Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 18 grudnia 2015 r. o sygn. akt I SA/Po 1652/15 oddalił skargę [...] na wskazane w sentencji postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu.
Skarżący złożył sporządzony w dniu [...] stycznia 2016 r. na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku wskazał na brak znacznych dochodów. Oświadczył, że pozostaje w związku małżeńskim, razem z żoną prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Wnioskodawca posiada nieruchomość rolną o pow. [...] ha, posiada również nieruchomości związane z prowadzoną działalnością gospodarczą oraz przedmioty o wartości powyżej 5.000 zł związane z prowadzoną działalnością gospodarczą. Dochód żony w 2014 r. wyniósł [...] zł. Skarżący podał, że prowadzona przez niego działalność gospodarcza opiera się obecnie na wynajmie części pomieszczeń, w których w przeszłości wykonywał działalność gospodarczą. Przychody z najmu są jednocześnie przychodami z działalności gospodarczej.
Skarżący z tytułu umowy o pracę uzyskuje dochód brutto w wysokości [...] zł, z tytułu renty inwalidzkiej [...] zł, tj. do wypłaty po potrąceniach komorniczych w wysokości [...] zł, z działalności gospodarczej do grudnia 2015 r. poniósł stratę w wysokości [...] zł. Wnioskodawca podał, że koszty związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego wynoszą ok. [...] zł, przy czym gaz, prąd [...] zł, woda, kanalizacja [...] zł, koszty związane z ogrzewaniem mieszkania [...] zł, telefon [...] zł, ubezpieczenie na życie [...] zł, pozostałe wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego [...] zł. Do wniosku załączył ewidencję środków trwałych oraz oświadczenie o wysokości kredytów oraz wysokości obciążeń.
Z udzielonej przez skarżącego odpowiedzi z dnia [...] lutego 2016 r. na wezwanie z dnia [...] lutego 2016 r. do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że skarżący posiada rachunek bankowy w [...] S.A., jednakże rachunek ten jest od dłuższego czasu zajęty ze względu na prowadzone przeciwko wnioskodawcy postępowanie egzekucyjne, nie wykazuje żadnych obrotów i wobec tego nie otrzymuje wyciągów bankowych. Skarżący oświadczył, że posiada następujące pojazdy mechaniczne: samochód [...], rok prod. [...] r., wartość rynkowa [...] zł, samochód [...], rok prod. [...], wartość rynkowa [...] zł, samochód [...], rok prod. 2009, wartość rynkowa [...] zł, ciągnik [...], naczepa cysterna [...] rok prod. [...], wartość rynkowa [...] zł.
Skarżący wskazał, że na dzień [...] stycznia 2016 r. zatrudniał jedną osobę, która od dłuższego czasu przebywa na urlopie wychowawczym oraz jedną osobę na umowę zlecenie.
Skarżący podał, że "[...]" sp. z o.o. prowadzi działalność gospodarczą w części budynków, w których w przeszłości wykonywał działalność gospodarczą i z tego tytułu wnioskodawca uzyskuje przychód w wysokości [...] zł brutto miesięcznie. Skarżący podał, że nie posiada żadnych powiązań rodzinnych z właścicielem spółki "[...]". Skarżący załączył kserokopie deklaracji VAT-7 za miesiące od lipca 2015 r. do grudnia 2015 r., odpis z podatkowej książki przychodów i rozchodów za miesiące od stycznia 2015 r. do grudnia 2015 r.
Skarżący podał, że małżonka jest osobą niepracującą, uzyskuje jedynie rentę wypłacaną kwartalnie, dochód jej w 2015 roku wyniósł [...] zł.
Wnioskodawca podał, że na [...] ha uprawia pszenżyto, na [...] ha pszenicę. W 2015 r. poniósł koszty prowadzenia działalności rolniczej w wysokości [...] zł, przy czym zasiew [...] zł, uprawa [...] zł, środki ochrony roślin [...] zł, ubezpieczenie [...] zł, podatki rolny i od nieruchomości [...] zł. Skarżący podał, że przychód z wytworzonych płodów rolnych w 2015 r. wyniósł [...] zł.
Skarżący podał, że posiada nieruchomości:
- - w [...]: grunt o pow. [...] m2, budynki o pow. [...] m2, budynki stacji paliw - nieruchomość nieużywana, pozostałe budynki dzierżawione przez "[...]" sp. z o.o.,
- - nieruchomość rolną o pow. [...] ha pod uprawę roślinną oraz las o pow. [...] ha,
- - nieruchomość przy ul. [...] w [...] jest jego własnością, pozostała część należy do jego rodzeństwa.
