Uzasadnienie
Skarżący W.L.Z. i Z.Z. w odpowiedzi na wezwania Sądu do uiszczenia solidarnie wpisu sądowego w kwocie [...] zł, należnego od wniesionej skargi na wyżej powołaną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...], złożyli wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.
W uzasadnieniu wniosku skarżący wskazali, że nie posiadają środków pieniężnych, posiadają gospodarstwo rolne o charakterze socjalnym o powierzchni [...] ha, na ich utrzymaniu pozostaje córka w wieku szkolnym.
W oświadczeniu o stanie rodzinnym skarżący podali, że prowadzą trzyosobowe gospodarstwo domowe (z córką w wieku [...] lat), zaś w oświadczeniu o stanie majątkowym, że posiadają dom o pow. [...] m kw., mieszkanie o pow. [...] m kw., nieruchomość rolną o pow. [...] ha; nie wykazali posiadania zasobów pieniężnych (oszczędności, papierów wartościowych itp.), ani wartościowych przedmiotów.
W rubryce formularza dotyczącej dochodów, skarżący wpisali dochód z gospodarstwa rolnego o pow. [...] ha przeliczeniowych w kwocie [...] tys. zł.
Skarżący wskazali nadto w uzasadnieniu wniosku na zły stan zdrowia skarżącej (przebyta ciężka operacja kręgosłupa) i skarżącego (liczne schorzenia układu kostno-ruchowego).
Wezwaniem referendarza sądowego z dnia 6 lipca 2015 r. zobowiązano skarżących do złożenia dodatkowych dokumentów i wyjaśnień. Zobowiązania te obejmowały: wyciągi z zestawieniem operacji z posiadanych przez skarżących rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; dodatkowe oświadczenia o wysokości rzeczywistych dochodów z gospodarstwa rolnego otrzymanych przez skarżących w 2014 roku wraz z dokumentami potwierdzającymi ich wysokość; oświadczenia, czy skarżąca pobiera rentę chorobową, a jeżeli tak to udokumentowania jej wysokości; dowody potwierdzające wysokość ponoszonych miesięcznie przez skarżących wydatków na konieczne utrzymanie rodziny (tj. woda, energia elektryczna, zakup lekarstw); dokumenty potwierdzające ewentualne inne obciążenia finansowe (np. zaciągnięte kredyty, pożyczki, ich wysokość, przeznaczenie, wysokość spłacanych rat); zaświadczenie z właściwego terenowego biura Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa potwierdzającego, czy skarżący są producentami rolnymi i czy otrzymują dopłaty do rolnictwa lub kopii decyzji w sprawie przyznanych dopłat wydanych w 2014 i 2015 r.; kopie decyzji w sprawie łącznego zobowiązania pieniężnego za 2015 rok lub w sprawie podatku od nieruchomości za 2015 rok; oświadczenia, czy posiadają jedną nieruchomość budynkową, czy też dwie nieruchomości budynkowe (tj. dom o pow. [...] m2 i mieszkanie o pow. [...] m2), a jeśli posiadają dwie nieruchomości, to do złożenia oświadczenia czy otrzymują z nieruchomości dochód (np. z najmu) i w jakiej wysokości.
Ww. wezwaniem wyznaczono skarżącym 20 – dniowy termin, pod rygorem rozpoznania wniosku na podstawie oświadczeń znajdujących się w aktach sprawy.
Skarżący nie przedłożyli wymaganych dokumentów i oświadczeń, nie wyjaśnili także przyczyny niewykonania wezwania.
W tym stanie sprawy postanowieniem z dnia 10 września 2015 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie odmówił skarżącym przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, uznając, że skarżący nie wykazali, że nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
W piśmie z dnia 23 września 2015 r. skarżący złożyli sprzeciw od opisanego wyżej postanowienia wnosząc o jego uchylenie. Skarżący podnieśli, że referendarz sądowy nienależycie i z brakiem zrozumienia rozpatrzył ich uzasadnienie wniosku o zwolnienie z kosztów.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Stosownie do art. 260 p.p.s.a. (w brzmieniu obowiązującym przed 15 sierpnia 2015 r. zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz.U. z 2015 r., poz. 658), wniesienie sprzeciwu na postanowienie referendarza sądowego w przedmiocie prawa pomocy ma ten skutek, że postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym.
