Uzasadnienie
Przedmiotem skargi M. S. (dalej jako: strona, skarżąca, wnioskodawczyni) jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 13 stycznia 2020 r. wydana na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm., dalej zwana "kpa") w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2019 r., poz. 300, dalej zwana "usus") w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w łącznej kwocie 88.953,67 zł.
Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym:
Wnioskiem z 14 maja 2019 r. skarżąca zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Opolu o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek, wskazując na swą trudną sytuację finansową i życiową. Wyjaśniła, że w latach 2011 - 2012 po rozszerzeniu działalności o nowe usługi tj. gabinet kosmetyczno - fryzjerski, zatrudnieniu większej ilości pracowników, zaczęła mieć problemy z płynnością finansową i wypłacalnością, a od kilku lat boryka się z problemami z pracą zawodową. Skarżąca wskazała również, że w obecnej sytuacji pomaga jej rodzina, a z uwagi na zadłużenie i brak pracy nie podjęła ona leczenia koniecznego do powrotu do zdrowia. Podkreśliła przy tym, że umorzenie należności to szansa na rozpoczęcie wszystkiego z nową z czystą kartą. Jak zaznaczyła, podpisała ona z ZUS i Urzędem Skarbowym ugodę o ratalnej spłacie zadłużenia, z której przez kilka miesięcy się wywiązywała, jednak później nie miała za co żyć, bo komornik zajmował jej wynagrodzenie.
Decyzją z 6 września 2019 r., nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w [...] odmówił stronie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek w łącznej kwocie 88.953,67 zł, w tym na:
- a) ubezpieczenia społeczne za okres 06.2011-08.2011, 08.2012-09.2012, 12.2012-10.2017, 04.2018 r. w kwocie ogółem 60.126,34 zł, w tym: z tytułu składek 43.655,34 zł, odsetek 16.447,00 zł, kosztów upomnienia 24,00 zł
- b) ubezpieczenie zdrowotne - za okres 07.2011-08.2011, 08.2012-09.2012, 12.2012-12.2017, 04.2018 w kwocie ogółem 24.114,16 zł, w tym: z tytułu składek 17.809,66 zł, odsetek 6.180,00 zł, kosztów upomnienia 124,50 zł,
- c) Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres 07.2011-08.2011, 10.2011, 06.2012-07.2012, 12.2012-10.2017, 04.2018 r., w łącznej kwocie 3.472,97 zł, w tym z tytułu składek 3.472,97 zł, odsetek 1.115,00 zł, kosztów upomnienia 125,00 zł.
Uzasadniając rozstrzygniecie organ I instancji uznał, że w niniejszej sprawie nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl zapisu art. 28 ust. 2 usus. Nadto wnioskodawczyni nie wykazała, że ze względu na jej stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych jej gospodarstwa domowego ani też, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń. Według organu nie stwierdzono również, aby przewlekła choroba lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiła ją możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem, w złożonym wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, skarżąca zarzuciła organowi I instancji, że wydana decyzja jest krzywdząca, a organ w najmniejszym nawet stopniu nie pochylił się, by pomóc jej w rozwiązaniu jej problemów.
Opisaną na wstępie decyzją z 14 listopada 2019 r., Prezes ZUS utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję, aprobując stanowisko w niej zawarte.
Uzasadniając rozstrzygnięcie wskazał, że w ramach dokonanej oceny złożonego wniosku odnośnie sytuacji rodzinnej i materialnej wnioskodawczyni oparto się na przedłożonych przez stronę dokumentach, jak również skorzystano z danych wygenerowanych z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS oraz rejestrów centralnych: Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej; Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców, Bazy Danych Ksiąg Wieczystych.
Z zebranych w sprawie dowodów wynikało, że wnioskodawczyni jest niezamężna, jest mikroprzedsiębiorcą, a z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej zanotowała stratę wynoszącą: w 2016 r. - 929,51 zł (przychód 30.257,41 zł, koszty uzyskania przychodu 31.186,92 zł); w 2017 r. - 5.795,94 zł (przychody 63.019,70 zł, koszty 68.815,64 zł). W złożonym oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi pełnej księgowości z 16 maja 2019 r. strona wskazała, że od 1 maja 2018 r. z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej nie uzyskała żadnych przychodów, dochodów, ani nie poniosła żadnych kosztów; że nie pracuje zarobkowo; że nie posiada dochodu z innych źródeł, nie pobiera zasiłków z pomocy społecznej, ani nie korzysta z innych form pomocy; że prowadzi gospodarstwo domowe wraz z mamą M. S., która osiąga miesięczny dochód w wysokości netto 840,00 zł; że posiada zobowiązania finansowe: z tytułu podatków w wysokości ok. 35.000 zł i z tytułu zaciągniętych kredytów w bankach w wysokości ok. 300.000 zł, przy czym zobowiązań tych nie spłaca, że nie posiada nieruchomości, majątku ruchomego, innych praw majątkowych, ani wierzytelności.