Postanowieniem z dnia 29 lutego 2016 r. referendarz sądowy oddalił wniosek skarżącego w zakresie prawa pomocy.
W ustawowym terminie skarżący złożył sprzeciw podnosząc, że jego obecna sytuacja finansowa znacznie odbiega od przedstawionej w postanowieniu referendarza. Skarżący podniósł, że nie ma możliwości sądowego dochodzenia praw w sytuacji, w której nie stać go na opłacenie kosztów sądowych. Ponadto wskazał, że jego sytuacja finansowa uległa znacznemu pogorszeniu z powodu wypadku, a obecnie przebywa na rencie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje
W pierwszej kolejności Sąd wyjaśnia, że w dniu 15 sierpnia 2015 r. weszła w życie ustawa z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z dnia 14 maja 2015 r., poz. 658 – dalej: "ustawa zmieniająca"). W myśl art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2012 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. – dalej: "P.p.s.a.") w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy zmieniającej, rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z art. 2 ustawy zmieniającej przepisy ustawy, o której mowa w art. 1 (P.p.s.a.), w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 2-8, pkt 10-14, pkt 19-32, pkt 34-39, pkt 41-47, pkt 51, pkt 52, pkt 55, pkt 57, pkt 58, pkt 60-69, pkt 71, pkt 72 i pkt 74-81 niniejszej ustawy stosuje się również do postępowań wszczętych przed dniem jej wejścia w życie.
W pozostałym zakresie do tych postępowań stosuje się przepisy ustawy, o której mowa w art. 1, w brzmieniu dotychczasowym. Z art. 2 ustawy zmieniającej wynika zatem, że przepis art. 260 § 1 P.p.s.a. w brzmieniu nadanym przez jej art. 1 pkt 73 nie ma w rozpatrywanej sprawie zastosowania. Przepis art. 1 pkt 73 ustawy zmieniającej nie został bowiem wymieniony w art. 2 jako przepis, który należy stosować do postępowań wszczętych przed jej wejściem w życie. W związku z tym w rozpatrywanej sprawie będzie miał zastosowanie przepis art. 260 P.p.s.a. w jego dotychczasowym brzmieniu.
W świetle powyższego na mocy przepisów przejściowych wskazać należy, że w rozpatrywanej sprawie będzie miał zastosowanie przepis art. 260 P.p.s.a. w jego dotychczasowym brzmieniu, bowiem sprawa została zainicjowana skargą z dnia [...] lipca 2015 r., nadaną w Urzędzie Pocztowym w dniu [...] lipca 2015 r.
Zgodnie z art. 260 P.p.s.a. w brzmieniu obowiązującym przed 15 sierpnia 2015 r., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Z powołanego przepisu wynika, że zaskarżenie postanowienia referendarza sądowego w sprawie prawa pomocy skutkuje tym, że Sąd rozpoznaje ponownie wniosek o przyznanie prawa pomocy.
W analizowanej sprawie rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy należy dokonać w oparciu o przepisy art. 245 § 1 i § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. W świetle powołanych przepisów, prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, czyli w zakresie częściowym, może być przyznane osobie fizycznej, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Powyższe regulacje stanowią odstępstwo od wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. ogólnej zasady obowiązującej w postępowaniu sądowoadministracyjnym, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Prawo pomocy ma zatem służyć najuboższym, a więc osobom, dla których konieczność poniesienia kosztów postępowania oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie dostępu do sądu. Oznacza to, że przyznanie prawa pomocy ma bardzo wąski zakres stosowania i może mieć miejsce tylko w wyjątkowych sytuacjach i tylko wówczas, gdy spełnienie przez stronę przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy nie budzi wątpliwości. Rozstrzygnięcie wniosku zależy więc od tego, co zostało udowodnione przez stronę. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Sąd, dokonując oceny przedłożonych przez skarżącego dokumentów i oświadczeń, doszedł do przekonania, że wnioskodawca nie wykazał przesłanek do zwolnienia go od kosztów sądowych.
