Uzasadnienie
J. K. (dalej: "Skarżący" lub "Strona") złożył do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ("ZUS" lub "organ") w piśmie z dnia 22 kwietnia 2020 r. (data wpływu) wniosek o zwolnienie z obowiązku opłacania należności z tytułu składek za kwiecień 2020 r.
Z widniejącej na ww. wniosku adnotacji pracownika ZUS wynika, że podczas rozmowy telefonicznej przeprowadzonej z płatnikiem w dniu 28 kwietnia 2020 r. ustalono dodatkowo, że wniosek ten dotyczy płatnika i pracownika.
Decyzją z dnia [...] października 2020 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 31zq ust. 7 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 374, ze zm., dalej: "ustawa COVID-19"), ZUS odmówił Skarżącemu prawa do zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenia zdrowotne za kwiecień 2020 r.
W uzasadnieniu przywołał treść art. 31zo ust. 1 oraz art. 31 zq ust. 3 ustawy COVID-19 i wyjaśnił, że jednym z warunków zwolnienia z opłacania należności z tytułu składek było przesłanie deklaracji rozliczeniowych lub innych raportów miesięcznych za kwiecień 2020 r., nie później niż do 30 czerwca 2020 r., chyba że płatnik jest zwolniony z obowiązku ich składania.
Organ stwierdził, że Skarżący złożył deklarację rozliczeniową wraz z imiennymi raportami za kwiecień 2020 r. dopiero w dniu 16 lipca 2020 r., tj. po upływie terminu wynikającego z art. 31 zq ust. 3 ustawy COVID-19.
We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy (pismo z dnia 18 października 2020 r.), wnosząc o "umorzenie płatności składek" za kwiecień 2020 r., Skarżący wyjaśnił, że wniosek do ZUS złożył 22 kwietnia 2020 r. Podczas rozmowy telefonicznej przeprowadzonej z pracownikiem ZUS potwierdził następnie, że wniosek ten dotyczy też pracownika K. K.. Skarżący podniósł dalej, że w dniu 11 maja 2020 r. zwrócił się do ZUS (drogą elektroniczną) z prośbą o wyjaśnienie przyczyny istnienia na koncie płatnika zadłużenia z tytułu składek za marzec, kwiecień, maj, wobec złożonego wniosku o zwolnienie. Wyjaśnił, że ZUS potwierdził przyjęcie zapytania i prosił o oczekiwanie na odpowiedź.
Skarżący stwierdził, że odpowiedź otrzymał dopiero w dniu 9 października 2020 r. Zarzucił brak informacji – odpowiedzi na zapytanie z dnia 11 maja 2020 r. Wyjaśnił, że nie wiedział, że wnosząc o zwolnienie ze składek za kwiecień 2020 r. jest zobowiązany złożyć również deklarację za ten okres.
Wyjaśnił, że opłaca tzw. "mały ZUS", wniósł też o sprawdzenie, dlaczego nie otrzymał odpowiedzi na pytanie z 11 maja 2020 r.
W decyzji z dnia [...] listopada 2020 r. nr [...], wydanej w wyniku ponownego rozpoznania sprawy, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm., dalej: "k.p.a.") oraz art. 31zq ust. 8 ustawy COVID-19, ZUS utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] października 2020 r.
Wydanie decyzji poprzedziło skierowane do Skarżącego w piśmie z dnia 6 listopada 2020 r. (doręczone w dniu 10 listopada 2020 r.) zawiadomienie ZUS o zakończeniu postępowania w sprawie oraz o możliwości zapoznania się z aktami sprawy i wypowiedzeniu się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań.
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ przywołał brzmienie przepisu art. 31 zo, art. 31 zp ust. 1, art. 31 zq ust. 1 i ust. 3 i wyjaśnił, że z jego ustaleń wynika, iż Skarżący jako płatnik składek złożył deklarację rozliczeniową ZUS DRA za kwiecień 2020 r. w dniu 16 lipca 2020 r. tj. po upływie bezwzględnego terminu wyznaczonego ustawą do 30 czerwca 2020 r. Dodał, że jako płatnik składek zgłaszający do ubezpieczeń zatrudnianych pracowników, Skarżący nie był zwolniony ze składania comiesięcznych raportów imiennych oraz deklaracji rozliczeniowych. Brak deklaracji rozliczeniowych uniemożliwił zwolnienie go z opłacenia składek na zasadach, o których mowa w ustawie COVID-19.