Ponadto strona oświadczyła, że ma problemy zdrowotne z [...] - w wyniku wypadku doznała uszkodzenia [...] i ma problemy z [...]; dodała przy tym, że nie otrzymała odszkodowania pomimo, że wypadek miał miejsce w pracy.
W wyniku analizy zgromadzonego materiału dowodowego organ ustalił, że wnioskodawczyni:
- - od 1 maja 2018 r. zawiesiła prowadzenie działalności gospodarczej P.H.U. A w zakresie sprzedaży detalicznej pozostałej żywności prowadzonej w wyspecjalizowanych sklepach;
- - jest zgłoszona do ubezpieczeń jako pracownik w pełnym wymiarze czasu pracy przez płatnika B S.A. z podstawą wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne za 09/2019 r. w wysokości 3.205,43 zł, a za 10,11/2019 r. w wysokości 4.750,00 zł;
- - nie widnieje jako właściciel żadnego samochodu, ani nieruchomości;
- - jej mama pobiera rentę rodzinną oraz prowadzi działalność gospodarczą M. S. C w zakresie sprzedaży hurtowej wyrobów farmaceutycznych i medycznych,
- - Dyrektor Oddziału ZUS w Opolu prowadzi wobec strony postępowanie egzekucyjne; dokonał zajęcia rachunków bankowych w D S.A., C SA. [...], D SA oraz E SA - egzekucja z rachunków okazała się częściowo skuteczna; przekazano również tytuły wykonawcze do Naczelnika Urzędu Skarbowego w Nysie w celu prowadzenia egzekucji ze środków, do których nie ma uprawnienia Dyrektor Oddziału ZUS; dokonano również zajęcia jej wynagrodzenia.
Następnie, rozpatrując okoliczności sprawy pod kątem wystąpienia przesłanek wynikających z art. 107 ust. 1 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. U. UE C 83 z dnia 30 marca 2010 r.), decydujących o uznaniu przedmiotowego wsparcia finansowego za pomoc publiczną, organ stwierdził, że ewentualne umorzenie należności z tytułu nieopłaconych należności z tytułu składek nie mogłoby stanowić pomocy de minimis.
Przechodząc do oceny przesłanek całkowitej nieściągalności, wymienionych enumeratywnie w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 usus, organ II instancji zgodził się ze stanowiskiem, że ustalony stan faktyczny nie dawał podstaw do stwierdzenia, by tego rodzaju okoliczności wystąpiły w rozpatrywanej sprawie. W toku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalono, co nie było sporne, że w sprawie nie wystąpiły przesłanki z pkt 1-4a (śmierć dłużnika, oddalenie wniosku o ogłoszenie upadłości lub umorzenie postępowania upadłościowego, niezaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym czy też umorzonym postępowaniu upadłościowym, oraz że wysokość nieopłaconych składek, o których umorzenie wniesiono, przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym). Wnioskodawczyni wprawdzie zawiesiła prowadzenie działalności gospodarczej i nie posiada nieruchomości, ani samochodu, jednakże obecnie jest zgłoszona do ubezpieczeń jako pracownik w pełnym wymiarze czasu pracy, z wynagrodzeniem za 09/2019 r. w wysokości 3.205,43 zł, a za 10, 11/2019 r. w wysokości 4.750,00 zł, wobec czego nie można stwierdzić braku majątku z którego można egzekwować należności (art. 28 ust 3 pkt 3 usus).
Z kolei odnośnie dwóch pozostałych przesłanek całkowitej nieściągalności z pkt 5 i 6 art. 28 ust. 3 usus wskazano, że Dyrektor Oddziału ZUS w Opolu prowadzi obecnie wobec strony postępowanie egzekucyjne, w ramach którego dokonał zajęcia rachunków bankowych w D S.A., C SA, [...] oraz E SA oraz zajęcia wynagrodzenia za pracę. Ponadto organ ten przekazał tytuły wykonawcze do Naczelnika Urzędu Skarbowego w Nysie celem prowadzenia egzekucji ze środków do których nie jest on upoważniony.