W pierwszej kolejności podnieść należy, że skarżący oświadczył, że posiada liczne źródła dochodu. Z uzyskanych od skarżącego informacji wynika, że prowadzi działalność gospodarczą, pracuje, otrzymuje rentę inwalidzką oraz że prowadzi gospodarstwo rolne, natomiast małżonka nie pracuje, uzyskuje jedynie rentę wypłacaną kwartalnie, w 2015 roku uzyskała z tego tytułu dochód w wysokości [...] zł. Małżonkowie prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Skarżący podał, że posiada nieruchomość rolną o łącznej pow. [...] ha i las o pow. [...] ha. Wnioskodawca został wezwany do wyjaśnienia w jakiej wysokości uzyskał przychody z tytułu prowadzenia działalności rolniczej i w jakiej wysokości poniósł koszty tej działalności w 2014 i w 2015 r. Wnioskodawca udzielił jedynie odpowiedzi w zakresie dotyczącym roku 2015 r. Jednakże w innych sprawach prowadzonych w tut. Sądzie skarżący składał oświadczenia, z których wynika, że w 2014 r. poniósł koszty prowadzenia działalności rolniczej w wysokości [...] zł, uzyskany przychód z wytworzonych płodów rolnych wyniósł [...] zł (por. postanowienie WSA w Poznaniu z dnia 29.09.2015 r. sygn. akt I SA/Po 1403/15, z dnia 13.10.2015 r. sygn. akt I SA/Po 1273/15).
W przedmiotowej sprawie skarżący oświadczył, że w 2015 r. poniósł koszty prowadzenia działalności rolniczej w wysokości [...] zł i uzyskał przychód w wysokości [...] zł. Skarżący mimo wezwania nie wyjaśnił czy otrzymuje dopłaty do nieruchomości rolnej, jeżeli tak to w jakiej wysokości. Wnioskodawca mimo wezwania nie złożył oświadczenia o posiadanych urządzeniach i pojazdach, które są wykorzystywane do prowadzenia działalności rolniczej (np. kombajn, traktor, ciągnik, inne maszyny rolnicze), jaki jest ich rok produkcji i wartość rynkowa, nie wyjaśnił również, czy takie pojazdy posiada.
Ze złożonych oświadczeń wynika, że skarżący prowadzi działalność gospodarczą. Z załączonych przez skarżącego kopii zeznań rocznych podatkowych wynika, że w 2013 r. przychód skarżącego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej wyniósł [...] zł, koszty uzyskania przychodów [...] zł i strata [...] zł, w 2014 r. przychód skarżącego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej wyniósł [...] zł, koszty uzyskania przychodów [...] zł i strata [...] zł. Ponadto z zeznań rocznych podatkowych wynika, że z tytułu wynagrodzenia za pracę dochód skarżącego w 2013 r. wyniósł [...] zł, z innych źródeł [...] zł, w 2014 r. dochód skarżącego z tytułu wynagrodzenia za pracę wyniósł [...] zł, z tytułu emerytury – renty oraz innych krajowych świadczeń [...] zł, z innych źródeł [...] zł. Z załączonych deklaracji VAT-7 wynika, że w miesiącu lipcu 2015 r. podstawa opodatkowania wynosiła [...] zł, podatnik nabył towary i usługi za kwotę netto [...] zł, w sierpniu 2015 r. podstawa opodatkowania wynosiła [...] zł, podatnik nabył towary i usługi za kwotę netto [...] zł, we wrześniu 2015 r. podstawa opodatkowania wynosiła [...] zł, podatnik nabył towary i usługi za kwotę netto [...] zł, w październiku 2015 r. podstawa opodatkowania wynosiła [...] zł, podatnik nabył towary i usługi za kwotę netto [...] zł, w listopadzie 2015 r. podstawa opodatkowania wynosiła [....] zł, podatnik nabył towary i usługi za kwotę netto [...] zł, w grudniu 2015 r. podstawa opodatkowania wynosiła [...] zł, podatnik nabył towary i usługi za kwotę netto [...] zł.
Z przedłożonych przez skarżącego dokumentów i oświadczeń wynika, że w 2013 r., 2014 r., w okresie od [...] stycznia do [...] grudnia 2015 r. i w styczniu 2016 r. poniósł stratę z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Jednakże strata w prowadzonej działalności gospodarczej jest wynikiem bilansowym kosztów nad przychodami, co prowadzi do braku dochodu, jako podstawy opodatkowania podatkiem dochodowym. Ponoszenie przez skarżącego przez dłuższy okres czasu straty z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej nie uzasadnia potrzeby kredytowania należnych opłat sądowych, związanych z wniesioną przez skarżącego skargą.