Sprzeciw Skarżących z dnia 23 września 2015 r. został wniesiony skutecznie, tym samym należało rozpoznać wniosek Skarżących o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.
Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Instytucja ta ma gwarantować możliwość realizacji, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, konstytucyjnego prawa do sądu. Jednakże, z uwagi na fakt, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z niej powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Stosując prawo pomocy nie można bowiem chronić, czy też wzbogacać majątku osób prywatnych (innych podmiotów), gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia.
Stosownie do brzmienia art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie w zakresie całkowitym lub częściowym. Przy czym, prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.).
Zgodnie z art. 243 § 1 i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym może zostać przyznane na wniosek strony będącej osobą fizyczną, jeżeli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Z powyższego wynika, że przesłanką zwolnienia od kosztów sądowych jest okoliczność, że strona postępowania z uzyskiwanych przychodów i posiadanego majątku nie jest w stanie wygospodarować wolnych środków finansowych na pokrycie tych kosztów, albowiem całość środków zużywana jest na niezbędne (tj. niedające się wyeliminować albo czasowo ograniczyć) wydatki związane z utrzymaniem strony i jej rodziny.
Z przytoczonej regulacji wynika również, że ciężar dowodu spoczywa na osobie fizycznej, albowiem zwrot "gdy osoba ta wykaże" oznacza, że podmiot składający wniosek o przyznanie prawa pomocy jest zobligowany z mocy ustawy do wykazania, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy, gdyż nie dysponuje dostatecznymi środkami na poniesienie kosztów postępowania.
Jak podkreśla się w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (vide: postanowienie z dnia 30 listopada 2005 r., sygn. akt II FZ 781/05, niepubl.), stwierdzenie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy wymaga zestawienia wysokości środków, jakimi strona dysponuje, z wysokością kosztów, do których zobowiązana jest na danym etapie postępowania. Jak wskazano powyżej, ciężar wykazania tych przesłanek spoczywa na stronie skarżącej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy zaś do sądu (vide: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04, niepubl.). Przy czym, jeżeli oświadczenia strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okażą się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, sąd może wezwać stronę do złożenia, w zakreślonym terminie, dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.).
Z kolei, niedopełnienie obowiązku przedłożenia dodatkowych dokumentów i oświadczeń może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w rozumieniu art. 246 p.p.s.a. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku oraz ustalenia w sposób pełny i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy (vide np. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 19 stycznia 2010 r. o sygn. akt I GZ 1/10; 18 października 2011 r. o sygn. akt II GZ 460/11; 15 marca 2012 r., sygn. akt II FZ 175/12 – orzeczenia dostępne w internetowej bazie orzeczeń NSA - http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Odnosząc powyższe na grunt rozpatrywanej sprawy, należy stwierdzić, że Skarżący nie wykazali, że nie są w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Ze złożonego wniosku wynika, że skarżący posiadają [...] ha gospodarstwo rolne, dom o pow. [...] m2 i mieszkanie o takiej samej powierzchni, a ich dochód z gospodarstwa wynosi ok. [...] zł rocznie.
Skarżący wbrew wezwaniu nie wyjaśnili czy skarżąca pobiera rentę chorobową, w jakiej ewentualnie wysokości; jakie ponoszą wydatki związane z utrzymaniem, jaki jest rzeczywisty stan majątkowy. Skarżący nie nadesłali zaświadczenia Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa potwierdzającego czy są producentami rolnymi ani kopii decyzji z 2014r. i 2015r. o wysokości ewentualnych dopłat, co uniemożliwia dokonanie oceny możliwości zarobkowych skarżących związanych z posiadanym gospodarstwem rolnym, a w konsekwencji możliwości płatniczych w sprawie. Mimo deklarowanych problemów zdrowotnych, wnioskodawcy nie podali, czy otrzymują renty z tytułu niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym.
Wobec powyższego Sąd uznał, że Skarżący nie wykazali należycie, że nie mają dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania w sprawie, a przedstawione okoliczności nie pozwalają na przerzucenie kosztów prowadzonego przez skarżących postępowania sądowego - za pośrednictwem budżetu państwa - na współobywateli.
W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 p.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji.