Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowiez 14 lipca 2020 r., sygn. akt I SA/Rz 264/20

Uzasadnienie

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] stycznia 2020r. nr [...], Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] marca 2018r., nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy za poszczególne okresy lat 2009-2012.

Jak wynika z akt sprawy, w dniu 30 stycznia 2018 r. A. M. złożył wniosek o umorzenie należności z tytułu składek, wskazując na trudną sytuację materialną i zdrowotną jego rodziny oraz niskie dochody z tytułu świadczenia rentowego. Podkreślił, że prowadzenie działalności gospodarczej zostało zawieszone, a stan zdrowia nie pozwala mu na podjęcie zatrudnienia. Oznajmił, że mieszka z narzeczoną oraz synem, który urodził się w 2017 r.

ZUS po przeprowadzeniu postępowania w sprawie decyzją z dnia [...] marca 2018 r., nr [...] odmówił umorzenia należności z tytułu składek, ponieważ w jego ocenie nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2019 r. poz. 300 ze zm., zwanej dalej u.s.u.s.). Ponadto wnioskodawca nie wykazał, zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s., że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną, spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Strona nie wykazała również, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń, jak również, że stan zdrowotny lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły wnioskodawcę możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Wnioskodawca złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Po jego rozpoznaniu, ZUS decyzją z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] marca 2018 r. nr [...].

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie wyrokiem z dnia 11 października 2018 r. sygn. akt I SA/Rz 673/18 uchylił zaskarżoną decyzję z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...].

Po ponownym rozpoznaniu sprawy, ZUS decyzją z dnia [...] czerwca 2019 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] czerwca 2018 r., nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.

WSA w Rzeszowie wyrokiem z dnia 1 października 2019 r., sygn. akt I SA/Rz 533/19 uchylił decyzję ZUS z dnia [...] czerwca 2019 r. nr UP-[...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek.

Sąd stwierdził naruszenie przez organ rentowy art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm., dalej: k.p.a.). W sentencji zaskarżonej decyzji ZUS stwierdził, że "utrzymuje w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w [...] nr [...] z [...] czerwca 2018 r. o odmowie umorzenia należności z tytułu składek". Sąd wskazał, że zaskarżonym rozstrzygnięciem utrzymano w mocy decyzję, która została uprzednio uchylona prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 11 października 2018 r. sygn. I SA/Rz 673/18.

Po ponownym przeprowadzeniu postępowania, ZUS opisaną na wstępie decyzją z dnia [...] stycznia 2020r. nr [...], utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] marca 2018 r., nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne, oraz Fundusz Pracy za poszczególne okresy lat 2009-2012.

W uzasadnieniu w pierwszej kolejności organ wskazał, że pomimo zawieszenia w dniu 28 kwietnia 2019r. działalności gospodarczej w zakresie działalności taksówek osobowych, wnioskodawcę należy uznać za przedsiębiorcę. Z tego powodu ZUS dokonał analizy wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek wynikających z art. 107 ust. 1 Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. U. UE C 83 z dnia 30 marca 2010 r.), decydujących o uznaniu przedmiotowego wsparcia finansowego za pomoc publiczną.

Organ uznał, że analizowana pomoc jest udzielana przez państwo ze środków państwowych, ma charakter selektywny i jest przyznawana przedsiębiorcy na warunkach korzystniejszych od oferowanych na rynku. Jednakże ewentualne umorzenie należności przez ZUS nie może zakłócać lub grozić zakłóceniem konkurencji bądź wpływać negatywnie na wymianę handlową pomiędzy państwami członkowskimi Unii Europejskiej. Wnioskodawca wykonuje bowiem działalność gospodarczą w zakresie działalności taksówek osobowych. Jest mikro przedsiębiorcą i świadczy usługi na rynku lokalnym, zatem jego udział w rynku jest minimalny. W związku z powyższym ZUS uznał, że nie zostały spełnione wszystkie cztery przesłanki, wynikające z art. 107 ust. 1 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, co przesądza o tym, że ewentualne wsparcie nie będzie stanowiło pomocy publicznej.

ZUS zaznaczył, że pomoc de minimis stanowi szczególną kategorię wsparcia udzielanego przez państwo, gdyż uznaje się, że ze względu na swą małą wartość nie powoduje ona zakłócenia konkurencji w wymiarze unijnym. W związku z powyższym, nie stanowi ona de facto pomocy publicznej w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE. W konsekwencji nie podlega obowiązkowi notyfikacji Komisji Europejskiej. Zasady udzielania pomocy de minimis określa Rozporządzenie Komisji (UE) Nr 1407/2013 z dnia 18 grudnia 2013 r. w sprawie stosowania art. 107 i 108 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do pomocy de minimis (Dz. Urz. UE L 352 z 24.12.2013). Analiza akt sprawy wykazała, że ewentualne umorzenie należności z tytułu składek nie będzie stanowiło pomocy de minimis.

