Uzasadnienie
Wnioskiem z dnia 10.07.2008r. złożonym na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy (PPF), skarżący L B wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Z oświadczenia wnioskodawcy wynika, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną T B. Z tytułu świadczeń emerytalnych uzyskują łączny dochód w wysokości 1.848,61 zł brutto miesięcznie. Strona oświadczyła, że nie posiada żadnego majątku ani oszczędności. Uzasadniając swój wniosek skarżący wskazał, że ponosi koszty leczenia ok. 200 zł miesięcznie, wydatki związane z utrzymaniem i wyżywieniem kształtują się w granicach około 200 zł miesięcznie.
Ponadto miesięcznie tytułem spłaty rat kredytu wydatkuje kwotę ok. 560 zł. Zaznaczył, iż z uwagi na "dalszy brak środków do życia popada w coraz większe długi". Dodatkowo wyjaśnił, że posiada zadłużenie wobec: Urzędu Skarbowego około 35.000 zł, ZUS około 3.000 zł, BOŚ SA około 170.000 zł.
Oświadczenie zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okazało się niewystarczające do oceny stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, dlatego na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U nr 153, poz. 1270 ze zm.) zwana dalej w skrócie p.p.s.a., został on wezwany do uzupełnienia wniosku poprzez przedłożenie dodatkowych oświadczeń i dokumentów tj: odpisów wyciągów i wykazów z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, bądź oświadczenia o braku takowych, złożenia oświadczenia w kwestii tytułu prawnego do domu, w którym skarżący zamieszkuje, ewentualnie określenia podstawy do zamieszkiwania w tym domu, przedłożenia odpisu/ów dokumentów określającego/ych wysokość spłacanych rat kredytu, datę i cel zaciągnięcia kredytu/ów, oświadczenia w zakresie wysokości ponoszonych wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego, ewentualnie przedstawienia odpisów dokumentów potwierdzających wysokość ponoszonych kosztów (np. rachunków za gaz, energię elektryczna, wodę wywóz nieczystości stałych, telefon) za ostatnie trzy miesiące 2008r. oraz złożenia oświadczenia o posiadanych nieruchomościach i ruchomościach w okresie od 01.01.2007r. do 10.07.2008r.
W odpowiedzi na wezwanie skarżący w piśmie z dnia 21 lipca 2008r. nie złożył żądanych oświadczeń, nie przedłożył też żądanych odpisów dokumentów. W złożonym oświadczeniu odniósł się w szerszym zakresie do podnoszonych już we wniosku okoliczności dotyczących m.in. stanu zdrowia, poddawanym represjom i uciskom ze strony władz polskich. Dodatkowo stwierdził, iż w jego ocenie niezrozumiałe jest wezwanego go na podstawie art. 255 p.p.s.a. do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów, gdyż z dostarczonych do akt przedmiotowej sprawy, wielu "twardych dowodów" wynika " miażdżąco wyniszczająca skarżącego, nie tylko od strony moralnej, psychicznej, fizycznej i biologicznej ale także, równolegle na płaszczyźnie bytowej, ekonomicznej i finansowej, stosowana od wielu już lat polityka władz w Polsce, obejmującą także rodzinę skarżącego". Do powyższego pisma dołączył, dwa postanowienia Komornika Sądowego z dnia 11.06.2008r. w przedmiocie umorzenia postępowania na podstawie art. 824 § 1, ust. 3 kpe i zwrócenia tytułów wykonawczych wierzycielowi wobec bezskuteczności egzekucji.
Mając na uwadze powyższe, zważono, co następuje:
Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zasadą jest, że każdy podmiot wszczynający postępowanie przed sądami administracyjnymi musi liczyć się z koniecznością poniesienia kosztów postępowania sądowego. Zgodnie jednak z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. osobie fizycznej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym bądź częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania czy też nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zatem to na stronie spoczywa obowiązek udowodnienia zaistnienia okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy w określonym zakresie.
