Uzasadnienie
Przedmiotem skargi wniesionej przez D. W. (dalej wskazywanego także jako: skarżący, strona, zobowiązany, wnioskodawca) jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 18 listopada 2020 r. wydana na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256 - dalej zwana: "kpa") w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Z 2020 r., poz. 266 - dalej zwana: "usus") w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.
Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym:
Wnioskiem z 30 grudnia 2019 r. skarżący zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o umorzenie odsetek od należności z tytułu nieopłaconych składek. Uzasadniając wniosek oświadczył, że w wyniku zdarzeń losowych utracił płynność finansową i możliwość opłacania składek. Zaznaczył, że starał się o uzyskanie zgody na układ ratalny, ale w wyniku niepełnej dokumentacji wniosek został odrzucony. Ponadto skarżący wskazał na swą sytuację zdrowotną, informując, że w 2019 r. zachorował na [...], z powodu czego jest niezdolny do powrotu do wykonywanej wcześniej pracy.
Decyzją z 2 czerwca 2020 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w [...], po przeprowadzeniu postępowania, odmówił skarżącemu umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem tych składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.
W uzasadnieniu organ w pierwszej kolejności wskazał, że zadłużenie, o umorzenie którego skarżący się ubiega, zweryfikowano pod względem ewentualnego przedawnienia. Zdaniem organu, w świetle przepisu art. 24 usus do dnia złożenia wniosku nie upłynął termin, w którym wskazane zaległości mogłyby być dochodzone. W sprawie zaistniała bowiem przesłanka powodująca zawieszenie biegu terminu przedawnienia, a to w związku ze wszczęciem postępowania egzekucyjnego (począwszy od 4 kwietnia 2012 r.). Następnie organ wyjaśnił, że przy analizie sprawy korzystano z dokumentacji załączonej do wniosku skarżącego (oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym, orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, karty leczenia szpitalnego, decyzja Powiatowego Urzędu Pracy z 3 grudnia 2019 r.), jak również skorzystano z danych wygenerowanych z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS oraz rejestrów centralnych: Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej; Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców, Bazy Danych Ksiąg Wieczystych.
Z dowodów tych wynikało, że wnioskodawca prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku. Zgodnie z jego oświadczeniem, wszystkie wydatki związane z utrzymaniem oraz zakupem leków ponosi rodzina. Wnioskodawca nie wskazał stałych wydatków bieżącego utrzymania, w tym opłat eksploatacyjnych, określił jedynie wydatki związane z leczeniem w kwocie 200 zł. Z kolei, według informacji z rejestrów centralnych wnioskodawca jest właścicielem nieruchomości gruntowej - roli o pow. [...] m2 [...] i figuruje jako właściciel trzech pojazdów: A [...] z 2007 r., B [...] z 1998 r., C [...] z 1994 r.
Poddając ocenie zgromadzony w sprawie materiał dowodowy organ uznał, że w sprawie brak jest przesłanek do zakwalifikowania zaległości jako całkowicie nieściągalnej w myśl art. 28 ust. 2 i 3 usus, albowiem nie zachodzą przesłanki, o których mowa w tych przepisach. Możliwość umorzenia należności składkowych została także przeanalizowana z punktu widzenia przesłanek, które pozwalają na umorzenie składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, o czym stanowi § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. (Dz. U. z 2003, Nr 141, poz.1365 – dalej jako: "rozporządzenie") wydanego na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 28 ust. 3a usus. W tym kontekście organ stwierdził, że chociaż sytuacja majątkowa i zdrowotna wnioskodawcy jest obecnie trudna, to nie ma jednak charakteru definitywnego. Podkreślił, że wnioskodawca jest zdolny do pracy w warunkach pracy chronionej, nie jest więc całkowicie wykluczony z rynku pracy. Zdaniem organu, przy odpowiednim zaangażowaniu sytuacja wnioskodawcy może ulec poprawie, zatem umorzenie należności byłoby działaniem przedwczesnym.
Na skutek wniosku strony o ponowne rozpatrzenie sprawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w [...], decyzją z 18 listopada 2020 r. utrzymał w mocy decyzję ZUS z 2 czerwca 2020 r., podzielając w pełni stanowisko o braku podstaw do stwierdzenia całkowitej nieściągalności.
Rozpatrując sprawę organ wskazał na poczynione ustalenia faktyczne odnośnie sytuacji majątkowej strony. Z zebranych w sprawie dowodów wynikało, że skarżący prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, nie pracuje zarobkowo, nie pobiera świadczeń emerytalno-rentowych, nie posiada dochodu z innych źródeł, otrzymuje z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej zasiłek stały w kwocie 645,00 zł, jest właścicielem nieruchomości gruntowej - roli o pow. [...] m2 [...] (KW nr [...]), na której ZUS dokonał zabezpieczenia hipotecznego; w Centralnej Ewidencji Pojazdów figuruje jako właściciel trzech pojazdów: (A z 2007 r., B z 1998 r. i C z 1994 r.) W oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej wnioskodawca wskazał, że od 14 czerwca 2016 r. jest rozwiedziony, że ponosi stałe koszty związane z leczeniem w kwocie 200 zł, że nie posiada praw majątkowych i innych składników mienia ruchomego, ani wierzytelności i zobowiązań pieniężnych, że choroba pozbawiła go wszelkich środków do życia i powoduje brak perspektyw poprawy sytuacji finansowej.
