednocześnie żądał, aby koszty związane z wniesieniem przez niego skargi pokrywał za niego Skarb Państwa. Brak jest racjonalnego uzasadnienia dla przyjęcia stanowiska, iż to budżet powinien kredytować w tym zakresie stronę skarżącą. Na marginesie dodać należy, iż majątek skarżącego został zwiększony o uzyskane kwoty kredytów, które posłużyły na zakup domu i samochodu.
Tym samym majątek wnioskodawcy został powiększony. W orzecznictwie wielokrotnie wyjaśniano, że przedkładanie należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowań sądowoadministracyjnych strony na Skarb Państwa (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 czerwca 2013 r., sygn. akt I FZ 224/13, publ. CBOiS).
Zauważyć należy, ze skarżący posiada także dodatkowy majatek nieruchomy w postaci budynku o powierzchni 460m2, który nie służy zaspokojeniu jego niezbędnych potrzeb mieszkaniowych. Może zatem służyć pozyskaniu dodatkowych środków pieniężnych Posiadana nieruchomość może być przedmiotem określonych stosunków cywilnoprawnych takich jak np. najem czy też ostatecznie sprzedaż, może być także wykorzystane jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu jeśli właścicielowi brakuje pieniędzy na koszty postępowania. Należy bowiem zwrócić uwagę, że wyjątkowość instytucji prawa pomocy wymaga przyjęcia, że strona ubiegająca się o przyznanie jej prawa pomocy powinna uprzednio podjąć wszelkie niezbędne działania, aby we własnym zakresie (bądź z pomocą np. bliskich) zdobyć fundusze na pokrycie wydatków wiążących się z wszczętym przez siebie postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 11 kwietnia 2014 r., I FZ 88/14, publ. CBOiS).
Odnosząc się do powoływanej przez skarżącego okoliczności zamknięcia przez niego sklepu meblowego w związku z czym drastycznie spadły jego dochody, stwierdzić należy, że fakt ten nie oznacza automatycznie, że skarżący nie jest w stanie wygospodarować środków na niezbędne koszty sądowe, czy też że jest osobą wymagajacą pomocy ze strony Budżetu Państwa. Skoro bowiem skarżący osiąga dochody w kwocie znacznie przewyższającej koszty niniejszego postępowania, posiada stabilną sytuację bytową oraz majątek nieruchomy i ruchomy, to uznać należy, że część dochodów, bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny, może przeznaczyć na pokrycie tych kosztów. Przez uszczerbek dla utrzymania koniecznego należy rozumieć pozbawienie środków na pokrycie najbardziej podstawowych potrzeb, a więc kosztów wyżywienia, ubrania i zamieszkania. Uszczerbek w majątku strony, który wiąże się wyłącznie z obniżeniem, choćby niezbyt wysokiej, stopy życiowej nie uzasadnia przyznania prawa pomocy.
Instytucja prawa pomocy nie bez przyczyny określana jest często mianem "prawa ubogich". Prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł.
Odnosząc się do pisma skarżącego z dnia 13 marca 2016r. wyjaśnić należy, że przepisy ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi dotyczące instytucji prawa pomocy nie przewidują możliwości rozłożenia kosztów sądowych na raty. Biorąc pod uwagę datę powyższego pisma oraz termin wpłaty części ("raty") wpisu tj. kwoty 167 zł (w dniu 14 marca 2016r.) skarżący mógł poczynić oszczędności w kolejnych dwóch miesiącach z przeznaczeniem na ten cel.
W związku z tym, skoro nie są spełnione przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. należało orzec jak w sentencji.