W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie skardze na ww. decyzję z dnia [...] listopada 2020 r., Skarżący zarzucił, że ZUS nie odpowiedział na jego zapytanie z dnia 11 maja 2020 r. odnośnie do istniejącej na koncie zaległości w opłacaniu składek za okres marzec – maj wobec złożonego wniosku o zwolnienie z obowiązku opłacania należności z tytułu składek za marzec, kwiecień, maj 2020 r. Wyjaśnił, że gdyby odpowiedź udzielona została w maju, nie byłoby konieczności wydawania decyzji odmownej ("nie pisałbym tego pisma"). Stwierdził, że do dnia sporządzenia skargi nie otrzymał odpowiedzi na zapytanie z dnia 11 maja 2020 r.
Do skargi dołączył złożoną w dniu 16 lipca 2020 r. deklarację ZUS DRA za kwiecień 2020 r.
W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje.
Na wstępie wyjaśnić należy, że sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 COVID-19, który stanowi, że przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów. W niniejszej sprawie stosowne zarządzenie Przewodniczącego Wydziału zostało wydane 26 lutego 2021 r. i znajduje się ono w aktach sprawy.
Zgodnie z art. 31zt ustawy COVID-19, obsługa przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych zwolnienia z obowiązku opłacania składek, o których mowa w art. 31zo, realizowana jest w trybie umorzenia składek. Tym samym, z uwagi na fakt, że Skarżący zamieszkuje na obszarze działania Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, tutejszy Sąd uznał się za właściwy do rozpoznania sprawy, na podstawie § 1 pkt 2 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 lutego 2017 r. w sprawie przekazania rozpoznawania innym wojewódzkim sądom administracyjnym spraw z zakresu działania Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej, Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (Dz. U. z 2020 r. poz. 1773). Przepis ten stanowi, że rozpoznawanie spraw z zakresu działania Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dotyczących umorzenia, odroczenia terminu płatności lub rozłożenia na raty należności z tytułu składek, o których mowa w art. 28 i art. 29 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 266, 321, 568, 695, 875 i 1291) przekazuje się wojewódzkim sądom administracyjnym, na których obszarze właściwości strona skarżąca zamieszkuje lub ma siedzibę.
Rozpoznając niniejszą sprawę Sąd uwzględnił przepisy art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137), zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem.
Z kolei w myśl art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.) - dalej: "p.p.s.a.", kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne.
W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), b) i c) p.p.s.a.).
Z przepisów art. 134 § 1 p.p.s.a. wynika z kolei, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Tym samym, sąd ma prawo i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony. Stosownie do art. 135 p.p.s.a. Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.
Rozpoznając wniesioną skargę w granicach tak zakreślonych kompetencji, Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie.
Aktem poddanym sądowej kontroli w rozpoznawanej sprawie jest decyzja ZUS z dnia [...] listopada 2020 r. utrzymująca w mocy decyzję tego organu z dnia [...] października 2020 r. odmawiającą Stronie prawa do zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek należnych za kwiecień 2020 r.
Organ podnosił, że Skarżący jako płatnik składek złożył deklarację ZUS DRA za marzec w dniu 16 lipca 2020 r., tj. po upływie terminu bezwzględnego wyznaczonego ustawą do dnia 30 czerwca 2020 r. Organ stwierdził, że brak deklaracji rozliczeniowych uniemożliwił zwolnienie z opłacania składek na zasadach, o których mowa w ustawie COVID-19.
Skarżący twierdził natomiast, że w dniu 11 maja 2020 r. zwrócił się do ZUS (drogą elektroniczną) z prośbą o wyjaśnienie przyczyny istnienia na koncie płatnika zadłużenia z tytułu składek za kwiecień 2020 r. wobec złożonego wniosku o zwolnienie. Wyjaśnił, że ZUS potwierdził przyjęcie zapytania i prosił o oczekiwanie na odpowiedź. Skarżący stwierdził, że odpowiedź otrzymał dopiero w dniu 9 października 2020 r. Zarzucił brak informacji – odpowiedzi na zapytanie z dnia 11 maja 2020 r. Wyjaśnił, że nie wiedział, że wnosząc o zwolnienie ze składek za marzec 2020 r. jest zobowiązany złożyć również deklarację za ten okres. Z wyjaśnień Skarżącego wynikało, że gdyby otrzymał w maju 2020 r. informację o obowiązku złożenia deklaracji, nie byłoby decyzji odmownej ZUS ani konieczności składania skargi do Sądu.