Oceniając zasadność wniosku w kontekście przesłanek całkowitej nieściągalności określonych w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 usus Zakład stwierdził, że żadna z nich nie została spełniona. Wskazał, że w stosunku do działalności zobowiązanego nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne (art. 28 ust. 3 pkt 2, 4 i 4b usus). Z przyczyn oczywistych nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 usus, ani art. 28 ust. 3 pkt 4a usus, albowiem zadłużenie jest wyższe niż kwota kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Nie zaistniała również przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 3 usus, gdyż działalność gospodarcza została wprawdzie wyrejestrowana, lecz zobowiązany posiada majątek podlegający egzekucji (nieruchomości gruntowej o pow. [...] m2; na której ZUS dokonał zabezpieczenia hipotecznego).
Odnosząc się do dwóch pozostałych przesłanek całkowitej nieściągalności z pkt 5 i 6 art. 28 ust. 3 usus wskazano, że wobec strony prowadzone jest obecnie postępowanie egzekucyjne; 11 września 2019 r. ZUS skierował wniosek do Naczelnika II Urzędu Skarbowego w [...] celem prowadzenia egzekucji z nieruchomości objętej księgą wieczystą o numerze [...] oraz pojazdu A. Zdaniem Zakładu, w sprawie nie wystąpiły również okoliczności, które uzasadniałyby umorzenie należności z tytułu składek w oparciu o przepisy rozporządzenia. Według organu, zgromadzone dowody nie wskazują na to, że zadłużenie powstało na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych, przeciwnie - było wynikiem nieopłacania w ustawowym terminie płatności składek w czasie prowadzonej działalności gospodarczej. Jak ustalono, wnioskodawca rozpoczął prowadzenie działalności gospodarczej w zakresie produkcji pozostałych wyrobów stolarskich i ciesielskich dla budownictwa w kwietniu 1997 r., natomiast jego zaległości jako płatnika składek dotyczą okresu od marca 2010 r. do października 2019 r. Oznacza to, że po 13 latach działalności wnioskodawca zaprzestał regulowania zobowiązań publicznoprawnych i konsekwentnie nie opłacał należnych składek przez kolejne 9 lat, naruszając przepisy prawa, w tym zawartą w art. 84 Konstytucji RP zasadę powszechności ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych.
Organ podkreślił przy tym, że obowiązek opłacania składek wynika z przepisów prawa i dotyczy wszystkich przedsiębiorców. Umorzenie zaległości z tego tytułu nie może być więc bonusem za to, że strona świadomie przez wiele lat, uchylała się od tego obowiązku. Zaznaczył również, że ryzyko związane z prowadzoną działalnością i jej negatywnymi skutkami spoczywa na przedsiębiorcy, a zobowiązania z tytułu składek są uprzywilejowane i podlegają zaspokojeniu przed innymi należnościami. Za uwzględnieniem wniosku nie mógł więc przemawiać fakt, że kwota zadłużenia jest już tak znaczna, że zobowiązany nie ma możliwości jej spłaty.
W ocenie organu, nieracjonalne było kontynuowanie działalności gospodarczej, jeśli uzyskiwane dochody nie pozwalały na regulowanie należności publicznoprawnych i to w gestii strony było zakończenie nierentownej działalności. Wnioskodawca natomiast kredytował swoją działalność ze środków pieniężnych należnych ZUS w postaci składek, tym samym zyskując nieuprawnioną przewagę konkurencyjną nad innymi podmiotami, które wywiązywały się ze zobowiązań publicznoprawnych w terminie. Wobec powyższego, jak uznał organ, uwzględnienie wniosku strony nie leży w interesie publicznym. Akceptowanie bowiem stanu, w którym dopuszcza się niewywiązywanie z obowiązku opłacania składek godzi w prawa innych opłacających składki osób i narusza określoną w art. 2a ust. 1 i 2 pkt 2 usus zasadę równego traktowania ubezpieczonych.
Organ nie stwierdził również wystąpienia przesłanki, o której mowa w przepisie § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia. Wyjaśnił, że stan zdrowia lub fakt pozostawania w stałym leczeniu z powodu przewlekłych schorzeń nie jest samoistną przesłanką do umorzenia należności, gdyż dla zastosowania tego przepisu konieczne jest również wystąpienie takiego skutku choroby, który pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu uniemożliwiającego opłacanie należności. Ze stanu faktycznego wynikało, że wnioskodawca w sierpniu 2019 r. był hospitalizowany i został zakwalifikowany do leczenia operacyjnego, po którym zalecono mu leczenie kardiologiczne. Do akt sprawy wnioskodawca przedłożył orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wydane do 30 listopada 2022 r., z którego wynika, że jest on zdolny do pracy w warunkach pracy chronionej oraz nie wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
W orzeczeniu wskazano także, że wymaga on korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki. W związku z powyższym ZUS wyraził przekonanie, że stan zdrowia wnioskodawcy, stanowiący wprawdzie utrudnienie w codziennej egzystencji, nie uniemożliwia mu opłacania należności, tym bardziej, że Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej od kwietnia 2020 r. przyznał mu pomoc w postaci zasiłku w wysokości 645 zł. Mając zatem na względzie brak orzeczenia o całkowitym i stałym stopniu niepełnosprawności, wypłacany czasowo zasiłek oraz wydane orzeczenie z możliwością wykonywania pracy, organ stwierdził, że sytuacja zdrowotna strony nie ma charakteru trwałego i umorzenie długu na podstawie tej przesłanki byłoby przedwczesne.