ZUS w dalszej kolejności dokonał analizy kwestii wymagalności należności, według przepisów prawnych regulujących kwestie przedawnienia. Organ po przedstawieniu zmian prawnych przepisów, określających termin przedawnienia wskazał, że składki za okres od czerwca 2009 r. do grudnia 2012 r. nie uległy przedawnieniu, ponieważ na zawieszenie biegu terminu przedawnienia miały wpływ:

1. – od 1 grudnia 2015r. tj. od dnia wszczęcia postępowania w sprawie podlegania do ubezpieczeń i ustalenis podstaw wymiaru, do 3 kwietnia 2017r., tj. do dnia uprawomocnienia decyzji o podleganiu obowiązkowo ubezpieczeniom i podstaw wymiaru (data uprawomocnienia się wyroku sądu w związku ze złożonym odwołaniem od decyzji);
2. – od 23 stycznia 2018 r. tj. od dnia wszczęcia postępowania do 14 lutego 2019r. tj. do dnia uprawomocnienia się decyzji o zadłużeniu (data uprawomocnienia się wyroku sądu w związku ze złożonym odwołaniem od decyzji).

Ponadto, dnia 3 kwietnia 2019 r. nastąpiło wszczęcie postępowania egzekucyjnego, które prowadzone jest przez Dyrektora Oddziału ZUS w [...] ze świadczenia rentowego i trwa nadal.

Odnośnie sytuacji rodzinnej i materialnej wnioskodawcy ZUS wskazał na następujące ustalenia faktyczne. Prowadzona przez wnioskodawcę działalność gospodarcza została zawieszona dnia 28 kwietnia 2019 r. Wnioskodawca obecnie jest zgłoszony do ubezpieczenia zdrowotnego jako rencista i pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy w wysokości 1.070,39 zł brutto, tj. 919,05 zł netto. Ze świadczenia dokonywane są potrącenia w wysokości 70,45 zł; do wypłaty pozostaje kwota 848,60 zł. W Bazie Danych Ksiąg Wieczystych wnioskodawca nie figuruje jako właściciel nieruchomości. W Centralnej Ewidencji Pojazdów na nazwisko wnioskodawcy figuruje Ford Galaxy z 1999 r. oraz Polonez z 1980 r. Jednakże ZUS wyraził przypuszczenie, że samochód Polonez z 1980 r. może nie znajdować się już w posiadaniu strony, biorąc pod uwagę złożone oświadczenie oraz wiek pojazdu. Aktualnie, Dyrektor Oddziału ZUS w [...] prowadzi skuteczne postępowanie egzekucyjne ze świadczenia rentowego.

W ostatnich 6 miesiącach wyegzekwowano kwotę 461,15 zł. Z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi pełnej księgowości z 15 maja 2018 r. wynika, że wnioskodawca jest stanu wolnego. Jest mikro przedsiębiorcą i zawiesił prowadzenie działalności gospodarczej. Wycenił majątek firmowy na 5.000,00 zł a zobowiązania prywatne na 1.000,00 zł i nie pracuje zarobkowo. Pobiera świadczenie rentowe, przyznane do 30 czerwca 2020 r. w wysokości 1.236,00 zł brutto, tj. 840 zł netto. Nie uzyskuje dochodów z innych źródeł. Nie pobiera zasiłków z pomocy społecznej i nie korzysta z innych form pomocy. Prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Ponosi stałe miesięczne koszty, związane z utrzymaniem w wysokości 480 zł, w tym z tytułu: miesięcznych opłat - 120,00 zł, opłat eksploatacyjnych - 290,00 zł oraz kosztów związanych z leczeniem 70,00 zł. Posiada zobowiązania pieniężne z tytułu zaciągniętych kredytów w wysokości 1.000 zł, które spłaca w miesięcznej racie 100,00 zł. Posiada sprzęt RTV/AGD o wartości 1.000 zł.

Odnosząc się do przesłanek umorzenia należności, wynikających z faktu całkowitej nieściągalności ZUS wskazał, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych. Przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4 i 4b u.s.u.s. nie zachodzą, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowania upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe, jak również, że nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym lub w umorzonym postępowaniu upadłościowym.

Według ZUS nie zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s., ponieważ prowadzenie działalności gospodarczej zostało zawieszone, co nie jest równoznaczne z jej zakończeniem i jednocześnie nie wystąpił brak majątku, ponieważ wnioskodawca otrzymuje świadczenie rentowe.

Ponadto wskazano, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie ma zastosowania, ponieważ wysokość nieopłaconych składek, o których umorzenie wnosi wnioskodawca przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. nie zachodzi dlatego, że Naczelnik Urzędu Skarbowego bądź Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. nie zachodzi w ocenie organu, gdyż nie można stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, ponieważ skuteczne postępowanie egzekucyjne z świadczenia rentowego prowadzi Dyrektor Oddziału ZUS w [...].

W dalszej kolejności ZUS rozważył możliwość umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z art. 32 u.s.u.s. i § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365).

W zakresie wystąpienia przesłanki wymienionej w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia ZUS stwierdził, że powstanie zadłużenia nie było wynikiem klęski żywiołowej bądź szczególnego zdarzenia, natomiast było wynikiem nieopłacania w ustawowym terminie płatności składek w czasie prowadzonej działalności gospodarczej.

Organ wyjaśnił, że w toku postępowania bezskutecznie zwracał się do wnioskodawcy o przedstawienie aktualnego oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym. Z tego powodu ZUS nie miał możliwości dokonania merytorycznej oceny bieżącej sytuacji strony. W aktach sprawy znajdują się oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym z 15 lutego 2018 r. i 15 maja 2018 r., które nie mogą stanowić podstawy do wydania decyzji w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek z uwagi na to, że upłynęły prawie dwa lata od ich wypełnienia. Odnosząc się do wcześniejszych oświadczeń ZUS wskazał, że w piśmie z 15 lutego 2018r. wnioskodawca poinformował, że wraz z narzeczoną, D. b., która wówczas przebywała na urlopie macierzyńskim, wychowuje urodzonego w 2017r. syna. W aktach sprawy znajduje się zaświadczenie ZUS o wypłaconych zasiłkach i świadczeniach z 10 czerwca 2019 r., z którego wynika, że D. B. w okresie od maja 2018 r. do września 2018 r. były wypłacane zasiłki chorobowe, a następnie do maja 2019 r. - świadczenie rehabilitacyjne. Jednak organ nie ma podstaw prawnych do weryfikowania z urzędu aktualnych dochodów i D. B..

Od 1 lipca 2019r. ustawowo i bez względu na wysokość dochodów przysługuje prawo do świadczenia rodzinnego z Programu 500+ w wysokości 500 zł miesięcznie. ZUS wyraził przypuszczenie, gospodarstwo domowe wnioskodawcy pobiera to świadczenie. Jednakże ZUS nie posiada informacji o aktualnej wysokości stałych, miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem, które ponosi rodzina, a także o zobowiązaniach pieniężnych wobec innych niż ZUS, wierzycieli. W aktach sprawy znajduje się umowa o kredyt ratalny z [...] z 10 stycznia 2018r., który został zaciągnięty na zakup mebli pokojowych w wysokości 899,00 zł. Jego spłata w miesięcznych ratach po 98,80 zł miała trwać 10 miesięcy. ZUS wyraził przypuszczenie, że kredyt ten został już spłacony.

ZUS w dalszej kolejności wskazał, że w przedmiotowej sprawie brak jest podstaw do stwierdzenia, że aktualna sytuacja ma charakter definitywny. Prowadzona przez wnioskodawcę działalność gospodarcza nie została zakończona lecz zawieszona, a w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej znajduje się informacje, że zostanie wznowiona od 27 kwietnia 2020 r. Ponadto wnioskodawca posiada orzeczenie o częściowej niezdolności do pracy wydane do dnia 30 czerwca 2020 r. Oznacza to, że nie został on całkowicie i trwale wykluczony z rynku pracy z powodów zdrowotnych. Organ uznał, że wnioskodawca nie udowodnił, że w jego sytuacji zachodzą okoliczności szczególne i wyjątkowe, uzasadniające umorzenie należności.

Odnosząc się do oświadczenia wnioskodawcy, dotyczącego braku możliwości przedłożenia dokumentów poświadczonych notarialnie z uwagi na brak środków, ZUS wskazał, że poinformował wnioskodawcę o możliwości przedłożenia oryginałów dokumentów do wglądu.

