Uzasadnienie
Pismem z dnia 15 lipca 2016 r., skarżący wniósł skargę na wymienione w rubrum niniejszego orzeczenia postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej. Do skargi dołączono sporządzony na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu wniosku podano, że wnioskodawca obecnie pobiera emeryturę w wysokości [...] zł brutto, jednakże jego wydatki – z tytułu samych tylko mediów – wynoszą miesięcznie [...] zł. Skarżący podał, że nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami, nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych, wierzytelności oraz przedmiotów o wartości powyżej [...] zł. W kontekście zobowiązań i stałych wydatków wnioskodawca powołał się na ewentualną solidarną i subsydiarną odpowiedzialność za zobowiązania [...] "[...]" L. N., R. N. sp. j.
Pismem z dnia 05 sierpnia 2016 r., (k. [...] akt sądowych) referendarz sądowy tutejszego sądu wezwał skarżącego do przedłożenia wyszczególnionych w wezwaniu dokumentów pozwalających na ocenę sytuacji finansowej i majątkowej wnioskodawcy – w terminie 7 dni pod rygorem rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy w oparciu o dotychczas zgromadzony materiał. Omówione wezwanie doręczono skarżącemu dnia 11 sierpnia 2016 r., (k. [...] akt sądowych). W terminie otwartym do udzielenia wskazanych przez referendarza wyjaśnień nie udzielono ich.
Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 20 września 2016 r., sygn. akt I SA/Po 1207/16 oddalono wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie referendarz sądowy wskazał, że wnioskodawca nie wykazał przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Wskazano również, że wnioskodawca mimo wezwania nie wyjaśnił swojej rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej, a brak współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy skutkować musi odmową przyznania tego prawa. Odpis omawianego postanowienia referendarza sądowego doręczono skarżącemu dnia 26 września 2016 r. (k. [...] akt sądowych).
Pismem z dnia 03 października 2016 r., skarżący wywiódł sprzeciw od omówionego powyżej orzeczenia referendarza sądowego wnosząc o jego zmianę i udzielenie prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. z uwzględnieniem wniosku w części dotyczącej ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. W uzasadnieniu sprzeciwu podniesiono, że z uwagi na obszerny zakres wezwania skarżący nie był w stanie, w tak krótkim czasie zgromadzić wszystkich wymaganych dokumentów. W ocenie wnioskodawcy informacje zawarte w złożonym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy są wystarczające do ustalania jego sytuacji majątkowej i finansowej. Wskazano także, że intencją skarżącego było zwolnienia od kosztów związanych z ustanowieniem profesjonalnego pełnomocnika. W kontekście tego twierdzenia zarzucono, że w zaskarżonym orzeczeniu wniosek o przyznanie prawa pomocy nie został rozpatrzony w pełnym zakresie. Podniesiono również, że z uwagi na nie skreślenie żadnej z pozycji zawartych w punkcie 4.2 formularza obowiązkiem Sądu było rozpoznanie wniosku także w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. W ocenie wnioskodawcy w piśmie z dnia 05 sierpnia 2016 r., nie poczyniono żadnych kroków w celu wyjaśnienia ewentualnych wątpliwości co do zakresu złożonego wniosku.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje
Zaskarżone postanowienie należało zmienić.
Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm. – dalej w skrócie: "p.p.s.a.") rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Z przytoczonego przepisu wynika, że rolą WSA jest merytoryczne rozpoznanie sprzeciwu, a więc definitywne rozstrzygnięcie kwestii z zakresu prawa pomocy będącej przedmiotem sprzeciwu [tak: R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. 3, Warszawa 2015 – komentarz do art. 260 p.p.s.a, dostępny w bazie danych Legalis].
Wychodząc z powyższych założeń należy stwierdzić, że trafny okazał się zarzut sprzeciwu zarzucający zaskarżonemu postanowieniu nie rozpatrzenie żądań wniosku o przyznanie prawa pomocy w pełnym zakresie. Trafnie wskazano, że wobec nie skreślenia w rubryce 4.2. przedłożonego formularza odpowiednich pozycji, intencją skarżącego było złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Wskazać w tym miejscu należy, że w pkt 2 pouczenia zawartego w urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy, wyjaśnia się, że gdy w rubrykach występuje tekst oznaczony znakiem "*" niepotrzebną treść należy skreślić. Mając powyższe na uwadze rozpoznając sprzeciw skarżącego sąd przyjął, że zamiarem wnioskodawcy było złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika w sprawie.
Z uwagi na powyższe w niniejszej sprawie rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy należy dokonać w oparciu o przepisy art. 245 § 2 oraz art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. W świetle ostatniego z powołanych przepisów przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W tym miejscu, należy zauważyć, że instytucja prawa pomocy na którą składa się także zwolnienie strony od kosztów sądowych jest wyjątkiem od zasady wynikającej z postanowień art. 199 p.p.s.a., gdzie mowa o tym, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Prawo pomocy jest wyjątkiem od zasady zgodnie z którą każda ze stron postępowania sądowoadministracyjnego ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie. Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej.