Analizując kolejno przesłankę z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, organ uznał, że chociaż sytuacja materialna wnioskodawcy jest niewątpliwie trudna, jednak brak jest podstaw do stwierdzenia trwałego ubóstwa i przyjęcia, że obecne trudności finansowe mają charakter definitywny. W tym względzie wskazał, że według oświadczenia wnioskodawcy, pozostaje on na utrzymaniu rodziny i przyjaciół, którzy ponoszą wszelkie koszty związane z jego utrzymaniem oraz zakupem leków, które według oświadczenia wynoszą 200 zł. Z uwagi na fakt, że strona nie określiła wysokości uzyskiwanej pomocy finansowej od rodziny, organ odstąpił od porównania wysokości jej dochodów z kryterium minimum socjalnego lub minimum egzystencji. Uwzględniając wiek wnioskodawcy ([...] lata) Zakład wyraził też przekonanie, że źródłem dodatkowego dochodu może być podjęcie przez niego zatrudnienia na stanowisku przystosowanym do jego niepełnosprawności (tj. praca lekka z ograniczeniem dźwigania, spokojna, siedząca, nie wymagająca wysiłku fizycznego), co w przyszłości pozwoli na sukcesywną spłatę zadłużenia. Uwzględniając zatem posiadany przez stronę majątek w postaci nieruchomości, jej wiek, brak dowodu na trwałe wykluczenie z rynku pracy Zakład stwierdził, że umorzenie należności byłoby przedwczesne.
W skardze wniesionej na powyższą decyzję skarżący, domagając uchylenia zaskarżonej decyzji o orzeczenia o umorzeniu należności, zarzucił organowi:
- - błędne ustalenie jego stanu majątkowego i błędne uznanie, że to w gestii strony leży skorygowanie ustaleń organu rentowego, podczas gdy organ nie wezwał wnioskodawcy do sprecyzowania swoich zarzutów w tym zakresie;
- - brak rozważenia przez organ rentowy faktów powszechnie znanych, co do ewentualnego utrzymania wnioskodawcy;
- - brak rozważenia interesu wnioskodawcy, interesu społecznego, a w szczególności rozważenia go pod kątem innych powinności państwa wobec skarżącego;
- - brak rozważenia częściowego umorzenia należności wobec ZUS.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skargę należało oddalić.
Kontrolując legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia Sąd, stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm. - dalej "ppsa"), obowiązany jest je uchylić w razie stwierdzenia, że zaskarżony akt narusza przepisy prawa materialnego w sposób mający wpływ na wynik sprawy lub przepisy prawa procesowego w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy, bądź też gdy stwierdzi naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania.
Dokonując oceny zaskarżonej decyzji z punktu widzenia powyższych kryteriów, a nadto mając na uwadze brak związania zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 ppsa), Sąd nie dopatrzył się takich naruszeń prawa, które skutkowałyby koniecznością jej wyeliminowania z obrotu prawnego.
Przedmiotem sporu jest kwestia zasadności odmowy umorzenia skarżącemu należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz odsetek za zwłokę. Normujący zagadnienie umarzania składek na ubezpieczenia społeczne przepis art. 28 usus stanowi w ust. 1, że należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS, z uwzględnieniem ust. 2 - 4. W myśl ust. 2 art. 28 usus, należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. W ust. 3 wskazano natomiast, że całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi wówczas, gdy:
- 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
- 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze;
- 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;
- 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
- 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
- 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Ustawodawca przewidział nadto w art. 28 ust. 3a usus możliwość umarzania przez ZUS należności z tytułu składek w uzasadnionych przypadkach, mimo braku całkowitej nieściągalności, w odniesieniu do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia. Korzystając z upoważnienia ustawowego (art. 28 ust. 3b) Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w § 3 ust. 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. określił przesłanki umarzania należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zgodnie z tym przepisem, ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
- 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
- 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
- 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Z przywołanych przepisów wynika jednoznacznie, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia zaległych należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne są podejmowane w ramach tzw. uznania administracyjnego. Ustawodawca pozostawiając organom uznanie w omawianej kwestii, wprowadził do systemu prawa administracyjnego swego rodzaju "luz decyzyjny", przejawiający się w możliwości (nie zaś konieczności) umorzenia tych należności. Jednak do uznania administracyjnego, a więc możliwości wyboru określonego kierunku rozstrzygnięcia, dochodzi w tego rodzaju sprawach dopiero po ustaleniu zaistnienia którejś z wymienionych w przepisach prawa przesłanek. W sytuacji, gdy żadna z tych przesłanek nie zostanie spełniona, organ nie ma możliwości wyboru konsekwencji prawnych i bezwzględnie zobowiązany jest odmówić przyznania tego rodzaju ulgi. Dopiero wykazanie istnienia którejś z wymienionych przesłanek otwiera organowi możliwość (a nie obowiązek) zastosowania tej ulgi.
