Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 23 marca 2017r., sygn. akt I SA/Po 80/17, starszy referendarz sądowy na podstawie art. 245 § 1 i § 3, art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu, w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej wskazaną w sentencji.
W motywach rozstrzygnięcia podniesiono, że z informacji przedstawionych przez skarżącego wynika, że jest osobą bezrobotną, pozostaje na utrzymaniu syna, nie posiada żadnego majątku, nie uzyskuje żadnych dochodów i nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z innymi osobami. Ze złożonych przez skarżącego oświadczeń wynika, że wnioskodawca pozostaje w związku małżeńskim, nie pozostaje z żoną w separacji sądowej, małżonkowie pozostają natomiast w separacji faktycznej i pozostają w rozdzielności majątkowej małżeńskiej. Pismem z dnia [...] r. wezwano skarżącego m.in. do podania jaka jest sytuacja finansowa i majątkowa małżonki, skarżący, mimo wezwania, nie złożył zeznań rocznych podatkowych żony za 2014 i 2015 r., nie wyjaśnił nawet czy zeznania roczne podatkowe za 2014 i 2015 r. małżonka składała, nie podał w jakiej wysokości i z jakiego tytułu uzyskuje ona miesięczne dochody, w jakiej wysokości ponosi koszty miesięcznego utrzymania, czy posiada pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, jeżeli tak to jakiej marki, jaki jest ich typ, rok produkcji i wartość rynkowa, czy posiada nieruchomości (np. dom, mieszkanie, nieruchomość rolną, inne nieruchomości), oszczędności, papiery wartościowe, przedmioty o wartości powyżej 5.000,- zł, czy posiada udziały w spółkach, pełni funkcje członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej, czy prowadzi działalność gospodarczą.
Wnioskodawca mimo wezwania nie przedłożył wyciągów z rachunków bankowych żony, nie wyjaśnił nawet czy małżonka rachunki bankowe posiada. Ponadto referendarz wskazał, że skarżący powoływał się na okoliczność, że pozostaje z żoną w rozdzielności majątkowej małżeńskiej, jednakże mimo wezwania nie złożył odpisu umowy lub orzeczenia o ustanowieniu rozdzielności majątkowej małżeńskiej oraz o podział majątku wspólnego między małżonkami. Ponadto referendarz zwrócił uwagę, że skarżący we wniosku o przyznanie prawa pomocy podał, że jest osobą bezrobotną, jednakże mimo wezwania nie wyjaśnił czy jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna, czy otrzymuje zasiłek dla bezrobotnych, jeżeli nie jest zarejestrowany to został zobowiązany do wyjaśnienia powodów braku rejestracji. Wnioskodawca nie wyjaśnił również jaka jest sytuacja finansowa, majątkowa i rodzinna syna, na którego, jak oświadczył, pozostaje utrzymaniu.
Skarżący nie podał w jakiej wysokości i z jakiego tytułu syn uzyskuje miesięczne dochody, nie podał również w jakiej wysokości ponosi on koszty miesięcznego utrzymania, a co za tym idzie koszty utrzymania skarżącego.
W ocenie referendarza sądowego, biorąc pod uwagę złożone oświadczenia i dokumenty, skarżący nie wykazał spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Pomimo wezwania, strona skarżąca nie wyjaśniła swojej rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej, na którą wpływ ma również sytuacja majątkowa i finansowa żony oraz syna wnioskodawcy. Mając na uwadze fakt, że skarżący uchylił się od obowiązku złożenia pełnych wyjaśnień odnośnie swoich rzeczywistych możliwości finansowych i majątkowych, referendarz oddalił wniosek o przyznanie prawa pomocy, bowiem przedłożone przez skarżącego dane są niewystarczające dla przyjęcia, iż skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.
W ustawowym terminie strona skarżąca złożyła sprzeciw od opisanego wyżej orzeczenia, wnosząc o jego zmianę i przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym względnie w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych
W uzasadnieniu sprzeciwu skarżący wskazał, że jego zdaniem referendarz sądowy nałożył na niego zobowiązania nie tylko sprzeczne z prawiem, ale niemożliwe do spełnienia nawet przy dołożeniu największej staranności w zakresie przedstawienia jego sytuacji majątkowej. Zobowiązania te stricte nie dotyczyły bowiem samego skarżącego, a osób trzecich - żony i syna skarżącego, którzy konsekwentnie odmawiali przedstawienia swojej sytuacji majątkowej w sprawie, która nie dotyczy ich nawet pośrednio. Skarżący nie miał również prawnej możliwość wpłynięcia na członków swojej rodziny aby móc wykonać zobowiązanie. Zdaniem skarżącego zakres tych zobowiązań był zbyt szeroki, a sytuacja osób z którymi skarżący nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego nie powinna być przedmiotem rozstrzygania w sprawie o zwolnienie jego osoby od kosztów sądowych. Powyższe działanie sprawia, że skarżącemu odmawia się prawa do sądu i możliwości ochrony swoich praw.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Sprzeciw nie zasługiwał na uwzględnienie, tym samym postanowienie referendarza sądowego pozostaje w mocy.
Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm. – dalej: "p.p.s.a.") rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy.
Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym, czyli takim, jakiego przyznania domaga się skarżący, może zostać przyznane w razie wykazania, że strona nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.
Istotne jest że podstawę do przyznania prawa pomocy stanowią informacje wynikające z oświadczenia zamieszczonego we wniosku składanym przez stronę (art. 252 § 1 p.p.s.a.). Jeżeli natomiast oświadczenie zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Obowiązek ten rozciąga się na wszystkie dokumenty zawierające dane na temat sytuacji majątkowej strony, pozwalające ocenić istnienie przesłanek przyznania prawa pomocy. Wezwania ma na celu weryfikację informacji zawartych we wniosku poprzez ich konfrontację ze stosowną dokumentacją i w efekcie poczynienie ustaleń, które byłyby wolne od jakichkolwiek wątpliwości.
Za szczególnie istotne, z punktu widzenia prowadzenia postępowania w zakresie przyznania prawa pomocy, należy uznać użyte w treści art. 246 p.p.s.a. słowo "wykazać", które oznacza: dowieść, udokumentować czy udowodnić, a nie jedynie oznajmić czy poinformować (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 863/11, publ. LEX nr 1104158). Wnioskodawca, chcąc skorzystać z prawa pomocy, powinien liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 881/11, publ. LEX nr 1069777).
Z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie tego prawa. Ponadto strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku, powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. W orzecznictwie przyjmuje się, że dopiero uznanie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny nie jest w stanie ponieść się kosztów sądowych, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa (tak: postanowienie NSA z dnia 4 stycznia 2011 r. sygn. akt I OZ 979/10, dostępne: orzeczenia.nsa.gov.pl].
W związku z powyższym nie można ograniczyć się do sytuacji majątkowej i dochodów samego wnioskodawcy. Sąd podkreśla, że w przypadku badania przesłanek przyznania prawa pomocy uwzględnienia wymaga całokształt sytuacji wnioskodawcy, na którą wpływ mogą mieć także inne osoby (por. wyrok NSA z dnia 10 kwietnia 2013 r., sygn. akt II FZ 84/13, LEX nr 1296829).
Powyższe oznacza, że referendarz sądowy zasadnie argumentował, że wnioskodawca ma obowiązek współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności zmierzających do ustalenia jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Nieuczynienie zadość temu obowiązkowi pociąga za sobą negatywne konsekwencje w postaci niemożliwości uwzględnienia wniosku.
W ocenie sądu w rozpatrywanej sprawie, dane zawarte w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy, ze względu na ogólnikowy charakter, okazały się niewystarczające do stwierdzenie w sposób niebudzący wątpliwości, że zachodzą ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Wnioskodawca pomimo sformułowanego w trybie przewidzianym w art. 255 p.p.s.a., wezwania nie złożył w terminie, żądanych dokumentów. Dokumentów tych nie złożył również na etapie sprzeciwu od rozstrzygnięcia referendarza sądowego, ograniczając się jedynie do ogólnikowych twierdzeń, że wezwanie jest niemożliwe do spełnienia, a jego zakres jest zbyt szeroki. W tej sytuacji brak odpowiedzi na wezwanie do wyjaśnienia sytuacji materialnej strony, oznacza, że nie wywiązała się ona z ciążącego na niej obowiązku, usunięcia wątpliwości, co do istnienia w sprawie przesłanki przyznania prawa pomocy. Stanowisko takie znajduje również oparcie w orzecznictwie sądowym w którym powszechnie przyjmuje się, że uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania uzupełniającego należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 8 listopada 2006 r., sygn. akt II OZ 1112/06, ONSAiWSA 2007, nr 4, poz. 79).
Mając powyższe na uwadze, sąd na podstawie art. 260 w związku z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. postanowił, jak w sentencji.