Dokonując kontroli według wskazanych wyżej kryteriów, Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja narusza prawo ze względu na naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Wobec powyższego należy zauważyć, że zgodnie z art. 31zo ust. 1 ustawy COVID-19, na wniosek płatnika składek zwalnia się go z obowiązku opłacania nieopłaconych należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, na ubezpieczenie zdrowotne, na Fundusz Pracy, Fundusz Solidarnościowy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych lub Fundusz Emerytur Pomostowych, należne za okres od dnia 1 marca 2020 r. do dnia 31 maja 2020 r., wykazanych w deklaracjach rozliczeniowych złożonych za ten okres, jeżeli był zgłoszony jako płatnik składek:
- 1) przed dniem 1 lutego 2020 r. i na dzień 29 lutego 2020 r.,
- 2) w okresie od dnia 1 lutego 2020 r. do dnia 29 lutego 2020 r. i na dzień 31 marca 2020 r.,
- 3) w okresie od dnia 1 marca 2020 r. do dnia 31 marca 2020 r. i na dzień 30 kwietnia 2020 r.
- – zgłosił do ubezpieczeń społecznych mniej niż 10 ubezpieczonych.
Na podstawie art. 31zq ust.1-3 ustawy COVID-19:
- - za marzec, kwiecień i maj 2020 r. a w przypadku, o którym mowa w art. 31zo ust. 8 - za lipiec, sierpień, wrzesień 2020 r., płatnik składek zobowiązany jest przesyłać deklaracje rozliczeniowe lub imienne raporty miesięczne na zasadach i w terminach określonych w przepisach ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, chyba że zgodnie z tymi przepisami zwolniony jest z obowiązku ich składania (ust. 1);
- - Zakład Ubezpieczeń Społecznych zwalnia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek, o których mowa w art. 31zo, w terminie nie dłuższym niż 30 dni od dnia przesłania deklaracji rozliczeniowej lub imiennych raportów miesięcznych należnych za ostatni miesiąc wskazany we wniosku o zwolnienie z opłacania składek, a w przypadku gdy płatnik składek zwolniony jest z obowiązku ich składania - w terminie nie dłuższym niż 30 dni od terminu, w którym powinna być opłacona składka za ostatni miesiąc wskazany we wniosku o zwolnienie z opłacania składek (ust. 2);
- - warunkiem zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek, o których mowa w art. 31zo, jest przesłanie deklaracji rozliczeniowych lub imiennych raportów miesięcznych należnych za marzec, kwiecień i maj 2020 r. nie później niż do dnia 30 czerwca 2020 r. a w przypadku, o którym mowa w art. 31zo ust. 8 należnych za lipiec, sierpień, wrzesień 2020 r. do dnia 31 października 2020 r., chyba że płatnik składek zwolniony jest z obowiązku ich składania (ust. 3).
Wskazać przy tym należy, że do postępowania zakończonego zaskarżoną decyzją, z mocy art. 180 k.p.a. oraz art. 123 u.s.u.s., mają zastosowanie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego (dalej "k.p.a."), stanowiące m.in., że w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania (art. 8 § 1 k.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.), co oznacza, że materiał dowodowy zebrany w sprawie powinien być kompletny, tj. dotyczący wszystkich okoliczności faktycznych, które mają znaczenie dla merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy, a zatem konieczne jest zgromadzenie i przeprowadzenie z urzędu dowodów, które pozwolą rozstrzygnąć sprawę w kontekście znajdujących zastosowanie przepisów prawa materialnego. Dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego organ ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.).
Podjęte przez organ rozstrzygnięcie oraz okoliczności stanowiące podstawę rozstrzygnięcia powinny znaleźć odzwierciedlenie w decyzji spełniającej wymogi określone w art. 107 k.p.a., w tym w § 3 tego artykułu. Wskazany przepis stanowi, że uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.