W tym to bowiem momencie organ rozstrzygający sprawę korzysta z przypisanego mu uprawnienia do zastosowania uznania administracyjnego - nie musi, lecz może umorzyć takie należności (por. wyrok NSA z 29 sierpnia 2007 r., sygn. akt II GSK 141/07 dostępny na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak dalej przytaczane orzeczenia).
Kontroli Sądu podlega w związku z tym nie zasadność odmowy umorzenia należności - gdyż sąd administracyjny nie jest organem trzeciej instancji w postępowaniu administracyjnym i nie może zastępować organu w podejmowaniu decyzji uznaniowej - lecz zgodność podjętej decyzji z przepisami prawa. W tej sytuacji obowiązkiem Sądu jest dokonanie oceny, czy w sposób prawidłowy, z zachowaniem reguł wynikających z Kodeksu postępowania administracyjnego oraz przepisów prawa materialnego, przeprowadzono postępowanie i czy spełnione zostały przesłanki umorzenia.
Natomiast Sąd nie rozstrzyga o tym, czy składki powinny być umorzone, czy też nie, bowiem o tym decyduje organ administracji publicznej w ramach przysługującego mu uznania administracyjnego. Sąd bada więc, czy postępowanie przeprowadzono zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej w myśl, której organy zobligowane są do podjęcia wszelkich niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 77 kpa). Nadto, czy dowody oceniono zgodnie z zasadą swobodnej oceny (art. 80 kpa) i czy zapewniono stronie czynny udział w postępowaniu (art. 10 kpa) oraz czy wydane decyzje odpowiadają wymogom określonym w art.107 § 3 kpa, w szczególności czy uzasadnienie decyzji wskazuje przyczyny, dla których organ nie zastosował instytucji umorzenia istniejącej zaległości.
Badając zaskarżoną decyzję w tak zakreślonych ramach prawnych Sąd stwierdza, że w kontrolowanej sprawie organy ubezpieczeniowe prawidłowo ustaliły stan faktyczny sprawy i dokonały jego trafnej oceny prawnej. Wbrew zarzutom skargi organ dostatecznie wywiązał się z nałożonych na niego obowiązków, tj. w takim zakresie, w jakim było to możliwe zebrał cały dostępny materiał dowodowy i dokonał jego oceny, a następnie rozważył i ocenił wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia ulgi. Organ uwzględnił wszystkie okoliczności podane przez skarżącego oraz okoliczności wynikające z danych będących w posiadaniu organu i z rejestrów centralnych. W toku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalono, że skarżący cierpi na schorzenia kardiologiczne, co było przyczyną zakończenia z dniem 30 grudnia 2019 r. prowadzenia działalności gospodarczej; obecnie nie pracuje zarobkowo, a jedynym jego źródłem dochodu jest zasiłek stały w wysokości 650 zł. Ze stanu faktycznego sprawy wynikało, że skarżący jest właścicielem nieruchomości gruntowej w [...] o pow. [...] m2; wpisanej w księdze wieczystej pod nr [...], na której ZUS dokonał zabezpieczenia na należności z tytułu składek.
Z kolei na podstawie danych z bazy CEPiK ustalono, że skarżący jest właścicielem opisanych wyżej samochodów osobowych, z czego egzekucji poddaje się jedynie samochód marki A o wartości ok. 8.600 zł, a pozostałych z uwagi na ich rocznik (1994 i 1998) nie można wycenić. Ponadto, wobec zobowiązanego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, 11 września 2019 r. Zakład skierował wniosek do Naczelnika Drugiego Urzędu Skarbowego w [...] celem prowadzenia egzekucji z nieruchomości objętej księgą wieczystą o numerze [...] oraz pojazdu A. Materiał dowodowy sprawy nie wskazywał również, by wobec skarżącego toczyło się postępowanie upadłościowe, czy likwidacyjne.
Sąd w pełni zatem podziela stanowisko organu, że w aktualnym stanie sprawy wobec skarżącego nie zachodzi żaden z przypadków całkowitej nieściągalności, enumeratywnie wymienionych w art. 28 ust. 3 usus. W rozpatrywanej sprawie nie budzi wątpliwości, że zebrany materiał dowodowy wykluczał umorzenie składek w oparciu o przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 1, 2, 4, 4a i 5 usus. Trafnie również organ ocenił, że nie zaszły okoliczności opisane w punkcie 3 ust. 3 art. 28 ustawy (zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa). Wprawdzie skarżący zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej, niemniej jednak posiada majątek podlegający egzekucji (nieruchomość gruntowa, samochód A).