Odnośnie do wystąpienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia ZUS wskazał, że 9 czerwca 2017 r. Lekarz Orzecznik ZUS stwierdził, że wnioskodawca jest częściowo niezdolny do pracy do 30 czerwca 2020 r. Oddział ZUS w [...] decyzją z dnia [...] lipca 2017 r. przyznał wnioskodawcy na ten okres świadczenie rentowe. Renta stanowi rekompensatę z tytułu utraty zdolności do pracy zarobkowej i jej zadaniem jest wyrównanie korzyści utraconych przez osobę poszkodowaną. Z tego powodu, w ocenie organu, w sytuacji wnioskodawcy przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia nie zachodzi. W związku z chorobą wnioskodawca otrzymuje rentę. Jest ona wypłacana w okresie na jaki została przyznana, także w sytuacji konieczności sprawowania przez wnioskodawcę opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny.

Odnosząc się do kwestii konieczności sprawowania przez wnioskodawcę opieki nad przewlekle chorą narzeczoną i maleńkim synem ZUS wskazał, że nie ma aktualnej wiedzy na temat stanu zdrowia D. B., a przedłożona dokumentacja medyczna dotyczy roku 2017. ZUS stwierdził, że na podstawie analizy dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy ZUS nie znalazł podstaw do umorzenia żądanych należności w oparciu o przepisy ww. rozporządzenia i art. 28 ust. 3a u.s.u.s.

A. M. zaskarżył decyzję ZUS z dnia [...] stycznia 2020 r. w całości i wniósł o umorzenie jego zaległości wobec ZUS.

W uzasadnieniu podniósł, że ZUS, wydając zaskarżoną decyzję nie wziął pod uwagę wskazań, zawartych w wyrokach Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 11 października 2018 r. oraz z dnia 1 października 2019r.

Skarżący zarzucił, że po wydaniu wyroku przez WSA w Rzeszowie z dnia 11 października 2018 r., a przed wydaniem kolejnej decyzji w sprawie, ZUS zajął część jego renty. Zajęcie renty i egzekucja została rozpoczęta przed wydaniem prawomocnej decyzji, co stanowiło podstawę skargi, jaką skarżący wniósł do Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Rzeszowie, który uchylił zaskarżone postępowanie egzekucyjne w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji.

Skarżący wskazał, że decyzja o nr [...] została uchylona wyrokiem WSA w Rzeszowie z dnia 1 października 2019r., sygn. I SA/Rz 533/19, jako że została wydana z rażącym naruszeniem prawa. ZUS nie wniósł skargi kasacyjnej od powyższego orzeczenia, zaś po 4 miesiącach wydał decyzję o nr [...], utrzymującą w mocy decyzję własną, wcześniej uchyloną przez WSA w Rzeszowie wyrokiem z dnia 1 października 2019r.

Skarżący argumentował, że zarówno w decyzji nr [...], jak i nr [...], ZUS oparł się na tych samych argumentach, podniesionych w decyzji z dnia [...] czerwca 2018r., nr [...], które Sąd podważył zarzucając, że ZUS w sposób pobieżny przeanalizował finansowe konsekwencje zaistniałe w rodzinie skarżącego, jak również okoliczność długotrwałej choroby jego partnerki.

Skarżący podkreślił, że w obydwu wnioskach, jako podstawę do umorzenia zaległych składek podawał trudną sytuację rodzinną i majątkową. W obszernej dokumentacji Skarżący wskazał, że od roku 2016 jest na rencie. Wraz z partnerką D. b. wychowuje syna, który urodził się w marcu 2017 roku. D. B. po urodzeniu syna zdiagnozowano wiele tętniaków w mózgu. Gdy syn miał niecałe pól roku, dwa tętniaki pękły. Partnerka skarżącego przeszła operację, po której lewa strona jej ciała została sparaliżowana. Przez ponad dwa miesiące trwała hospitalizacja, w trakcie której skarżący sam zajmował się kilkumiesięcznym synem. Obecnie D. B. podlega zaawansowanej opiece medycznej i długoterminowej rehabilitacji. Przyjmuje również znaczną ilość bardzo drogich leków.

Dodatkowo, zgodnie z lekarską opinią, narzeczoną skarżącego czekają kolejne operacje, aby zabezpieczyć pozostałe tętniaki. Ciągła obecność skarżącego przy synu i narzeczonej jest niezbędna, zarówno obecnie, jak i w przyszłości po kolejnych operacjach i w trakcie rehabilitacji. Pozostałe tętniaki nie zostały jeszcze usunięte i wciąż istnieje zagrożenie, że w każdym momencie mogą pęknąć, co jest nie tylko zagrożeniem dla partnerki skarżącego, jak i dla obecnie dwuletniego syna. Z tego powodu skarżący wskazał, że jego ciągła obecność w domu jest niezbędna, co utrudnia dodatkowo jego powrót do pracy.