Uzasadnienie faktyczne i prawne jest ważnym elementem decyzji, ponieważ przedstawia tok rozumowania organu, który doprowadził do wydanego rozstrzygnięcia. Prawidłowo zredagowane uzasadnienie wymaga logicznego i czytelnego przedstawienia przez organ swojego stanowiska. Poprawne pod względem merytorycznym uzasadnienie ma kluczowe znaczenie dla realizacji zasady przekonywania wyrażonej w art. 11 k.p.a. Zgodnie z tym przepisem organ administracji jest zobowiązany do wyjaśnienia stronom zasadności przesłanek, którymi kierował się przy załatwieniu sprawy, aby w miarę możliwości doprowadzić do wykonania decyzji bez stosowania środków przymusu. Istotą tej zasady jest to, by każdy uczestnik postępowania był przekonany, że bierze udział w rzetelnie prowadzonym procesie, i że jeżeli zapadło negatywne rozstrzygnięcie, to przyczyną tego są istotne powody (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 lutego 1994 r., sygn. akt III ARN 2/94, OSNAPiUS 1994, nr 1, poz. 2 oraz wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 lutego 1997 r., sygn. akt III RN 94/96, OSNAPiUS 1997, nr 19, poz. 366).
Należało o tym wspomnieć, ponieważ o uchyleniu obu decyzji ZUS przesądziły stwierdzone przez Sąd uchybienia proceduralne.
W rozpoznawanej sprawie poza sporem jest, że na Skarżącym ciążył obowiązek złożenia dokumentów rozliczeniowych należnych za kwiecień 2020 r. w terminie do dnia 30 czerwca 2020 r. oraz że jako przyczynę wydania decyzji odmownej organ wskazał uchybienie terminowi do złożenia ww. dokumentów. Według organu bowiem, poprawne dokumenty rozliczeniowe ZUS DRA wpłynęły do ZUS dopiero 16 lipca 2020 r.
Podkreślić przy tym należy, że zarówno we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy jak i w złożonej skardze, Skarżący konsekwentnie wskazywał, że w dniu 11 maja 2020 r. zwrócił się do ZUS (drogą elektroniczną) z prośbą o wyjaśnienie przyczyny istnienia na koncie płatnika zadłużenia z tytułu składek za kwiecień 2020 r. wobec złożonego wniosku o zwolnienie. Wyjaśnił, że ZUS potwierdził przyjęcie zapytania i prosił o oczekiwanie na odpowiedź. Skarżący stwierdził, że odpowiedź otrzymał dopiero w dniu 9 października 2020 r. – a była nią odmowa zwolnienia ze składek za miesiące marzec, kwiecień i maj. Zarzucił brak informacji ze strony ZUS tj. brak odpowiedzi na zapytanie z dnia 11 maja 2020 r. Wyjaśnił, że nie wiedział, iż wnosząc o zwolnienie ze składek za kwiecień 2020 r., jest zobowiązany złożyć również deklarację za ten okres.
Z kolei ZUS, ani w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji ani w odpowiedzi na skargę nie odniósł się do tej argumentacji Skarżącego.
Z kolei z akt sprawy wynika, że organ w toku postępowania nie przedstawił własnego stanowiska w związku z przedstawioną wyżej argumentacją Skarżącego. Materiał zgromadzony w aktach sprawy nie pozwala na przyjęcie, że w toku prowadzonego postępowania organ podjął wystarczające czynności, celem zbadania i oceny okoliczności podniesionej przez Stronę. W aktach znajduje się bowiem jedynie potwierdzenie podnoszonej przez Skarżącego okoliczności rozmowy telefonicznej przeprowadzonej z pracownikiem ZUS odnośnie do objęcia złożonym w dniu 22 kwietnia 2020 r. wnioskiem również pracownika Skarżącego (adnotacja o rozmowie telefonicznej z dnia 28 kwietnia 2020 r.). W aktach sprawy brak jest natomiast złożonego do organu drogą elektroniczną zapytania Skarżącego z dnia 11 maja 2020 r. na które Skarżący powoływał się w toku postępowania w sprawie, organ zaś w żadnym miejscu nie zaprzeczył aby takie pismo od Strony otrzymał. Organ zatem zaniechał oceny ww. okoliczności i przesądził o nieterminowym złożeniu przez Stronę wymaganej dokumentacji, a tym samym do podjęcia decyzji o odmowie przyznania wnioskowanego zwolnienia.