Rację ma więc organ, że na obecnym etapie nie da się stwierdzić, że w wyniku prowadzonego postępowania egzekucyjnego nie odzyska się w przyszłości chociażby części zobowiązania składkowego. Z tych samych powodów (posiadany majątek) nie wystąpiła przesłanka z punktu 6 ust. 3 art. 28 ustawy. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że ustawowym obowiązkiem ZUS jest wykorzystanie wszelkich dostępnych środków przymusowego dochodzenia należności. Zatem w sytuacji, gdy organ dostrzega jakiekolwiek możliwości wyegzekwowania zaległych składek, to podjęte w ramach uznania administracyjnego, negatywne dla wnioskodawcy rozstrzygnięcie, nie może być uważane za dowolne.
Tym samym zasadnie Zakład, nie mogąc stwierdzić braku majątku, z którego można dochodzić przedmiotowych zobowiązań, nie znalazł przyczyn, dla których miałby przedwcześnie rezygnować ze swoich należności.
Za prawidłową Sąd uznaje również dokonaną przez Zakład analizę stanu faktycznego i wyprowadzoną na jego tle ocenę prawną przesłanek określonych w § 3 ust. 1 pkt 1 - 3 rozporządzenia. W nawiązaniu do zarzutów skargi, kwestionujących ustalenia co do stanu majątkowego skarżącego wyjaśnienia w tym miejscu wymaga, że ciężar wykazania okoliczności dających organowi podstawę do rozważenia możliwości umorzenia należności spoczywa właśnie na podmiocie ubiegającym się o umorzenie należności - co jednoznacznie wynika z użytego w treści § 3 ust rozporządzenia zwrotu "jeżeli zobowiązany wykaże". To wnioskujący ma wykazać, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, gdyż pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny (por. wyrok NSA z 8 marca 2013 r. sygn. akt II GSK 2410/11 i wyrok WSA w Warszawie z 11 marca 2014 r., sygn. akt V SA/Wa 2198/13).
Wynika to z tego, że jedynie strona występująca z wnioskiem o umorzenie posiada wiedzę o swoim stanie majątkowym i sytuacji bytowej, czyli o okolicznościach stanowiących podstawę do ewentualnego uwzględnienia jego wniosku. Zakład Ubezpieczeń Społecznych ma wprawdzie obowiązek wyjaśnienia okoliczności sprawy (art. 7 kpa) lecz inicjatywa dowodowa należy tutaj do wnioskodawcy, natomiast organ obowiązany jest ocenić przedstawione przez niego okoliczności.
W rozpoznawanej sprawie Zakład dysponował określonym materiałem dowodowym zaoferowanym przez skarżącego, uzupełnionym również o informacje wynikające z ogólnodostępnych rejestrów centralnych i systemu ZUS. Podkreślenia przy tym wymaga, że organ przed wydaniem decyzji umożliwił skarżącemu zapoznanie i wypowiedzenie się co do zebranego materiału dowodowego, a w toku postępowania (zarówno przed pierwszą jak i drugą instancją) informował go o możliwości dołączenia do akt dokumentów dotyczących jego sytuacji majątkowej, finansowej i zdrowotnej (pisma z 2 stycznia 2020 r. i 11 września 2020 r.). Skoro jednak skarżący pozostawał bierny w tym zakresie, podnoszone obecnie na etapie skargi zarzuty błędnego ustalenia jego stanu majątkowego są spóźnione i nie mogły zostać uwzględnione, tym bardziej, że nie zostały w żaden sposób poparte dowodowo. Jeżeli skarżący nie zgadzał się z ustaleniami dotyczącymi jego majątku majątkowego, winien przedstawić w toku postępowania przed organem odpowiednie kontrdowody lub przynajmniej zgłosić organowi konkretne okoliczności w tym temacie, m.in. dotyczące stanu posiadania pojazdów samochodowych.
Zaznaczyć przy tym należy, że jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, przy ocenie przesłanek umorzenia organ nie brał pod uwagę starszych samochodów (B i C), gdyż ze względu na ich wiek nie podlegały one wycenie w postępowaniu egzekucyjnym. Stwierdził natomiast, że skarżący jest właścicielem samochodu A, z którego można dochodzić należności składkowe w postępowaniu egzekucyjnym. Oceny tej nie zdołały skutecznie podważyć podnoszone w skardze gołosłowne twierdzenia skarżącego, że samochód ten jest w fazie złomowania. W rezultacie Sąd stwierdza, że stan faktyczny sprawy nie budzi wątpliwości. Analiza akt sprawy wskazuje, że organ przyjął za podstawę swojego rozstrzygnięcia wszystkie twierdzenia skarżącego dotyczące jego sytuacji materialnej, bytowej i zdrowotnej. Organ szczegółowo przedstawił ustalenia, na których oparł swoje wnioski o braku podstaw do umorzenia należności z tytułu składek.
W ocenie Sądu, organ prawidłowo przeanalizował zgromadzone dowody pod kątem wystąpienia przesłanki związanej z możliwością pozbawienia skarżącego - w wyniku opłacenia należności z tytułu składek - możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia). Trafnie w tym względzie organ wywiódł, że przy ocenie przesłanek wskazanych w w/w przepisie należy brać pod uwagę między innymi to, czy spłata zadłużenia w dłuższym czasie nie spowoduje sytuacji, że po uiszczeniu należności z tytułu składek osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi do zachowania podstawowych potrzeb życiowych (np. wyżywienie, ubrania, leki itp.), czy mają charakter okresowy, czy stały i pogłębiający się. W orzecznictwie na gruncie omawianego przepisu podkreśla się, że umorzenie należności jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie trudnych, gdy ze względu na stan zdrowia, inne względy społeczne i brak szans na uzyskiwanie dochodów nie jest możliwe wywiązywanie się ze zobowiązań wobec ZUS.