Zwolnienie strony od kosztów sądowych jest bowiem przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na Skarb Państwa. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 6 lipca 2011 r., sygn. akt I OZ 468/11 oraz postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 504/11 - publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Oceniając zasadność wniosku, Sąd musi rozważyć z jednej strony – interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej – interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. Zaznaczyć jednak należy, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, iż ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie tego prawa.
Należy ponadto wskazać, że skarżący wszczynając spór na drodze sądowej powinien liczyć się z koniecznością przeznaczenia na ten cel środków finansowych, a wydatki z tym związane traktować na równi z innymi zobowiązaniami. W orzecznictwie przyjmuje się, iż dopiero uznanie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny nie jest w stanie ponieść się kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa [tak: postanowienie NSA z dnia 4 stycznia 2011 r. sygn. akt I OZ 979/10, dostępne pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl].
Odnosząc powyższe rozważania do realiów zawisłej przed Sądem sprawy należy wskazać, że z oświadczenia zawartego w złożonym przez skarżącego wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że wnioskodawca obecnie pobiera emeryturę w wysokości [...] zł brutto, a jego wydatki z tytułu samych tylko mediów wynoszą miesięcznie [...] zł. Skarżący podał, że nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami, nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych, wierzytelności oraz przedmiotów o wartości powyżej [...] zł. W kontekście zobowiązań i stałych wydatków wnioskodawca powołał się na ewentualną solidarną i subsydiarną odpowiedzialność za zobowiązania [...] "[...]" L. N., R. N. sp. j.
W oparciu o powyższe dane nie było możliwym rozstrzygnięcie wniosku skarżącego zgodnie z jego żądaniami bowiem zawarte we wniosku dane były niewystarczające dla kompleksowej oceny sytuacji majątkowej i finansowej. Przyznanie prawa pomocy musi zostać poprzedzone analizą sytuacji majątkowej wnoszącego o przyznanie tego prawa, co wymaga przedłożenia dokumentów świadczących o wielkości uzyskiwanych dochodów oraz wielkości ponoszonych wydatków. Wbrew wywodom sprzeciwu wskazane powyżej informacje zamieszczone przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie były wystarczające dla wydania zgodnego z żądaniem wnioskodawcy rozstrzygnięcia. Do wniosku o przyznanie prawa pomocy nie załączono bowiem jakichkolwiek dokumentów źródłowych pozwalających na ustalenie rzeczywistej wielkości uzyskiwanych przez wnioskodawcę dochodów oraz wielkości obciążających go zobowiązań. Zasadnie zatem referendarz sądowy kierując się dyspozycją art. 255 p.p.s.a., pismem z dnia 05 sierpnia 2016 r., (k. [...] akt sądowych) wezwał wnioskodawcę do przedłożenia dokumentów pozwalających na wnikliwą ocenę jego sytuacji majątkowej i finansowej.
W tym kontekście podkreślić należy, że nie wywiązanie się z tego wezwania uniemożliwiło poczynienie precyzyjnych ustaleń niezbędnych dla ustalenia czy w istocie wnioskodawca nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wskazać w tym miejscu należy, że w przypadku, gdy Sąd, w celu uzyskania pełniejszego obrazu sytuacji wnioskodawcy, wzywa go do złożenia dodatkowych oświadczeń czy dokumentów źródłowych, tj. korzysta z trybu przewidzianego w art. 255 p.p.s.a., wnioskodawca powinien uczynić zadość takiemu wezwaniu, a nie może go realizować wybiórczo czy w sposób niedokładny, a tym bardziej ignorować. Uchylając się od pełnej współpracy z sądem w wyjaśnianiu niejasności związanych z rzeczywistymi możliwościami finansowymi, wnioskodawca powinien mieć świadomość, że ponosi w ten sposób ryzyko stwierdzenia przez sąd, że nie wykazał spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy [tak: postanowienie NSA z dnia 23 lipca 2014 r. sygn. akt II GZ 393/14, dostępne pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl].
Odnosząc się do argumentacji skarżącego, że nie był on w stanie we wskazanym przez referendarza terminie zgromadzić wszystkich wymaganych dokumentów należy podkreślić, że wnioskodawca nie udzielił odpowiedzi na żadne z postawionych mu pytań, nie wnosząc również o przedłużenie terminu do udzielenia wyjaśnień. Powyższe w sposób dobitny świadczy o tym, że skarżący zignorował wystosowane do niego wezwanie uniemożliwiając poczynienie przez referendarza ustaleń niezbędnych dla właściwego rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy. W tym miejscu raz jeszcze podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od wynikającej z art. 199 p.p.s.a. zasady, zgodnie z którą to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Powyższe oznacza, że to podmiot wnoszący o przyznanie mu prawa pomocy ponosi ciężar udowodnienia przesłanek uzasadniających udzielenie mu tego prawa.
Zaniechania w tym względzie obciążają występującego z wnioskiem. W orzecznictwie wskazuje się, że konstrukcja art. 255 p.p.s.a. zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania [por.: postanowienie NSA z dnia 17 kwietnia 2014 r. sygn. akt II FZ 391/14, dostępne pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl]. W ocenie Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę skarżący, nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, z uwagi na co wniosek o przyznanie prawa pomocy należało oddalić.
W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.