W związku z powyższym, zdaniem ZUS, nie został ustalony brak możliwości dochodzenia egzekucyjnego przez uprawnione w tym zakresie organy egzekucyjne. Wskazano przy tym, że w świetle orzecznictwa, dopóki istnieją niewykorzystane dotychczas możliwości wyegzekwowania zaległości podatkowej, dopóty jej umorzenie przed ich wyczerpaniem byłoby sprzeczne z interesem publicznym (por. wyrok NSA z 21 czerwca 2000 r., sygn. akt I SA/Ka 14/99). Zatem, według organu, dopóki istnieje możliwość prowadzenia działań egzekucyjnych, organ rentowy działając jako wierzyciel nie może stwierdzić, że zachodzi przesłanka nieściągalności zadłużenia i zaniechać prób jego wyegzekwowania.
Prezes ZUS zgodził się również ze stanowiskiem organu I instancji, że w sprawie nie zachodzą uzasadnione przypadki mogące być podstawą do umorzenia należności z tytułu składek, określone w § 3 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365 - dalej w skrócie rozporządzenie). Zgodnie z tym przepisem Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności, 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Zdaniem organu, zgromadzone dowody w trakcie toczącego się postępowania nie wskazują na to, że zadłużenie powstało na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych, przeciwnie było wynikiem nieopłacania w ustawowym terminie płatności składek w czasie prowadzonej działalności gospodarczej. Odnosząc się przy tym do podniesionych we wniosku argumentów o problemach z płynnością finansową i wypłacalnością organ stwierdził, że wśród przesłanek umorzenia ustawodawca nie przewidział takich okoliczności jak skutki niepowodzeń finansowych płatników. Za ryzyko związane z prowadzoną działalnością, jak również negatywnymi skutkami oraz za wszelkie rozliczenia odpowiada podmiot prowadzący działalność. Brak płynności finansowej nie powinien być zatem równoważony ze środków stanowiących przychody ZUS. Organ zwrócił też uwagę, że zarobkowy charakter działalności gospodarczej oznacza, iż jest to działalność obliczona na osiąganie zysku.
Decydując się na jej założenie przedsiębiorca powinien być świadomy, że zobowiązuje się do opłacenia należnych składek z tytułu prowadzenia działalności za każdy miesiąc kalendarzowy w ustawowo określonych terminach. Obowiązek ten istnieje od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności, aż do dnia zaprzestania jej wykonywania, niezależnie od osiąganych przychodów, a nawet w przypadku poniesienia strat, czy pojawiających się w trakcie prowadzenia działalności różnych problemów. Obligatoryjność opłacania składek dotyczy wszystkich płatników składek.
Analizując sytuację skarżącej pod kątem przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, organ ustalił, że strona zawiesiła prowadzenie działalności gospodarczej i obecnie jest zgłoszona do ubezpieczeń jako pracownik w pełnym wymiarze czasu pracy z wynagrodzeniem w wysokości 4.750 zł. Strona prowadzi gospodarstwo domowe wraz z mamą M. S., która prowadzi działalność gospodarczą i pobiera rentę rodzinną w wysokości 840,00 zł. Zgodnie z oświadczeniem strony wydatki związane z utrzymaniem wynoszą łącznie 722 zł (prąd 140 zł; woda 117 zł; śmieci 30 zł; telefon 135 zł; leki 300 zł). Wnioskodawczyni posiada inne zobowiązania finansowe (z tytułu podatków w wysokości 35.000 zł; z tytułu zaciągniętych kredytów w wysokości 300.000 zł), których nie spłaca.
W ocenie organu, w świetle tych okoliczności nie można jednoznacznie stwierdzić, że sytuacja finansowa wnioskodawczyni jest zagrożona ubóstwem, a spłata należności z tytułu składek może zagrozić jej egzystencji. Podstawowym wskaźnikiem służącym do oceny sytuacji materialnej osoby zobowiązanej jest kwota określająca minimum socjalne. Dla 2-osobowego gospodarstwa pracowniczego minimum socjalne na II kwartał 2019 r. wynosi 2.012,89 zł, zaś z wykazanych dochodów całego gospodarstwa domowego wynika, że dochód jest znacznie wyższy od wskazanej kwoty.