Ponadto przy ocenie spełnienia przesłanek umożliwiających umorzenie zaległości, organ powinien brać pod uwagę także, czy istnieją po stronie osoby składającej wniosek okoliczności świadczące o możliwości zmiany sytuacji majątkowej. W związku z tym trudna sytuacja materialna uniemożliwiająca spłatę należności składkowych, musi zostać udowodniona i mieć charakter trwały, a więc występować w dłuższym okresie czasu.
W wyniku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego ZUS ustalił, że skarżący prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, pozostaje aktualnie bez zatrudnienia, a jedynym jego dochodem jest zasiłek stały w wysokości 645 zł, przyznany w związku ze stwierdzonym umiarkowanym stopniem niepełnosprawności. Skarżący, poza oświadczeniem o ponoszeniu kosztów na leczenie w wysokości ok. 200 zł, nie przedstawił organom rentowym żadnych danych odnośnie struktury i wysokości kosztów bieżącego utrzymania, informując jedynie, że pozostaje na utrzymaniu rodziny. Zdaniem Sądu organ prawidłowo ocenił zebrany materiał dowodowy, przyjmując, iż skarżący - chociaż niewątpliwie znajduje się w trudnej sytuacji materialnej - nie spełnia warunków do udzielenia ulgi na podstawie omawianej przesłanki, albowiem z ustalonych okoliczności wynika, że pomimo bardzo niskich dochodów, sytuacja finansowa skarżącego nie zagraża jego egzystencji.
Z treści art. § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wynika, że zastosowanie tego przepisu wiąże się z brakiem możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Wprawdzie sama wysokość otrzymywanego przez skarżącego zasiłku jest na tyle niska, że z trudem pozwala na pokrycie podstawowych potrzeb życiowych, niemniej jednak Sąd zauważa, że skarżący nie wyjaśnił w pełni swej sytuacji bytowej, a przede wszystkim nie ujawnił skali otrzymywanej pomocy od osób bliskich i nie wykazał ponoszonych stałych miesięcznych kosztów bieżącego utrzymania, chociaż obowiązek wskazania tych informacji spoczywał na nim.
Jednocześnie skarżący deklarował, że nie korzysta z żadnych innych form wsparcia z pomocy społecznej, w tym w postaci zasiłków celowych, co uzasadnia założenie, że otrzymywany zasiłek w połączeniu z pomocą rodziny pozwala na jego utrzymanie. Jeśli zatem zobowiązany uzyskuje dochód, korzysta ze wsparcia finansowego osób bliskich i jednocześnie posiada majątek - tak jak ma to miejsce w niniejszej sprawie - to słusznie uznał organ, że analizowana przesłanka zagrożenia egzystencji, pomimo niskiego dochodu, nie uzasadniała umorzenia należności składkowych. Nie ma przy tym racji skarżący, wywodząc, że organ przy ocenie tej przesłanki winien uwzględnić statystyczne koszty miesięcznego utrzymania. Aby bowiem stwierdzić wystąpienie przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia to właśnie strona postępowania powinna należycie wykazać, jakim rzeczywiście faktycznie miesięcznym budżetem dysponuje oraz przedstawić, jak kształtują się jej miesięczne wydatki, które związane są z niezbędnymi potrzebami życiowymi.
To w interesie strony jest wykazanie osiąganych dochodów i posiadanego majątku w celu umożliwienia organowi pełnej i rzetelnej oceny możliwości płatniczych zobowiązanego dłużnika domagającego się umorzenia zaległych składek. Przepis § 3 ust. 1 rozporządzenia wyraźnie stanowi, że organ - tylko fakultatywnie - może umorzyć należności tylko wówczas, jeżeli zobowiązany jednoznacznie wykaże, że nie jest w stanie w żaden sposób opłacić tych należności choćby w najmniejszej części. W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że ciężar dowodzenia okoliczności mających uzasadniać istnienie przesłanek umorzenia spoczywa na wnioskodawcy, albowiem z faktu ich istnienia wywodzi on określone skutki prawne (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 29 maja 2013 r., sygn. akt II GSK 430/12 oraz wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 października 2013 r., sygn. akt II GSK 922/12).
Skarżący miał zatem możliwość wykazania zgodnie z wyrażoną w art. 10 § 1 kpa zasadą czynnego udziału strony w postępowaniu, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to dla niego zbyt ciężkie skutki. Skarżący jednakże tego nie uczynił, wobec czego winien liczyć z tym, że ocena jego sytuacji była przez organy rozpatrywana w oparciu o dostarczone dokumenty. Organy rentowe nie mają bowiem w tym przypadku obowiązku korzystania z danych statystycznych, gdyż nie obrazują one miarodajnie konkretnej sytuacji wnioskodawcy.