Celem zaś instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu i możliwości obrony swoich racji podmiotom, które znajdują się w sytuacji finansowej uniemożliwiającej poniesienie kosztów z tym związanych. Jest to forma dofinansowania strony postępowania sądowego z budżetu państwa i przez to zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w takim postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (postanowienie NSA z 6 października 2004r., sygn. akt GZ 71/04, ONSA 2005, Nr 1, poz. 8). Z tego też względu do obowiązków Sądu należy ocena złożonego przez wnioskodawcę oświadczenia w celu jego weryfikacji oraz wyważenia interesu ogółu (Skarbu Państwa) oraz słusznego interesu strony. Zasadność wniosku rozpatruje się w dwóch aspektach - z jednej strony z uwzględnieniem wysokości obciążeń, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, a z drugiej zaś z uwzględnieniem jej możliwości finansowych (por. postanowienie NSA z dnia 30 listopada 2005 r., sygn. akt II FZ 781/05).
Oceniając sytuację finansową na podstawie złożonych przez wnioskodawcę oświadczeń i dokumentów, należy stwierdzić, iż skarżący nie wykazał, że spełnia przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Złożone oświadczenia jak i dokumenty nie wskazują bowiem w sposób jednoznaczny, pozbawiony wątpliwości, iż nie jest w stanie wygospodarować środków pieniężnych umożliwiających poniesienie kosztów sądowych, czy też kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Strona składając oświadczenie poza wykazaniem wysokości ciążących na niej zobowiązań wobec Urzędu Skarbowego, ZUS, BOŚ SA, powołaniem faktu ciężkiego stanu zdrowia, trwałej "podwójnej niepełnosprawności", określenia wysokości kosztów ponoszonych na leczenie, utrzymanie, wyżywienie, wysokości spłacanych rat kredytów w łącznej kwocie 960 zł miesięcznie oraz określenia wysokości uzyskiwanego dochodu z tytułu świadczeń emerytalnych w kwocie 1.848,61 zł, nie wyjaśniła innych zdaniem referendarza sądowego istotnych informacji dotyczących jej sytuacji finansowej.
Oceniając wniosek o przyznanie prawa pomocy referendarz sądowy nie dysponował bowiem wiedzą dotyczącą zarówno tytułu prawnego czy też podstawy faktycznej na jakiej strona zamieszkuje w domu przy ul "[...]", jak i nie wyjaśniła kiedy i na jaki cel zaciągnęła kredyty, nie przedstawiła też żadnych dokumentów źródłowych mogących potwierdzić wysokość spłacanych rat kredytów. Nie uwiarygodniła też faktu braku środków pieniężnych poprzez przedstawienie wyciągów i wykazów z posiadanych rachunków bankowych. Nie rozstrzygnięta pozostała również kwestia posiadania, ewentualnie nie posiadania nieruchomości i ruchomości w okresie od 01.01.2007r. do 10.07.2008r., istotna w celu ustalenia sposobu gospodarowania przez stronę posiadanymi ewentualnie składnikami majątkowymi a tym samym wpływu na jej obecną sytuację materialną.
Powyższe dane w ocenie orzekającego były istotne dla oceny rzeczywistego stanu majątkowego. Bez dokładnego bowiem ustalenia stanu majątkowego i dochodów nie jest możliwe stwierdzenie, że skarżący nie jest w stanie ponieść należnych kosztów sądowych, czy też kosztów nieobowiązkowego na etapie postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym ustanowienia adwokata. Nie bez znaczenia dla oceny sytuacji materialnej wnioskodawcy jest, iż skarżący dobrowolnie opłaca raty zaciągniętych kredytów, jak oświadczył w kwocie 560 zł miesięcznie, zaś w przedmiotowej sprawie żąda aby koszty sądowe stanowiące rodzaj daniny publicznej opłacał za niego Skarb Państwa. Wskazać przy tym należy, że wpis od skargi w przedmiotowej sprawie wynosi 500 zł, zaś wnioskodawca oraz pozostająca z nim we wspólnym gospodarstwie domowym żona uzyskują stałe miesięczne dochody w kwocie 1.848,61 zł.