Wnioskodawczyni nie wykazała również, aby ze względu na swoją przewlekłą chorobę lub konieczność opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, nie była w stanie uzyskiwać dochodów umożliwiających spłatę zadłużenia. Zdaniem organu schorzenia, na które powołuje się strona (uszkodzenia [...], problemy z [...], [...]) nie powodują trwałej całkowitej niezdolności do pracy. Zwłaszcza, że wnioskodawczyni jest cały czas aktywna zawodowo - pracuje na podstawie umowy o pracę. Strona nie udowodniła też, że sprawuje opiekę nad ciężko chorym członkiem rodziny.
Konkludując organ stwierdził, że wobec faktu, iż wnioskodawczyni uzyskuje stałe dochody, które plasują się na stosunkowo wysokim poziomie oraz prowadzi gospodarstwo domowe wraz z mamą, która posiada swoje źródła dochodu, uznać należy, że może ona spłacać zadłużenie w formie układu ratalnego z ratą dostosowaną do jej możliwości płatniczych. Wprawdzie strona posiada inne zobowiązania finansowe, jednak nie mogą mieć one priorytetu przed uiszczaniem należności publicznoprawnych. Tym samym w sprawie nie stwierdzono podstaw do umorzenia przedmiotowych należności.
W skardze wniesionej na powyższą decyzję skarżąca zarzuciła, iż jest ona krzywdząca. Podniosła, że nigdy nie uchylała się od spłacania swych zobowiązań wobec wierzycieli i Skarbu Państwa, stąd zawarła ugody z ZUS i urzędem skarbowym. Wobec jednak dokonanych przez komornika sądowego zajęć egzekucyjnych dalsze spłacanie układu ratalnego okazało się niemożliwe, z uwagi na brak środków do życia. Skarżąca nie zgodziła się z oceną organu, że dochody prowadzonego gospodarstwa domowego pozwalają na pokrycie kosztów bieżącego utrzymania, wskazując, że 50% jej wynagrodzenia zabiera komornik. Podkreśliła, że jej matka ma 75 lat, jest osoba schorowaną (cierpi na problemy[...]) i od ponad dwóch lat nie prowadzi żadnej działalności.
W związku z tym budżet rodziny dodatkowo obciążają wydatki na leki i wizyty lekarskie, które są kosztowne. Skarżąca wskazała, że po przebytym wypadku także ona ma problemy zdrowotne a uzyskiwane dochody nie wystarczają na pokrycie kosztów rehabilitacji. Dodała także, że w zeszłym roku przez ponad 9 miesięcy pozostawała bez pracy, ponadto prowadzona egzekucja komornicza utrudnia jej podjęcie zatrudnienia.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Na rozprawie przeprowadzonej 22 lipca 2020 r. skarżąca podtrzymała zarzuty skargi, dodatkowo podnosząc, że od marca tego roku nie pozostaje w zatrudnieniu w związku z sytuacją pandemiczną.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Kontrolując legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia Sąd, stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) - dalej [ppsa], obowiązany jest je uchylić w razie stwierdzenia, że zaskarżony akt narusza przepisy prawa materialnego w sposób mający wpływ na wynik sprawy lub przepisy prawa procesowego w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy, bądź też gdy stwierdzi naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania.
Dokonując oceny zaskarżonej decyzji z punktu widzenia powyższych kryteriów a nadto mając na uwadze brak związania zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 ppsa) Sąd nie dopatrzył się takich naruszeń prawa, które skutkowałyby koniecznością jej wyeliminowania z obrotu prawnego.