Sąd nie dopatrzył się również znamion dowolności w stwierdzeniu organu, że w dalszej perspektywie czasowej nie jest wykluczona poprawa sytuacji finansowej skarżącego, poprzez podjęcie zatrudnienia. Jak już wyżej wskazano, dla udzielenia ulgi poprzez całkowite umorzenie należności, nie jest wystarczający przejściowy brak wystarczających środków finansowych do zapłaty całości należności. Prawo domagania się zapłaty należności składkowych istnieje do czasu ich przedawnienia i organy nie mogą z góry zakładać, że do tego terminu sytuacja strony nie ulegnie poprawie w stopniu umożliwiającym ich chociażby częściowe uregulowanie. Z tych przyczyn, jak również ze względu na konieczność ochrony interesu publicznego, ocena podstaw umorzenia musi być dokonywana także pod kątem tego, czy istnieją perspektywy poprawy sytuacji dłużnika w przyszłości. Jak wynika z treści zaskarżonej decyzji, organ przeanalizował możliwości skarżącego na rynku pracy, uwzględniając z jednej strony fakt, że jest on osobą niepełnosprawną w umiarkowanym stopniu, z drugiej zaś strony, że jest on osobą stosunkowo młodą ([...] lata), pozostającą w wieku aktywności zawodowej.
Sąd nie neguje, że osoby niepełnosprawne borykają się ze znacznie większymi trudnościami w znalezieniu zatrudnienia, niemniej jednak nie jest też tak, że niepełnosprawność (nawet w stopniu znacznym) definitywnie wyklucza osoby nią dotknięte z rynku pracy (poza osobami, w stosunku do których stwierdzono całkowitą niezdolność do pracy). Chociaż znalezienie pracy niewątpliwie wymaga ze strony osób z niepełnosprawnością dużego zaangażowania, jednakże w przestrzeni publicznej znajduje się wiele firm, przedsiębiorstw i instytucji spełniających warunki do zatrudnienia osób niepełnosprawnych. Także na otwartym rynku pracy można znaleźć adekwatne do różnych stanów niepełnosprawności propozycje zatrudnienia, np. w formie umowy zlecenia lub umowy o dzieło, gdzie w większości proponowane prace są lekkie i wykonywane są w domu.
Zatem w realiach tej sprawy za uprawniony należy uznać wniosek organu, że nie można wykluczyć, iż po stronie skarżącego - mimo niepełnosprawności - istnieją możliwości podjęcia zatrudnienia, chociażby w jednostkach o statusie zakładu pracy chronionej.
Sąd podziela także stanowisko organu, że materiał dowodowy zgromadzony w sprawie, w tym dowody przedłożone przez stronę, nie wskazywały na wystąpienie przesłanki związanej z poniesieniem strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić skarżącego możliwości dalszego prowadzenia działalności (§ 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia). Trafnie zatem organ przyjął, że ww. przesłanka nie wystąpiła. Na akceptację zasługuje przy tym stanowisko organu, że podawane przez skarżącego we wniosku o umorzenie okoliczności powstania zadłużenia z tytułu składek nie mogły stanowić podstawy do umorzenia należności.
Skarżący - decydując się na podjęcie działalności gospodarczej - powinien był się liczyć z tym, że może ona nie przynieść oczekiwanego rezultatu w postaci dochodu. Powinien też szybko reagować na pojawiające się trudności, tak by nie dopuścić do dalszego powstawania zadłużenia. Skarżący mimo problemów z płynnością kontynuował działalność gospodarczą, choć powinien mieć świadomość, że w konsekwencji powstałe z tego tytułu zadłużenie będzie narastało. Utrata płynności finansowej przez płatnika, jak i brak dochodu, nie mieści się w katalogu przesłanek umorzenia.
W konsekwencji, umorzenie należności ZUS-u w sytuacji braku reakcji skarżącego na problemy prowadzonej działalności gospodarczej (choćby jej zaprzestania w takim momencie, by nie doprowadzić do tak znacznego zadłużenia), jak i nie podjęcie odpowiednich decyzji wobec tych trudności oznaczałoby przerzucenie ryzyka prowadzenia działalności gospodarczej i skutków podejmowania nietrafnych decyzji gospodarczych i osobistych na ogół społeczeństwa. To zaś stawiałoby skarżącego w uprzywilejowanej pozycji w stosunku do tych zobowiązanych podmiotów, którzy składki odprowadzają, w tym zwłaszcza za pracowników.
W konsekwencji prowadzić musiałoby to do złamania zasady równości ponoszenia ciężarów publicznoprawnych i to bez zaistnienia ku temu podstaw do takiego różnicowania. Zauważyć również należy, że podnoszone przez skarżącego schorzenia kardiologiczne nie mogą usprawiedliwiać zaniechania płatności spornych składek, gdyż nie mają one związku z powstaniem zaległości, powstałej wszak w okresie znacznie poprzedzającym wystąpienie choroby. Jak bowiem wynika z akt, zaległości w płatności składek dotyczą okresu od marca 2010 r. do października 2019 r. natomiast zapalenia wsierdzia sercowego skarżący doznał w sierpniu 2019 r., co wskazuje, iż stwierdzona choroba nie była bezpośrednią przyczyną powstania zaległości.