Skarżący podniósł również, że w jego przypadku, zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności, wynikająca z art. 28 ust. 2 i 3 pkt 3 u.s.u.s. Skarżący nie prowadzi działalności gospodarczej i nie posiada żadnego majątku, z którego można by było przeprowadzić egzekucje i który byłby w stanie pokryć zaległości. Jego jedynym środkiem utrzymania jest renta chorobowa, która wynosi 844,47 zł, z czego 483,20 zł jest wydatkowanych na pokrycie kosztów eksploatacyjnych, około 100 zł - na rachunki, na leczenie a 89 zł na kredyt, który został zaciągnięty na zakup narożnika, gdyż wcześniejszy miał ponad 20 lat.

Skarżący stwierdził ponadto, że zasiłek chorobowy jego partnerki D. B. jest tylko tymczasowy i nie powinien być brany pod uwagę przez ZUS przy ocenie możliwości spłaty zaległych składek, gdyż jej stan zdrowia jest poważny i koszt, jaki niesie ze sobą jej choroba jest dużo wyższy niż kwota zasiłku. Skarżący zarzucił więc, że stwierdzenie organu odnośnie do braku przesłanek całkowitej nieściągalności a w konsekwencji - braku podstaw do umorzenia zaległych składek, nie znajduje oparcia w zgromadzonych dowodach. Stanowi to o naruszeniu art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.

Skarżący zarzucił również, że ZUS, uznając iż skarżący jest w stanie pokryć zadłużenie z renty w wysokości 844,47 zł, nie uwzględnił kosztów wyżywienia, a także innych wydatków t.j. środki czystości, odzież czy leki. Skarżący wyjaśnił, że po opłaceniu kosztów eksploatacyjnych i innych miesięcznych rachunków, na wyżywienie pozostaje mu kwota około 170 zł. Tymczasowa renta chorobowa D. B. jest w całości wydatkowana na pokrycie kosztów związanych z jej chorobą, a także na utrzymanie syna. Dodatkowe środki służą na pokrycie wydatków na pieluszki, kaszki i inne niezbędne wydatki, związane z opieką nad niemowlęciem a także na inne koszty związane z chorobą jego partnerki.

Skarżący podniósł więc, że ewentualne pokrywanie zaległości wobec ZUS z kwoty w wysokości 170 zł, która pozostaje po opłaceniu rachunków, doprowadziłoby do ubóstwa i uzależnienia od pomocy społecznej na zaspokojenie podstawowych i niezbędnych potrzeb życiowych jego rodziny.

Skarżący, kwestionując prawidłowość analizy jego sytuacji majątkowej, dokonanej przez ZUS podniósł, że jego samochód ma 21 lat (1999r), telewizor jest prosty a meble były kupione na raty, gdyż wcześniejsze miały ponad 20 lat. Ponadto, ZUS zarówno w decyzji [...], jak i w decyzji [...]błędnie stwierdził, że przesłanka związana z przewlekłą chorobą zobowiązanego lub koniecznością sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności, nie zaistniała w przypadku skarżącego.

W ocenie Skarżącego jest to stwierdzenie błędne z uwagi na wskazane wyżej okoliczności, dotyczące choroby jego partnerki. Skarżący podkreślił, że sprawowanie opieki nad paroletnim synem i przewlekle chorą partnerką pozbawiają go możliwości uzyskiwania dochodu, umożliwiającego opłacenie należności. Wbrew twierdzeniu ZUS, oddanie dziecka do żłobka wiązałoby się z dodatkowymi kosztami. Powyższe okoliczności wskazują na spełnienie przesłanki z § 3 pkt 3 rozporządzenia. Skarżący wskazał, że na tę kwestię uwagę zwrócił również WSA w Rzeszowie w wyroku z dnia 21 października 2018r.

Skarżący podniósł, że jest osobą w podeszłym wieku (62) a jego głównym środkiem utrzymania jest renta chorobowa, która nie został przyzna na czas nieokreślony a jedynie tymczasowo i o którą musi wnioskować każdego roku, co prowadzi do braku stabilności finansowej.

Skarżący wyjaśnił również, że nieopłacanie składek było spowodowane tym, że padł ofiarą oszustwa. Składki płacił bezpośrednio u "agenta" który niestety nigdy nie przekazywał jego należności do ZUS. Gdy chciał powrócić do opłacania składek w Sanoku, ZUS poinformował go, że jego składki są odprowadzane w innym systemie i nie ma sensu płacenia podwójnych składek. Stwierdzenie ZUS-u utwierdziło go w przekonaniu, że składki są odprowadzane właściwie, co jak się później okazało, było nieprawdą.