Przedmiotem sporu jest kwestia zasadności odmowy umorzenia skarżącej należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz odsetek za zwłokę. Normujący zagadnienie umarzania składek na ubezpieczenia społeczne przepis art. 28 usus stanowi w ust. 1, że należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS, z uwzględnieniem ust. 2 - 4. W myśl ust. 2 art. 28 usus, należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. W ust. 3 wskazano natomiast, że całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi wówczas, gdy:
- 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
- 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze;
- 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;
- 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
- 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
- 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Ustawodawca przewidział nadto w art. 28 ust. 3a usus możliwość umarzania przez ZUS należności z tytułu składek w uzasadnionych przypadkach, mimo braku całkowitej nieściągalności, w odniesieniu do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia. Korzystając z upoważnienia ustawowego (art. 28 ust. 3b) Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w § 3 ust. 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. określił przesłanki umarzania należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zgodnie z tym przepisem, ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
- 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
- 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
- 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Z przywołanych przepisów wynika jednoznacznie, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia zaległych należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne są podejmowane w ramach tzw. uznania administracyjnego. Ustawodawca pozostawiając organom uznanie w omawianej kwestii, wprowadził do systemu prawa administracyjnego swego rodzaju "luz decyzyjny", przejawiający się w możliwości (nie zaś konieczności) umorzenia tych należności. Jednak do uznania administracyjnego, a więc możliwości wyboru określonego kierunku rozstrzygnięcia, dochodzi w tego rodzaju sprawach dopiero po ustaleniu zaistnienia którejś z wymienionych w przepisach prawa przesłanek. W sytuacji, gdy żadna z tych przesłanek nie zostanie spełniona, organ nie ma możliwości wyboru konsekwencji prawnych i bezwzględnie zobowiązany jest odmówić przyznania tego rodzaju ulgi. Dopiero wykazanie istnienia którejś z wymienionych przesłanek otwiera organowi możliwość (a nie obowiązek) zastosowania tej ulgi.
W tym to bowiem momencie organ rozstrzygający sprawę korzysta z przypisanego mu uprawnienia do zastosowania uznania administracyjnego - nie musi, lecz może umorzyć takie należności (por. wyrok NSA z 29 sierpnia 2007 r., sygn. akt II GSK 141/07 dostępny na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak dalej przytaczane orzeczenia).
Kontroli Sądu podlega w związku z tym nie zasadność odmowy umorzenia należności - gdyż sąd administracyjny nie jest organem trzeciej instancji w postępowaniu administracyjnym i nie może zastępować tego organu w podejmowaniu decyzji uznaniowej - lecz zgodność podjętej decyzji z przepisami prawa. W tej sytuacji obowiązkiem Sądu jest dokonanie oceny, czy w sposób prawidłowy, z zachowaniem reguł wynikających z Kodeksu postępowania administracyjnego oraz przepisów prawa materialnego, przeprowadzono postępowanie i czy spełnione zostały przesłanki umorzenia.
Natomiast Sąd nie rozstrzyga o tym, czy składki powinny być umorzone, czy też nie, bowiem o tym decyduje organ administracji publicznej w ramach przysługującego mu uznania administracyjnego. Sąd bada więc, czy postępowanie przeprowadzono zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej w myśl, której organy zobligowane są do podjęcia wszelkich niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 77 kpa). Nadto, czy dowody oceniono zgodnie z zasadą swobodnej oceny (art. 80 kpa) i czy zapewniono stronie czynny udział w postępowaniu (art. 10 kpa) oraz czy wydane decyzje odpowiadają wymogom określonym w art.107 § 3 kpa, w szczególności czy uzasadnienie decyzji wskazuje przyczyny, dla których organ nie zastosował instytucji umorzenia istniejącej zaległości.
Badając zaskarżoną decyzję w tak zakreślonych ramach prawnych Sąd stwierdza, że w kontrolowanej sprawie organy ubezpieczeniowe prawidłowo ustaliły stan faktyczny sprawy i dokonały jego trafnej oceny prawnej. Dotyczy to w szczególności ustaleń o wysokości dochodów w rodzinie skarżącej, jej stanu rodzinnego i majątkowego. W toku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalono, że skarżąca od maja 2018 r. zawiesiła prowadzenie działalności gospodarczej; natomiast jest zgłoszona do ubezpieczeń jako pracownik w pełnym wymiarze czasu pracy z wynagrodzeniem za 09/2019 r. w wysokości 3.205,43 zł, a od 10/2019 r. w wysokości 4.750 zł. Ze stanu faktycznego sprawy wynikało, że aktualnie wobec zobowiązanej prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, które jest częściowo skuteczne, ponadto Dyrektor oddziału ZUS w Opolu przekazał tytuły wykonawcze do Naczelnika Urzędu Skarbowego w Nysie celem prowadzenia egzekucji ze środków do których nie jest upoważniony. Materiał dowodowy sprawy nie wskazywał również, by wobec skarżącej toczyło się postępowanie upadłościowe, czy likwidacyjne.