Za prawidłową Sąd uznaje również dokonaną przez Zakład analizę stanu faktycznego i wyprowadzoną na jego tle ocenę prawną przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia (tj. przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Trafnie w tym względzie organ wywiódł, że nie każde schorzenie umożliwia umorzenie zaległych składek, lecz tylko takie, które pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności (por. m.in. wyroki NSA z dnia: 8 listopada 2017 r., sygn. akt II GSK 318/16; 29 września 2011 r., sygn. akt II GSK 913/10). Podstawą umorzenia zaległości z tytułu składek, nie jest bowiem sam fakt zaistnienia choroby, a jedynie trudny stan majątkowy będący efektem tej choroby. Organ nie kwestionował stanu zdrowia wnioskodawcy (umiarkowany stopień niepełnosprawności).
Odniósł się do problemów zdrowotnych strony, stwierdzając, że niewątpliwie stanowią utrudnienie życia codziennego. Niemniej jednak prawidłowo organ uznał, że brak jest podstaw do umorzenia należności w oparciu o tę przesłankę, gdyż pomimo choroby skarżący nie został pozbawiony środków utrzymania, bowiem z tytułu niezdolności do pracy otrzymuje z MOPS zasiłek stały w kwocie 645 zł, który stanowi swoistą rekompensatę utraconego zarobku wskutek choroby. Rację ma również organ, że brak jest dokumentów potwierdzających całkowite wykluczenie skarżącego z aktywności rynku pracy. Jest to zatem okoliczność, która w każdej chwili może ulec zmianie. Wiek skarżącego oraz orzeczona zdolność do pracy w warunkach chronionych sugerują możliwość poprawy sytuacji materialnej.
Podsumowując, Sąd podziela stanowisko organów, że skarżący nie wykazał, aby jego sytuacja materialno - bytowa całkowicie i trwale uniemożliwia spłatę zaległych należności. Nie zostało również stwierdzone, aby skarżący był pozbawiony w sposób trwały możliwości zarobkowania. Wobec powyższego zgodzić się należy z organem, że umorzenie zaległości byłoby w tej sytuacji przedwczesne. Warto przy tym zwrócić uwagę, że umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, jako że stanowi wyraz definitywnej rezygnacji uprawnionego organu z możliwości ich wyegzekwowania, nie może następować pochopnie i z reguły zastrzeżone jest dla sytuacji wyjątkowych, szczególnie drastycznych, gdy ze względu na wiek, stan zdrowia i inne względy społeczne jest realnie niemożliwe wywiązywanie się przez płatnika z zobowiązań wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
Skarżący wystąpił o zastosowanie środka prawnego rodzącego najdalej idące skutki dla budżetu ZUS, bez skorzystania uprzednio z innych form wsparcia, chociażby w postaci zawarcia układu ratalnego (podjęta próba zawarcia takiego układu okazała się nieskuteczna ze względów formalnych).
Podkreślić jednocześnie należy, że obecne zadłużenie skarżącego jest wynikiem nieterminowego realizowania ciążącego obowiązku regulowania składek i podejmowanych decyzji gospodarczych na długo przed chorobą, a składki są publicznym świadczeniem o charakterze powszechnym i powyższego obowiązku ustawodawca nie uzależnił od wyniku finansowego prowadzonej przez płatnika działalności gospodarczej. Prowadząc działalność gospodarczą skarżący powinien tak gospodarować środkami pieniężnymi, aby w pierwszej kolejności regulować zobowiązania publicznoprawne. Integralnym elementem prowadzonej działalności są jej koszty, w tym związane z obciążeniami publicznoprawnymi, wobec tego skarżący powinien był zagwarantować na nie odpowiednie środki.
Reasumując, Sąd stwierdza, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Sytuacja finansowa, zdrowotna skarżącego w kontekście przywołanych wyżej przepisów, regulujących zasady umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, została przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych przeanalizowana i oceniona należycie z uwzględnieniem stanu faktycznego, ustalonego w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej. Zgromadzone dowody oceniono zgodnie z zasadą swobodnej oceny wynikającą z art. 80 kpa, a stronie zapewniono czynny udział w postępowaniu.
Nadto wobec niestwierdzenia wystąpienia przesłanek z art. 28 ust. 3 usus i z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. organ nie był zobowiązany do rozważenia interesu wnioskodawcy, interesu społecznego, a w szczególności rozważenia go pod kątem innych powinności państwa wobec skarżącego, bowiem nie podejmował decyzji w ramach uznania administracyjnego.
Na marginesie dodać należy, że zmiana sytuacji skarżącego i wystąpienie nowych okoliczności, może stanowić podstawę do wystąpienia z ponownym wnioskiem o umorzenie przedmiotowych należności, i to nawet w sytuacji, gdy pierwotnie wydana w tym przedmiocie decyzja, była decyzją negatywną dla strony.
Z tych przyczyn faktycznych i prawnych Sąd, działając na podstawie art. 151 ppsa, orzekł o oddaleniu skargi.