Z oświadczenia wynika, że skarżący spłaca ratę kredytu z uzyskiwanych z tytułu działalności gospodarczej przychodów, tj. pożyczkę zaciągniętą w [...] w wysokości [...] zł miesięcznie. Zauważyć jednak należy, że spłata kredytu nie uzasadnia twierdzenia, że jest to wydatek, którego ponoszeniu należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym. W orzecznictwie sądowym ukształtowało się stanowisko, że zobowiązania cywilnoprawne, w tym raty kredytów, nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowoadministracyjnego (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2006r., sygn. akt I OZ 83/06, z dnia 15 czerwca 2012r., sygn. akt I FZ 189/12, publikowane na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Wobec skarżącego prowadzone są liczne postępowania egzekucyjne, w wyniku których został zajęty majątek oraz rachunki bankowe. Zajęcie majątku nie jest równoznaczne z tym, że skarżący z tytułu jego posiadania nie może uzyskać żadnych środków pieniężnych, gdyż skarżący nadal może kontynuować prowadzoną działalność gospodarczą, działalność rolniczą i korzystać z pojazdów mechanicznych.
Skarżący określił koszty miesięcznego utrzymania na kwotę [...] zł, natomiast wynagrodzenie netto skarżącego wynosi [...] zł, wnioskodawca otrzymuje również rentę, która po zajęciu komorniczym wynosi [...] zł. Oznacza to, że na wydatki związane z miesięcznym utrzymaniem wnioskodawca przeznacza również środki uzyskane z przychodów z działalności rolniczej i gospodarczej.
Odnośnie podmiotu "[...]" Sp. z o.o. skarżący w innych sprawach prowadzonych w tut. Sądzie wyjaśnił, że jest pracownikiem i prokurentem tego przedsiębiorcy, 100% udziałów Spółki należy do syna (por. postanowienie WSA w Poznaniu z dnia 05 marca 2015 r. sygn. akt I SA/Po 780/13, z dnia 18 marca 2015 r., sygn. akt I SA/Po 545/14 publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Obecnie, jak oświadczył skarżący, nie posiada żadnych powiązań rodzinnych z właścicielem spółki "[...]". Z oświadczeń skarżącego wynika, że Spółka "[...]" prowadzi działalność gospodarczą w części budynków, w których w przeszłości wykonywał działalność gospodarczą. Z tego tytułu wnioskodawca uzyskuje przychód w wysokości [...] zł brutto miesięcznie. W tym miejscu godzi się zauważyć, że wcześniej właścicielem w/w spółki był syn skarżącego.
Zauważyć również należy, że utworzenie podmiotu gospodarczego [...] Sp. z o.o. (porównując przychody za rok 2010 z przychodami za rok 2009), zbiega się z umniejszeniem przychodów osobistych skarżącego osiąganych z pozarolniczej działalności gospodarczej o [...] zł (por. postanowienie dotyczące prawa pomocy wydane w sprawie prowadzonej pod sygn. akt III SA/Po 33/11 publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
W ocenie Sądu sytuacja rodzinna i majątkowa wnioskodawcy nie uzasadnia stanowiska, że poniesienie przez niego kosztów sądowych w przedmiotowej sprawie spowoduje zachwianie sytuacji materialnej i bytowej w taki sposób, że nie będzie on w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Także majątek zgromadzony przez skarżącego oraz ujawnione przychody skarżącego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej w sposób jednoznaczny wykluczają go z grona osób uprawnionych do uzyskania wsparcia w formie prawa pomocy. Ponadto, jak już wcześniej wskazano, skarżący mimo wezwania nie podał czy otrzymuje dopłaty do nieruchomości rolnej, jeżeli tak to w jakiej wysokości, nie podał również czy posiada urządzenia i pojazdy, które są wykorzystywane do prowadzenia działalności gospodarczej (np.: kombajn, traktor, ciągnik, inne maszyny rolnicze).
Sąd podkreśla, że obciążenia finansowe powstałe poprzez zaciągnięcie zobowiązań kredytowych są indywidualną decyzją strony i konieczność ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzenia jakichkolwiek postępowań sądowych w żadnym razie nie może w takiej sytuacji skutkować automatycznym przerzuceniem na Skarb Państwa ciężaru ich ponoszenia, bez wykazania argumentów związanych z zagrożeniem bytu skarżącego i jego rodziny. Oceny tej wnioskodawca nie podważył w złożonym sprzeciwie, który stanowi jedynie gołosłowną polemikę z kwestionowanym rozstrzygnięciem referendarza.
Podkreślić także należy, że społeczna funkcja instytucji prawa pomocy nie powinna być nadużywana, w sytuacji gdy możliwości finansowe zobowiązanego na to pozwalają, nawet gdy stałoby się to z uszczerbkiem dla utrzymania koniecznego. Nie sposób nie zauważyć również, że wszczynając postępowania sądowe, skarżący powinien liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych i zabezpieczenia środków finansowych na te koszty.
W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 254 § 1, art. 260 oraz art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., postanowił jak w sentencji.