Sąd w pełni zatem podziela stanowisko organu, że w aktualnym stanie sprawy wobec skarżącej nie zachodzi żaden z przypadków całkowitej nieściągalności, enumeratywnie wymienionych w art. 28 ust. 3 usus. Ustalenia w tym zakresie zostały oparte na wiarygodnych informacjach i dokumentach, które nie potwierdziły faktu zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej przy równoczesnym braku majątku (pkt 3), czy też przesłanki opisanej w punkcie 6 ust. 3 art. 28 usus. Zebrane w sprawie dowody dostatecznie bowiem potwierdzały stanowisko organu, że istnieją możliwości dalszego chociażby częściowego uregulowania przez stronę zaległych składek i że na obecnym etapie nie da się stwierdzić, że w wyniku prowadzonego postępowania egzekucyjnego nie odzyska się w przyszłości całości bądź części zobowiązania składkowego. Pozostałe przypadki całkowitej nieściągalności wymienione w ust. 3 art. 28 usus nie znajdowały w sprawie zastosowania.
Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że ustawowym obowiązkiem ZUS jest wykorzystanie wszelkich dostępnych środków przymusowego dochodzenia należności. Zatem w sytuacji, gdy organ dostrzega jakiekolwiek możliwości wyegzekwowania zaległych składek, to podjęte w ramach uznania administracyjnego, negatywne dla wnioskodawcy rozstrzygnięcie, nie może być uważane za dowolne. Tym samym zasadnie Zakład, nie mogąc stwierdzić braku majątku, z którego można dochodzić przedmiotowych zobowiązań, nie znalazł przyczyn, dla których miałby przedwcześnie rezygnować ze swoich należności.
Za prawidłową Sąd uznaje również dokonaną przez Zakład analizę stanu faktycznego i wyprowadzoną na jego tle ocenę prawną przesłanek określonych w § 3 ust. 1 pkt 1 - 3 rozporządzenia. Trafnie w tym względzie organ wywiódł, że przy ocenie przesłanek wskazanych w w/w przepisie należy brać pod uwagę między innymi to, czy spłata zadłużenia w dłuższym czasie nie spowoduje sytuacji, że po uiszczeniu należności z tytułu składek osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi do zachowania podstawowych potrzeb życiowych (np. wyżywienie, ubrania, leki itp.), czy mają charakter okresowy, czy stały i pogłębiający się. W orzecznictwie na gruncie omawianego przepisu podkreśla się, że umorzenie należności jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie trudnych, gdy ze względu na stan zdrowia, inne względy społeczne i brak szans na uzyskiwanie dochodów nie jest możliwe wywiązywanie się ze zobowiązań wobec ZUS. W związku z tym trudna sytuacja materialna uniemożliwiająca spłatę długów, musi zostać udowodniona i mieć charakter trwały, a więc występować w dłuższym okresie czasu.
W ocenie Sądu materiał dowodowy zgromadzony w sprawie, w tym dowody przedłożone przez stronę, nie wskazywały na wystąpienie przesłanki związanej z poniesieniem strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić skarżącą możliwości dalszego prowadzenia działalności (§ 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia). Trafnie zatem organ przyjął, że ww. przesłanka nie wystąpiła.
Prawidłowo organ przeanalizował również zgromadzone dowody pod kątem wystąpienia przesłanki związanej z możliwością pozbawienia skarżącej - w wyniku opłacenia należności z tytułu składek - możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia). Sąd nie znajduje podstaw do zakwestionowania prawidłowości ustaleń poczynionych w zaskarżonej decyzji w tym zakresie. W wyniku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego ZUS ustalił, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z matką a łączny dochód rodziny kształtuje się na poziomie 4.553,83 zł (a nie, jak wskazuje skarżąca w skardze, 2.012,89 zł) i składa się z wynagrodzenia za pracę skarżącej w kwocie netto 3.436,88 zł oraz renty rodzinnej przyznanej jej matce w wysokości 840 zł. Zestawienie tych dochodów z wykazanymi przez stronę w złożonym oświadczeniu wydatkami na utrzymanie w kwocie ogółem 722 zł (prąd 140 zł; woda 117 zł; śmieci 30 zł; telefon 135 zł; leki 300 zł) doprowadziło organ do słusznego wniosku, że sytuacja finansowa skarżącej nie nosi znamion ubóstwa i nie zagraża jej egzystencji.
W tej sytuacji, zdaniem Sądu, na akceptację zasługuje wniosek organu, że spłata zadłużenia, chociażby w formie dogodnego układu ratalnego, jest w sytuacji skarżącej realna i nie pozbawi jej możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.