W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o jej oddalenie z przyczyn przedstawionych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny miał na uwadze, co następuje:

Skarga jest uzasadniona bowiem organ naruszył przepisy prawa procesowego co mogło mieć istotny wpływ na treść wydanego rozstrzygnięcia.

Kwestia umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, do zapłaty których dłużnik był zobowiązany została uregulowana w treści przepisów art. 28 § 3 i § 3a i b ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Przepisy te przewidują dwa odrębne katalogi przesłanek uzasadniających podjęcie decyzji w przedmiocie umorzenia i dotyczą różniących się składek, które w trybie przez nie przewidzianym mogą zostać umorzone.

O ile w trybie art. 28 ust.3 ustawy umorzone mogą zostać wszelkie rodzaje składek (za wyjątkiem tych, które są opłacane z pieniędzy ubezpieczonego nie będącego płatnikiem), to w trybie art. 28 ust.3a i b tej ustawy umorzeniu podlegają tylko składki na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek. W rzeczywistości podlegają tej regulacji składki opłacane przez przedsiębiorców na swoje własne ubezpieczenie społeczne.

Zaległości powstałe po stronie skarżącego A. M. mieszczą się w tej kategorii składek, a zatem nie uiścił on składek na swoje własne ubezpieczenie społeczne za okres kiedy podlegał ubezpieczeniu społecznemu i obowiązkowi opłacania składek z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Umorzenie tychże należności w tym trybie jest więc niewątpliwie, co do zasady, wobec A. M. możliwe.

Zadaniem organu było więc przeanalizowanie posiadanych danych w kontekście obu grup przesłanek pozwalających na umorzenie, w ramach uznania administracyjnego, zaległych składek.

W ocenie sądu organ prawidłowo odniósł się do pierwszej grupy przesłanek opisanych w przepisie art. 28 ust. 3 usus statuujących jako podstawę umorzenia brak ściągalności należności. W tym zakresie organ przeanalizował wymienione w tym przepisie enumeratywnie przesłanki, a następnie wykazał, że nie mają one zastosowania w sprawie A. M..

Wobec takiej konstatacji rolą organu było następnie przeanalizowanie przesłanek wskazanych w przepisie art. 28 ust.3a i 3b usus.

Jako podstawę umorzenia ustawodawca przewidział możliwość umarzania zaległych składek również w sytuacji braku ich całkowitej nieściągalności uzupełniając ten przepis w art. 28 ust.3b usus delegacją dla właściwego ministra do określenia, w drodze rozporządzenia, szczegółowych zasad umarzania, o którym mowa w ust. 3a, z uwzględnieniem przesłanek uzasadniających umorzenie, biorąc pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych.

W wykonaniu delegacji ustawowej Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w dniu 31 lipca 2003 r. wydał rozporządzenie w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. (Dz.U.2003.141.1365).

Przewidział w nim trzy grupy okoliczności mogących stać się podstawą umorzenia zaległości:

1. 1) opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2. 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3. 3) przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Odnośnie tych trzech przesłanek organ jest zobowiązany poczynić dokładne ustalenia czy w wobec osoby pozostającego w zwłoce z zapłatą składek te przesłanki zaistniały, czy też nie. W przedmiotowej sprawie organ wypowiedział się w sposób jednoznaczny co do braku zaistnienia przesłanek określonych w pkt 2 i 3, tj. braku choroby występującej u skarżącego czy też klęski żywiołowej jako podstawy powstania zaległości.

W tym zakresie ustalenia i tok rozumowania organów nie budzi wątpliwości.

Stanowcze rozstrzygniecie nie nastąpiło jednak co do zaistnienia przesłanki określonej w pkt 1 tzn. pozbawienia możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych w przypadku zapłacenia składki.

W tym zakresie organ jako przyczynę wydania decyzji wskazuje z jednej strony brak przedstawienia najnowszych danych (na wezwanie organu), zaś z drugiej strony brak podstaw do przyjęcia, że w takiej sytuacji (ubóstwa) skarżący się znajduje.

Wywody organu w tym zakresie nie zasługują jednak na akceptację. Odnośnie nie uzupełnienia danych dotyczących sytuacji skarżącego wskazać należy, że wezwanie do niego z daty 16 grudnia 2019 roku nie było stanowcze i konkretne zaś wskazany w nim rygor braku udzielenia odpowiedzi również nie był jednoznaczny i nie zawierał w sobie zastrzeżenia, że w przypadku braku odpowiedzi zostanie wydana decyzja odmowna (w formie utrzymania w mocy decyzji wydanej w I instancji).