Sąd orzekający w niniejszej sprawie, w opisanym powyżej postępowaniu organu dostrzegł istotne naruszenie norm postępowania, przewidzianych w art. 7, art. 8 § 1, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a.
Zdaniem Sądu, w rozpoznawanej sprawie doszło również do istotnego naruszenia art. 9 k.p.a., którym to ustawodawca nałożył na organy administracji publicznej obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego; a także czuwania nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, a to poprzez udzielanie im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek.
Wskazać bowiem należy, że w następstwie złożenia przez Skarżącego wniosku z dnia 22 kwietnia 2020 r., doszło do wszczęcia postępowania administracyjnego, w którym, kierując się wyrażoną w art. 9 k.p.a. organ powinien był czuwać nad tym, aby na skutek nieznajomości prawa strona nie poniosła szkody. W tym celu, jak tego wymaga art. 9 k.p.a., organ powinien był - w rozsądnym terminie - udzielić Skarżącemu niezbędnych wyjaśnień i wskazówek, a konkretnie wskazać, jakich dokumentów - zdaniem organu - brakuje, aby wniosek mógł zostać pozytywnie rozpatrzony.
Sąd zwraca przy tym uwagę, że pomimo przeprowadzenia ze Stroną w dniu 28 kwietnia 2020 r. rozmowy telefonicznej odnośnie do przedmiotowego wniosku z dnia 22 kwietnia 2020 r., organ takich wskazówek Stronie nie udzielił. Z akt sprawy wynika, że organ nie wyjaśnił Stronie - przed 30 czerwca 2020 r., że warunkiem pozytywnego załatwienia Jego wniosku jest złożenie brakujących dokumentów rozliczeniowych (deklaracji), ograniczył się tylko do wydania decyzji odmownej.
W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że realizacja obowiązków wynikających z art. 9 k.p.a. polega, między innymi, na powinności organu administracji poinformowania strony w sposób szczegółowy o tym, od jakich okoliczności zależy rozstrzygnięcie sprawy i jakie dowody powinny być przedstawione przez stronę, aby zostało wydane rozstrzygnięcie o treści żądanej przez stronę (vide: wyrok NSA z dnia 6 września 2001 r., sygn. akt V SA 44/01, LEX nr 50158). Ponadto, obowiązek udzielania stronie informacji powinien być rozumiany w jak najszerszy sposób, jego naruszenie zaś należy traktować jako wystarczającą przesłankę do uchylenia decyzji (vide: teza pierwsza wyroku NSA z dnia 25 czerwca 1997 r., sygn. akt SA/Lu 2087/95, LEX nr 30816).
Należy dodać, że art. 9 k.p.a. zobowiązuje organ do udzielania stronie potrzebnych informacji i wskazówek z urzędu, a nie tylko na wniosek.
Organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań (art. 10 § 1 k.p.a.). Organy administracji publicznej mogą odstąpić od zasady określonej w § 1 tylko w przypadkach, gdy załatwienie sprawy nie cierpi zwłoki ze względu na niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia ludzkiego albo ze względu na grożącą niepowetowaną szkodę materialną (art. 10 § 2 k.p.a.). Organ administracji publicznej obowiązany jest utrwalić w aktach sprawy, w drodze adnotacji, przyczyny odstąpienia od zasady określonej w § 1 (art. 10 § 3 k.p.a.). Zgodnie zaś z art. 79a § 1 k.p.a. w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Przepisy art. 10 § 2 i 3 stosuje się.
W świetle art. 15 zzzzzn pkt 1 ustawy COVID-19 obowiązującego od 18 kwietnia 2020 r., w okresie stanu epidemii, w szczególności, gdy urząd administracji obsługujący organ administracji publicznej wykonuje zadania w sposób wyłączający bezpośrednią obsługę interesantów, organ administracji publicznej może odstąpić od zasady określonej w art. 10 § 1 k.p.a. także w przypadku, gdy wszystkie strony zrzekły się swego prawa.
Jak wynika z danych powszechnie dostępnych – strona internetowa ZUS (www.zus.pl), ZUS od dnia 4 maja 2020 r. przywrócił standardową obsługę klientów w placówkach ZUS, zachęcając jedynie do załatwiania spraw w ZUS "bez wychodzenia z domu", przez elektroniczny portal Platformy Usług Elektronicznych.
