Uzasadnienie
Postanowieniem z 30 stycznia 2018 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu, po rozpoznaniu wniosku S. K. o zwolnienie od kosztów sądowych w całości oraz o ustanowienie radcy prawnego lub adwokata, odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, z uwagi na brak wykazania przez skarżącego spełnienia przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm. - dalej w skrócie P.p.s.a.).
Z informacji przedstawionych we wniosku wynikało, że skarżący jest kawalerem, mieszka wspólnie z siostrą w jej domu, w którym ustanowiona jest na jego rzecz służebność mieszkania. Ponadto wnioskodawca jest właścicielem nieruchomości rolnej o powierzchni [...] ha, utrzymuje się tylko z prac dorywczych oraz z dopłaty otrzymywanej w związku z posiadaną nieruchomością rolną (około 1.800 zł rocznie). Jednocześnie w urzędowym formularzu skarżący nie wykazał, iż ponosi stałe koszty utrzymania, a jedynie nadmienił, że posiada zaległości z tytułu ubezpieczenia KRUS oraz długi, których dotyczy przedmiotowa sprawa. Uznając wskazane przez skarżącego informacje za niewystarczające, na podstawie art. 255 P.p.s.a. referendarz wezwał go do przekazania w terminie siedmiu dni od dnia otrzymania wezwania szczegółowej pisemnej informacji na temat:
- - kosztów ponoszonych w skali miesiąca na bieżące utrzymanie przez niego i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z dowodami potwierdzającymi ponoszenie tych kosztów,
- - innych wydatków z odpowiednimi dowodami potwierdzającymi ich ponoszenie,
- - źródeł finansowych umożliwiających pokrycie ponoszonych koszów, w tym pomocy udzielanej przez instytucje publiczne i osoby trzecie wraz z odpowiednimi dowodami,
- - działań podejmowanych przez wnioskodawcę w celu aktywizacji zawodowej zgodnie z posiadanym wykształceniem lub wyuczonym w przeszłości zawodem wraz z dowodami uwiarygodniającymi te informacje,
- - dochodów i przychodów uzyskiwanych przez siostrę, którą wskazał jako osobę prowadzącą z nim wspólne gospodarstwo domowe, a nadto o przekazanie kserokopii zeznania o wysokości dochodów osiąganych w 2016 r. (PIT) przez skarżącego i jego siostrę oraz kserokopii wyciągów i odpisów z kont i lokat bankowych za ostatnie trzy miesiące.
W odpowiedzi skarżący wskazał, że mieszka u siostry, która ponosi koszty utrzymania mieszkania, że jego własne koszty utrzymania ograniczają się do wydatków na wyżywienie w kwocie 20 zł dziennie, że utrzymuje się wyłącznie z prac dorywczych (jednakże nie podając źródła ani wysokości dochodów z tych prac), że nie korzysta z pomocy społecznej, że nie posiada zobowiązań z tytułu kredytów i pożyczek, oraz że szuka pracy na podstawie ogłoszeń i "nie kontaktuje się z urzędem pracy". W załączeniu skarżący przekazał też wyciąg z rachunku bankowego.
Analizując informacje podane przez wnioskodawcę referendarz uznał, że zastosowanie wobec skarżącego instytucji prawa pomocy, w swej istocie przeznaczonej dla ludzi ubogich, byłoby nieuzasadnione. W ocenie referendarza sądowego S. K. nie wyjaśnił w sposób pełny i nie budzący wątpliwości sytuacji finansowej i majątkowej swojego gospodarstwa domowego, bowiem nie przekazał w tym zakresie wszystkich żądanych informacji i dowodów, przede wszystkim zaś skarżący nie dostosował się do wezwania, w którym żądano wyjawienia i udokumentowania źródeł jego utrzymania. W treści urzędowego formularza skarżący oświadczył, że utrzymuje się z prac dorywczych. Wezwany do wyjawienia i udokumentowania źródeł finansowania własnych kosztów utrzymania skarżący ograniczył się jedynie do powtórzenia stwierdzenia, że podstawą jego utrzymania są dochody z prac dorywczych. Według referendarza S. K. nie wykazał ani źródła pochodzenia tych dochodów ani też ich wysokości w skali miesiąca, nie wspominając o dowodach potwierdzających te informacje. Ponadto skarżący nie wykazał w pełni i nie udokumentował wydatków ponoszonych w związku z utrzymaniem gospodarstwa domowego, pomimo wyraźnego wezwania w tym zakresie.
We wniesionym sprzeciwie skarżący podniósł, że "niedorzecznym jest wymóg szczegółowego podania i udokumentowania kwot uzyskiwanych z prac dorywczych". Skarżący podał także, iż nie wie jakie dochody uzyskuje jego siostra, nie otrzymuje od niej żadnych pieniędzy i to skarżący, gdy ma pieniądze, daje je siostrze na opłacenie rachunków. Skarżący wskazał raz jeszcze, że nie korzysta z pomocy społecznej, bowiem mu jej nie przyznano. Podniósł, że nie stać go na uiszczenie wpisu od skargi oraz opłacenia kosztów ustanowienia fachowego pełnomocnika.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zaskarżone postanowienie należało utrzymać w mocy.
Na podstawie art. 259 § 1 P.p.s.a. od zarządzeń i postanowień referendarza sądowego, w tym w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy, przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. Z kolei zgodnie z treścią art. 260 § 1 P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 (w tym od postanowień o odmowie przyznania prawa pomocy), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Przy tym zgodnie z art. 260 § 2 P.p.s.a. w sprawach, o których mowa w § 1, sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu, a w myśl § 3 tego artykułu sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym.
Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., prawo pomocy w zakresie całkowitym (a o takie wnioskuje skarżący, domagając się zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego lub adwokata) może zostać przyznane na wniosek strony będącej osobą fizyczną, jeżeli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.
Podnieść należy, iż co do zasady strona jest zobowiązana do ponoszenia kosztów związanych z jej udziałem w sprawie, co wynika z art. 199 P.p.s.a.. Prawo pomocy jako instytucja o charakterze wyjątkowym winno być stosowane jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04 (opubl. na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak pozostałe przytaczane orzeczenia), opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji, stąd muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli.
Skoro zatem udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa, to powinno ono sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z 3 stycznia 2013 r., sygn. akt: II FZ 987/12). Dotyczy to zwłaszcza osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Dlatego oceniając, czy w danej sytuacji zasadne jest zwolnienie strony od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, należy rozważyć realizację zasady prawa do sądu, ale również uwzględniać zasadę powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych.
Wskazać również należy, iż rozstrzygnięcie złożonego wniosku zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Użyte w art. 246 P.p.s.a. określenie "gdy wykaże" oznacza, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. W związku z tym strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. To na składającym wniosek spoczywa ciężar przekonania Sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 listopada 2012 r., sygn. akt: I FZ 429/12). Dlatego informacje przekazane przez stronę powinny być, jak stanowi wprost art. 252 § 1 P.p.s.a., dokładne, a od wnioskodawcy wymagana jest w tym względzie należyta staranność.
Nadto informacje te powinny być konkretne i na tyle szczegółowe, by w sposób wyczerpujący obrazowały sytuację majątkową i rodzinną wnioskodawcy w jej całokształcie. W orzecznictwie sądowoadminstracyjnym przyjmuje się, że osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek współdziałania z sądem w tym zakresie, gdyż jedynie wnioskodawca może mieć pełną wiedzę na temat swojej sytuacji majątkowej i życiowej.
Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpatrywanej sprawy, Sąd, w wyniku analizy wniosku skarżącego, przedstawionej dokumentacji i argumentów sprzeciwu, nie znalazł podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia.
Wskazać należy, iż skarżący oświadczył, że jest kawalerem, mieszka wspólnie z siostrą w jej domu. Ponadto S. K. wskazał, że "z różnych względów" nie może pracować w swoim zawodzie - kierowcy pojazdów o kat. B, C, E. Jest właścicielem nieruchomości rolnej o powierzchni [...] ha, utrzymuje się tylko z prac dorywczych - przy czym skarżący nie wskazał kwot osiąganych w ten sposób, ograniczając się do podania, iż są one bardzo niewielkie. Nadto skarżący podał, iż otrzymuje dopłaty w związku z posiadaną nieruchomością rolną (około 1.800 zł rocznie). Jednocześnie w urzędowym formularzu nie wykazał, iż ponosi stałe koszty utrzymania, a jedynie nadmienił, że posiada zaległości z tytułu ubezpieczenia KRUS oraz długi, których dotyczy sprawa będąca przedmiotem skargi. W piśmie uzupełniającym skarżący sprecyzował jedynie, że jego własne koszty utrzymania ograniczają się do wydatków na wyżywienie w kwocie około 20 zł dziennie.
W pozostałym zakresie, mimo wezwania do uszczegółowienia i udokumentowania swojej sytuacji finansowej i majątkowej, skarżący ograniczył się jedynie do powtórzenia stwierdzenia, że podstawą jego utrzymania są dochody z prac dorywczych, bez jakiegokolwiek ich udokumentowania i nadal posługiwał się jedynie ogólnikowymi, nie popartymi dowodami, twierdzeniami.
Na podstawie przedstawionych przez skarżącego ogólnikowych informacji nie sposób ustalić jak w rzeczywistości kształtuje się jego sytuacja finansowa i majątkowa. Tym samym skarżący nie wykazał, że spełnia przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Tymczasem zwolnienie od kosztów sądowych może nastąpić jedynie w sytuacji, gdy w sposób niebudzący wątpliwości zostanie wykazane przez stronę, że jej sytuacja życiowa uzasadnia odstąpienie od ogólnej zasady wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. Sąd nie może w tym względzie opierać się wyłącznie na twierdzeniach skarżącego, nie popartych żadnymi dokumentami źródłowymi. To w interesie skarżącego leży przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy.
Wskazywany wyjątkowy charakter prawa pomocy nie pozwala także na interpretowanie wynikających z oświadczeń strony wątpliwości na korzyść osoby wnioskującej. W rezultacie Sąd stwierdza, że treść złożonego przez skarżącego oświadczenia we wniosku PPF i dodatkowych informacjach nie wystarcza dla przyjęcia, że jego stan majątkowy uzasadnia przyznanie prawa pomocy. Należy przy tym podkreślić, że skarżący nie wyjaśnił kwestii, o które był wzywany przez referendarza. Nie przedstawił także żadnych dokumentów ani innych dowodów w zakresie ponoszonych przez siebie wydatków i uzyskiwanych dochodów. Tym samym wniosek skarżącego o przyznanie mu prawa pomocy stanowi jedynie zbiór wymijających albo nieudokumentowanych twierdzeń strony i jako taki nie zasługuje na uwzględnienie.
Jak już wyżej wskazano prawo pomocy w zakresie całkowitym może nastąpić jedynie w stosunku do osób żyjących w ubóstwie, zaliczanych do bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osób ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia. O takiej sytuacji nie można mówić w przypadku skarżącego, bowiem nie wykazał on takich okoliczności stosownymi dowodami.
W konsekwencji, Sąd nie stwierdził podstaw do przyznania prawa pomocy w dochodzonym zakresie i na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 i art. 260 §1 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.