Organ wskazał w tym wezwaniu, że skarżący może przedłożyć, w przypadku zmiany sytuacji rodzinnej, majątkowej i materialnej oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym, czy zeznanie podatkowe za rok 2018. Dalej wskazano, że skarżący może przedłożyć dalsze dokumenty dotyczące jego sytuacji majątkowej. Użyta zatem forma wezwania nie wskazywała na obligatoryjność przedłożenia tychże dokumentów ale opcjonalnie powoływała się na możliwość ich złożenia w przypadku zmiany sytuacji skarżącego.

Również rygor zawarty w tym piśmie nie jest powiązany z brakiem uwzględnienia wniosku w przypadku nie złożenia dokumentów ale wskazuje, że jeżeli skarżący nie przedłoży tych dokumentów w terminie 14 dni, to sprawa zostanie rozpatrzona na podstawie posiadanych przez organ informacji, co może mieć negatywny wpływ na wynik sprawy.

Treść tego pisma nie miała zatem charakteru bezwarunkowego nakazu przedłożenia dokumentów pod rygorem negatywnych dla skarżącego skutków prawnych z tego tylko tytułu, że dokumentów takich nie przedłożono ale wskazywało, że organ w przypadku braku nowych dokumentów rozpatrzy sprawę na podstawie już posiadanych dokumentów.

W takiej sytuacji niezgodne z zasada pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa (art. 8 kpa) jest uzasadnianie wydania decyzji odmawiającej umorzenia (utrzymującej w mocy decyzje organu I instancji) tym, że skarżący nie przedłożył nowych dokumentów. Oczywiście organ może żądać nowych, aktualnych dokumentów i wobec ewentualnego braku takowych wydać decyzje dla skarżącego niekorzystną lecz musi to poprzedzić skierowaniem wezwania zawierającym taki właśnie rygor. Przy innego rodzaju rygorze działanie takie narusza zasadę z art. 8 kpa.

W myśl rygoru przedstawionego przez organ, wobec braku przedłożenia dokumentów organ był zobowiązany ją rozpoznać w oparciu o już zgromadzone informacje, w tym informacje zgromadzone przez siebie (jak chociażby aktualna wysokość otrzymywanej renty).

W pierwszej kolejności rozpatrzenie sprawy musi się opierać na ustaleniach czy spełniona została przesłanka opisana powyżej w pkt 1. Tylko bowiem nie budzące wątpliwości ustalenia w określeniu jej zaistnienia mogą skutkować dalszymi prawidłowymi ustaleniami w toku wnioskowania do podjęcia którego organ jest zobowiązany, a więc przyjęcia czy ważny interes ubezpieczonego i stan finansów publicznych uzasadnia umorzenia i w konsekwencji podjęcie w ramach uznania administracyjnego decyzji w przedmiocie umorzenia. Należy przy tym jedynie na marginesie zaznaczyć (bowiem rzecz ta pozostaje już poza zakresem kontroli sądu z uwagi na zaistnienie opisanych poniżej uchybień), że spełnienie nawet obu tych przesłanek nie obliguje organu do umorzenia zaległości, z tym że przyczyny podjętej w ramach uznania administracyjnego decyzji nie mogą być dowolne, ale organ swobodnie może w tym zakresie rozstrzygać, z tym, że przesłanki takiej właśnie decyzji musi przekonująco i dokładnie uzasadnić.

W przedmiotowej sprawie brak przekonujących ustaleń co do zaistnienia przesłanki z pkt 1 musiał skutkować uchyleniem zaskarżonej decyzji.

Warunkiem od którego uzależnione jest spełnienie przez skarżącego przesłanki z tego przepisu jest niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych w sytuacji spłaty zobowiązania na rzecz ZUS. Powstaje zatem pytanie kiedy do powstania takiej niemożliwości dochodzi? Jaki jest próg dochodu potrzebny do zaspokojenia takich właśnie potrzeb?

W tym zakresie należy powołać się na dwa stany przewidziane przez przepisy prawa dotyczące zaspokojenia podstawowych potrzeb człowieka i wiążącą się z nimi kwotę potrzebną na zaspokojenie tych potrzeb.

Zdefiniowano zatem pojęcia minimum socjalne, jak i minimum egzystencji.

Minimum socjalne to wskaźnik określający koszty utrzymania gospodarstw domowych na podstawie koszyka dóbr służących do zaspokojenia potrzeb bytowo-konsumpcyjnych na niskim poziomie. Przyjęte składniki koszyka wystarczają nie tylko dla podtrzymania życia, lecz dla posiadania i wychowania dzieci, a także dla utrzymania minimum więzi społecznych.