Mając na uwadze powyższe należało stwierdzić, że nie udzielenie przez skarżącego informacji spowodowało, iż niewyjaśnione pozostały podstawowe okoliczności dotyczące sytuacji majątkowej, a tym samym brak było podstaw do uznania, iż skarżący spełnia przesłanki z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd czy też referendarz sądowy z urzędu nie może bowiem prowadzić dochodzenia zmierzającego do ustalenia rzeczywistej sytuacji materialnej i życiowej strony. Przy czym zauważyć należy, że wnioskodawca miał wiedzę, że w przypadku nie uzupełnienia oświadczenia na wezwanie z dnia 16.07.2008r., brak będzie możliwości ewentualnego pozytywnego rozpatrzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy.
W postanowieniu bowiem z dnia 5 lipca 2005r. sygn. akt I SA/Ol 170/04 po rozpatrzeniu wniosku L i T B w przedmiocie przyznania prawa pomocy, Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził bowiem m.in. " Nie może być uznane za sprzeczne z Konstytucją postępowanie Sądu zmierzające do wyegzekwowania obowiązującego prawa (...). Bez dokładnego ustalenia stanu majątkowego i dochodów wnioskodawców nie jest możliwe stwierdzenie, że nie są oni w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny". Stanowisko to podzielił Naczelny Sąd Administracyjny, który postanowieniem z dnia 29 września 2005r. oddalił zażalenie L i T. B na ww. postanowienie Sądu I instancji. W postanowieniu tym Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, iż " (...) to skarżący chcą uzyskać prawo pomocy i to oni powinni nie tylko współpracować z Sądem poprzez przedstawienie dokumentów, do których złożenia zostali wezwani, ale także z własnej inicjatywy przedstawiać dane i dowody na ich poparcie, mające przekonać Sąd co do tego, iż stronie rzeczywiście powinno zostać przyznane prawo pomocy.
Z twierdzeń zawartych w zażaleniu wynika, iż Sąd powinien bez wahania zaufać skromnie udzielonym przez stronę informacjom i przyznać prawo pomocy bez głębszego wnikania w sytuację majątkowa, rodzinną i zdrowotną strony – stanowisko takie jest niezgodne nie tylko z przepisami, ale z samą instytucją prawa pomocy, która stanowi wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowego i możliwość jej przyznania powinna być w każdym indywidualnym przypadku wnikliwie badana, gdyż w przeciwnym wypadku w sposób nieuzasadniony kosztami postępowania zostaje obciążony ogół obywateli". W tak określonym stanie faktycznym brak było podstaw do przyznania prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata.
Na marginesie powyższych rozważań wskazać należy, że w orzecznictwie pojawił się nawet pogląd, w świetle którego w takiej sytuacji (nie przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych) wykluczona jest możliwość merytorycznego rozpoznania, a uzasadnione jest pozostawienie go bez rozpoznania (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 września 2005r., sygn. akt I OZ 842/05).
Niezależnie od powyższego stwierdzić należy, że przyznanie prawa pomocy stanowi instytucję wyjątkową. Z tego też powodu, nie można z niej czynić powszechnie stosowanego środka pomocy. Z uwagi na wyjątkowy charakter tej instytucji przyznanie prawa pomocy powinno być zatem stosowane tylko w przypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, a mianowicie wtedy gdy wnioskodawca nie posiada żadnych możliwości sfinansowania kosztów związanych z dochodzeniem swoich praw przed Sądem. Ciężar udowodnienia, iż spełnia się przesłanki do uzyskania takiego zwolnienia ciąży na wnioskodawcy.
W związku z tym na zasadzie art. 246 §1 pkt 2 p.p.s.a. i art. 258§2 pkt 7 p.p.s.a. należało orzec jak w sentencji.