W zaskarżonej decyzji organ odniósł się również do posiadanych przez stronę zobowiązań z tytułu podatków i zaciągniętych kredytów, stwierdzając, że obowiązek spłaty należności cywilnoprawnych nie stanowi przesłanki wykluczającej spłatę zobowiązań z tytułu składek, zaś zobowiązania wobec ZUS nie mogą być pominięte i potraktowane drugorzędnie wobec zobowiązań cywilnoprawnych. Stanowisko to zasługuje na akceptację. Zauważyć należy, że skarżąca w toku prowadzonego postępowania, poza ogólnikowym wskazaniem o dokonanych przez komornika sądowego zajęciach jej wynagrodzenia, nie przedstawiła żadnych dowodów na potwierdzenie tej okoliczności, ani nie wskazała w jakim zakresie prowadzona jest egzekucja i w jakiej wysokości środki z wynagrodzenia są zaliczane na poczet długów kredytowych.
Tym samym skarżąca nie udowodniła, że okoliczność prowadzonej przez komornika egzekucji rzutuje na jej sytuację finansową w ten sposób, że w powiązaniu z koniecznością spłaty zaległych składek pozbawi ją możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb. Podkreślić w tym miejscu należy, że ustawodawca ustalając wysokość minimalnego wynagrodzenia za pracę jako kwotę wolną od potrąceń przewiduje swoisty próg, który ma zapewnić minimum egzystencji. Zgodnie z art. 87 § 3 pkt 2 w zw. z art. 871 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 1040 ze zm.) potrącenia mogą być dokonywane w następujących granicach: w razie egzekucji innych należności lub potrącania bez zmian zaliczek pieniężnych - do wysokości połowy wynagrodzenia; wolna od potrąceń jest kwota wynagrodzenia za pracę w wysokości: minimalnego wynagrodzenia za pracę, ustalanego na podstawie odrębnych przepisów, przysługującego pracownikom zatrudnionym w pełnym wymiarze czasu pracy, po odliczeniu składek na ubezpieczenia społeczne, zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych oraz wpłat dokonywanych do pracowniczego planu kapitałowego, jeżeli pracownik nie zrezygnował z ich dokonywania - przy potrącaniu sum egzekwowanych na mocy tytułów wykonawczych na pokrycie należności innych niż świadczenia alimentacyjne.
W związku z powyższym za nieskuteczne należy uznać podniesione w skardze argumenty, że w wyniku zajęcia komorniczego niemożliwa jest spłata zadłużenia wobec ZUS, z uwagi na brak środków do życia. W ocenie Sądu - mając na względzie, że po dokonanym zajęciu skarżącej pozostaje kwota wolna od egzekucji w wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę [którego wysokość w 2020 r., zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 10 września 2019 r. w sprawie wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę oraz wysokości minimalnej stawki godzinowej w 2020 r. (Dz. U z 2019 r. poz. 1778) wynosi 2600 zł], jak też dodatkowe dochody z tytułu renty rodzinnej (840 zł) - uprawnione jest założenie, że w budżecie gospodarstwa domowego skarżącej, po uwzględnieniu stałych i koniecznych wydatków na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych, pozostanie kwota, która mogłaby służyć częściowemu zaspokojeniu należności ZUS (choćby w drobnych, acz regularnych kwotach).
Oczywiście, może to wymagać poniesienia pewnych wyrzeczeń, z ograniczeniem wydatków do niezbędnych, służących pokryciu najbardziej podstawowych potrzeb, ale są to normalne konsekwencje obowiązku regulowania ustawowych należności. Sąd nie neguje, że sytuacja finansowa skarżącej w związku z narosłym zadłużeniem jest trudna, zauważa jednak, że ograniczone obecnie możliwości płatnicze są wynikiem jej samodzielnej decyzji o zaciągnięciu kredytu, która to decyzja powinna być przemyślana i uwzględniać rzeczywiste możliwości finansowe kredytobiorcy. Stąd też podnoszonych przez skarżącą okoliczności o dokonanych zajęciach komorniczych nie można uznać za wystarczające do umorzenia należności składkowych, gdyż oznaczałoby to w istocie danie prymatu zobowiązaniom cywilnoprawnym nad publicznoprawnymi, do czego brak jest podstaw (nawet w sytuacji, gdy zobowiązania kredytowe są dochodzone w trybie przymusowym).