Minimum socjalne szacowane jest przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych od 1981 na podstawie uchwały Rady Ministrów i publikowane jest przez ten instytut. Przykładowo w roku 2017 minimum to w gospodarstwie jednoosobowym zostało określone na poziomie 1 134,46 zł; a w dwuosobowym- 937,33 zł na osobę (1 874,67 2 na gosp.).

Minimum egzystencji to koszyk dóbr, niezbędnych do podtrzymania funkcji życiowych człowieka i sprawności psychofizycznej. Uwzględnia on jedynie te potrzeby, których zaspokojenie nie może być odłożone w czasie, a konsumpcja niższa od tego poziomu prowadzi do biologicznego wyniszczenia i zagrożenia życia. W skład koszyka minimum egzystencji wchodzą potrzeby mieszkaniowe i artykuły żywnościowe. Łączny koszt nabycia (zużycia) tych dóbr określa wartość koszyka, która stanowi granicę ubóstwa skrajnego.

Jest ono określane przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych i w roku 2018 zostało określone na poziomie 591 złotych w gospodarstwie jednoosobowym i 997 złotych w dwuosobowym.

Trzeba jednak podkreślić,że dotyczy to kwoty potrzebnej do podtrzymania egzystencji biologicznej człowieka.

Organ podejmując decyzje, ustalając poziom przychodów uzyskiwanych przez skarżącego powinien odnieść się do tych kwot w kontekście tych dwóch pojęć. Nie budzi bowiem wątpliwości Sądu, że uzyskiwanie miesięcznych dochodów na poziomie minimum egzystencji jednoznacznie przemawia za przyjęciem wystąpienia przesłanki z §3 pkt 1 rozporządzenia. Osoba otrzymująca tego typu dochody z pewnością nie jest w stanie zaspokoić niezbędnych potrzeb, a jedynie potrzeby biologiczne.

Organ powinien rozważyć czy otrzymywana przez skarżącego kwota przekracza minimum socjalne stanowiące o zaspokajaniu potrzeb nie tylko biologicznych, ale także (w niewielkim zakresie) potrzeb o charakterze podtrzymywania więzi społecznych, realizacji potrzeb kulturowych czy innych potrzeb społecznych.

Rozważania te będą o tyle konieczne, że przyjęta przez organ kwota uzyskiwana przez skarżącego z renty zdaje się mieścić w tych granicach bądź niewiele ja przekraczać (w zależności od wielkości gospodarstwa rodzinnego, w którym skarżący żyje, co powinno być przedmiotem ustaleń organu).

Odniesienie się do tych wartości w całokształcie sytuacji rodzinnej – osobistej skarżącego pozwoli niewątpliwie na ustalenie czy przesłanka ta zaistniała, a tym samym przyjęcia podstawy do dalszych rozważań w zakresie zaistnienia ważnego interesu strony oraz w zakresie uznania administracyjnego co do zasadnosci umorzenia w przypadku zaistnienia, bądź nie zaistnienia tych przesłanek.

Brak jednoznacznej oceny podjętej na podstawie obiektywnych kryteriów zaistnienia okoliczności z § 3 pkt 1 rozporządzenia, a odniesienie się tylko do braku przedłożenia nowych dokumentów w sytuacji nieprecyzyjnego wezwania o ich przedłożenie sprawia, ze organ naruszył prawo procesowe nie podejmując wszystkich niezbędnych czynności (w postaci akceptowalnego wezwania o nowe dokumenty) i rozstrzygnięcia sprawy zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej (art.7 kpa).

W ponownym rozpatrzeniu sprawy organ weźmie pod uwagę powyższe wskazania. Jeżeli zdecyduje się na wezwanie skarżącego o przedłożenie nowych dokumentów, to opatrzy je stosownym rygorem pozwalającym na powzięcie przez zobowiązanego informacji, że samo ich nie uzupełnienie skutkować może odmową umorzenia zaległości.

Jeżeli natomiast będzie orzekał merytorycznie w granicach zgromadzonego materiału dowodowego, obojętnie czy już zalegającego w aktach sprawy, czy uzupełnionego po stosownym wezwaniu odniesie się do przesłanki z §3 pkt 1 rozporządzenia wykazując, czy zaistniała ona, odnosząc swoje ustalenia do pojęć minimum socjalnego i minimum egzystencji, a następnie ustali czy przesłanki z art. 28 ust.3b usus zostały spełnione by w końcu podjąć decyzje w ramach prawidłowo uzasadnionego uznania administracyjnego.

Podstawa orzeczenia sądu jest przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa.

/ ,1