Zatem organ powinien był realizować w sprawie, od dnia 4 maja 2020 r., uregulowaną w przywołanym wyżej art. 10 k.p.a., zasadę czynnego udziału strony w toku prowadzonego postępowania w sprawie.
W ocenie Sądu, w sprawie doszło także do istotnego naruszenia obowiązku wynikającego z art. 79a § 1 k.p.a., zgodnie z którym w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania dokumentacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Przepis ten stanowi konkretyzację i uzupełnienie obowiązków wynikających z art. 10 § 1 k.p.a., a jego celem jest zapobieganie sytuacjom, w których strona dysponuje dodatkowymi dowodami na okoliczności istotne dla wykazania zasadności jej żądania albo może je łatwo uzyskać, a z powodu braku odpowiedniej wiedzy o potrzebnych dowodach bądź o sposobie oceny wcześniej przedstawionych dowodów - nie korzysta z takiej możliwości.
Chodzi przy tym o to, aby strona nie została zaskoczona negatywnym rozstrzygnięciem sprawy oraz zmuszona do zaskarżenia decyzji i przedstawiania tych dodatkowych dowodów dopiero na etapie postępowania odwoławczego (tak Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 23 maja 2019 r., sygn. akt II SA/Sz 239/19).
Z akt badanej sprawy nie wynika bowiem, aby przed wydaniem decyzji odmownej w pierwszej instancji z dnia [...] października 2020 r. organ umożliwił Stronie wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań; nie wyjaśnił również Stronie przesłanek, które nie zostały spełnione lub wykazane, co może skutkować – i w tym wypadku skutkowało - wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem Skarżącego. Jest to o tyle istotne, że gdyby nastąpiło to jeszcze przed 30 czerwca 2020 r., wówczas Skarżący miałby szansę przed upływem ustawowego terminu wyjaśnić zaistniałą sytuację i – w razie konieczności – przedstawić wymaganą dokumentację. Organ powinien był o to zadbać. Zwłaszcza, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem art. 12 § 1 k.p.a., organ był zobligowany działać w sprawie wnikliwie i szybko, posługując się możliwie najprostszymi środkami prowadzącymi do jej załatwienia.
Zauważyć przy tym należy, że jeśli organ odstępuje od zasad określonych w art. 10 § 1 i wytycznych płynących z art. 79a § 1 k.p.a. (co może nastąpić w sytuacji przewidzianej w art. 10 § 2 k.p.a.), to w myśl art. 10 § 3 k.p.a. jest zobowiązany utrwalić w aktach sprawy, w drodze adnotacji, przyczyny takiego odstąpienia. Tymczasem takiej adnotacji w aktach brak.
Uznać zatem trzeba, że naruszenie art. 10 § 1 i art. 79a § 1 k.p.a. mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W tym stanie sprawy, stwierdzając, że naruszenia wskazanych powyższej przepisów k.p.a. miały lub mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) oraz art.135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję z dnia [...] listopada 2020 r. oraz poprzedzającą ją decyzję Organu z dnia [...] października 2020 r.
Rozpoznając ponownie wniosek Skarżącego z dnia 22 kwietnia 2020 r. o zwolnienie z obowiązku opłacania należności składkowych za kwiecień 2020 r., organ - będąc związany oceną prawną sprawy i wskazaniami Sądu w niniejszej sprawie, stosownie do art. 153 p.p.s.a. - podejmie stosowne działania w celu wyjaśnienia, czy Skarżący złożył do organu zapytanie z dnia 11 maja 2020 r. odnośnie do istniejącego na jego koncie zadłużenia pomimo złożonego ww. wniosku oraz czy, kiedy i jak została udzielona Skarżącemu odpowiedź na to zapytanie, co organ utrwali w aktach sprawy w odpowiedniej formie określonej przez przepisy k.p.a.
Niezależnie od dokonanych w tym zakresie ustaleń, nie dające się usunąć wątpliwości w koniecznym dla załatwienia meritum sprawy zakresie, Organ rozstrzygnie na korzyść Skarżącego, stosownie do art. 81a k.p.a., mając na uwadze okoliczności towarzyszące złożeniu wniosku (stan epidemii COVID-19), charakter sprawy, a w szczególności dobro i interes strony postępowania.
Przywołane powyżej orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego - http://orzeczenia.nsa.gov.pl.