Jak bowiem wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 27 czerwca 2019 r., sygn. akt I GSK 573/19, przyznanie priorytetu w zaspokajaniu należnościom prywatnym prowadziłoby do naruszenia interesu publicznego, gdyż prowadziłoby do nieuprawnionego uprzywilejowywania podmiotów prawa cywilnego kosztem Skarbu Państwa, czyli kosztem ogółu obywateli. Sąd podziela również pogląd wyrażony w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z 21 maja 2014 r., sygn. akt I SA/Bd 398/14, że "przesłanka, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych świadczeń składkowych, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Nie odnosi się więc ona do kłopotów finansowych, które z uwagi na to, że każdy człowiek indywidualnie w ramach przysługującej mu samodzielności podejmowania decyzji, organizuje swoje sprawy zawodowe i osobiste." Skład orzekający w tej sprawie nie stwierdził natomiast, by skarżąca, która ma zapewnione warunki bytowe i której dochody znacznie przekraczają minimum socjalne dla dwuosobowego gospodarstwa pracowniczego, znajdowała się w sytuacji noszącej znamiona ubóstwa, czy zagrażającej jej egzystencji.
Za prawidłowe Sąd uznaje również stanowisko organu w kwestii niespełnienia przez skarżącą przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia. Organ nie negował problemów zdrowotnych skarżącej, ale stwierdził, że nie przedłożyła ona dowodów potwierdzających przewlekłą chorobę skutkującą pozbawieniem jej możliwości uzyskiwana dochodu. Skarżąca nie udowodniła również, by ze względu na konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, nie była w stanie uzyskiwać dochodów umożliwiających spłatę zadłużenia i poza uwzględnioną przez organ kwotą 300 zł na leki, nie wykazała żadnych dodatkowych kosztów związanych z problemami zdrowotnymi. Zatem, jak słusznie zauważył organ, skarżąca pomimo schorzeń jest zdolna do pracy i uzyskuje z tego tytułu dochody.
Końcowo Sąd podkreśla, że bez wpływu na wynik sprawy pozostaje podniesiona przez skarżącą na rozprawie okoliczność utraty pracy, w związku z sytuacją epidemiologiczną. Przy ocenie w postępowaniu sądowoadministracyjnym prawidłowości zaskarżonego rozstrzygnięcia sąd bierze bowiem pod uwagę stan faktyczny i stan prawny istniejące w dacie wydania kwestionowanego orzeczenia. Tym samym na ocenę prawidłowości zaskarżonej decyzji nie mogły wywrzeć wpływu podnoszone przez skarżącą okoliczności zaistniałe po wydaniu zaskarżonej decyzji. Podniesiona zatem dopiero na rozprawie nowa okoliczność utraty pracy może ewentualnie stanowić podstawę do złożenia przez skarżącą kolejnego wniosku o umorzenie należności. Wyjaśnienia w tym miejscu wymaga, że każda zmiana okoliczności faktycznych, w szczególności sytuacji majątkowej, rodzinnej lub zdrowotnej osoby zobowiązanej, może być zawsze podstawą do ponownego wystąpienia z wnioskiem o umorzenie zaległości lub z wnioskiem o rozłożenie należności na raty w myśl art. 28 usus, bowiem odmowa ich umorzenia nie stwarza sytuacji powagi rzeczy osądzonej i zobowiązany do uiszczenia zaległości może występować o jej umorzenie tak długo, jak długo zaległość ta istnieje, zwłaszcza jeśli jego sytuacja ulegnie pogorszeniu.
Reasumując należy stwierdzić, iż zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa. W ocenie Sądu, organy rentowe podjęły wszelkie niezbędne do wyjaśnienia stanu faktycznego działania i wyjaśniły sytuację majątkową skarżącej, w tym źródła jej dochodów, posiadane zobowiązania, ponoszone wydatki oraz rozważyły wszystkie istotne okoliczności faktyczne sprawy. Znalazło to odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, w której odniesiono się do indywidualnej sytuacji skarżącej, a wyciągniętym z poczynionych ustaleń wnioskom nie można zarzucić dowolności. W konsekwencji Sąd uznał, że zgromadzony materiał dowodowy został oceniony zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 80 kpa, a sporządzone uzasadnienie decyzji spełnia wymogi z art. 107 § 3 kpa.
W tym stanie rzeczy, nie stwierdzając naruszenia zarówno reguł postępowania jak i przepisów prawa materialnego (art. 28 ust. 2 i 3a usus oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia), Sąd na podstawie art. 151 ppsa skargę oddalił.