Uzasadnienie
S. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w S., składając skargę na wyżej powołaną decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w S. zwróciła się jednocześnie z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych. Uzupełniając wniosek na urzędowym formularzu PPPr Spółka wprawdzie nie zaznaczyła zakresu wniosku, jednakże ze skargi oraz z uzasadnienia wniosku wynika, że ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.
Uzasadniając wniosek, Spółka podała, że prowadzi działalność w zakresie produkcji urządzeń elektronicznych i sprzedaży usług B+R. wskazała, że od 2014 r. realizowała projekt współfinansowany przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju, jednakże ze względu na szereg zaniedbań ze strony ww. podmiotu projekt został w 2015 r. przerwany, a Spółka została narażona na ogromne straty. Spółka wystąpiła z pozwem o odszkodowanie i w sprawie odszkodowawczej toczącej się przez Sądem Okręgowym w Warszawie pod sygn. akt II C 306/17, została zwolniona z kosztów sądowych.
W chwili obecnej Skarżąca nie posiada na rachunku bieżącym środków pieniężnych, rachunki Spółki zostały zablokowane przez urząd skarbowy. Nie posiada też jakichkolwiek nieopłaconych należności, a suma zadłużenia (zaciągniętego w związku z realizacją ww. projektu) wynosi ponad [...] zł. W związku z trudną sytuacją Walne Zgromadzenie podjęło uchwałę w trybie art. 233 § 1 Kodeksu spółek handlowych.
Spółka wskazała, że wskutek działania nieuczciwego kontrahenta popadła w problemy finansowe i nie ma już wpływu na swoją sytuację, utraciła możliwość prowadzenia działalności gospodarczej. Nie ma również możliwości zaciągnięcia dodatkowej pożyczki i kredytu, czy gwarancji bankowej, gdyż bilans wskazuje ujemną wartość kapitałów własnych, a wartość ta przewyższa nawet wycenę posiadanych niematerialnych wartości prawnych. Spółka wskazała, że zanim rozpoczęła ubieganie się o zwolnienie od kosztów sądowych poczyniła wszelkie możliwe oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów egzystencji. Oszczędności te nie dają możliwości wniesienia nawet kwoty [...] zł tytułem kosztów sądowych.
W oświadczeniu o majątku i dochodach Spółka podała, że kapitał zakładowy wynosi [...] zł, aktywa obrotowe [...] zł, środki finansowe [...] zł, kapitały własne (wg bilansu na 31.05.2016 r.) minus [...] zł; wartość środków trwałych za ostatni rok obrotowy to kwota [...] zł; poniosła stratę w kwocie [...] zł. Skarżąca wykazała dwa rachunki bankowe w [...], których stan na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku wynosił [...] zł.
Dodatkowo wskazano także na redukcję zatrudnienia, zmniejszenie powierzchni biurowej, a także na okoliczności związane z przedmiotem sprawy, a więc z rozliczeniem dokonywanych w 2014 r. sprzedaży wyprodukowanych urządzeń na rzecz zagranicznego kontrahenta (ujęte w bilansie spółki jako rozliczenia międzyokresowe) oraz ze sprzedażą w 2016 r. środka trwałego z powodu braku możliwości dalszego ponoszenia kosztów jego utrzymania (w kwocie [...] zł brutto). Spółka oświadczyła, że w 2017 r. nie dokonała żadnej sprzedaży.
Do wniosku Skarżąca dołączyła:
- 1. bilans za 2016 r. (w którym odnotowano aktywa trwałe [...] zł, w tym środki trwałe o wartości [...] zł, wartości niematerialne i prawne o wartości [...] zł, aktywa obrotowe o wartości [...] zł, należności krótkoterminowe publicznoprawne i inne [...] zł, kapitał własny minus [...] zł, kapitał podstawowy [...] zł, zobowiązania [...] zł, w tym długoterminowe [...] zł, krótkoterminowe [...] zł, rozliczenia międzyokresowe [...] zł);
- 2. bilans za okres od stycznia do maja 2017 r. (aktywa trwałe o wartości [...] zł, aktywa obrotowe [...] zł, należności krótkoterminowe publicznoprawne i inne [...] zł, kapitał własny minus [...] zł, kapitał podstawowy [...] zł, zobowiązania [...] zł, w tym długoterminowe z tytułu kredytów i pożyczek [...] zł, krótkoterminowe [...] zł, rozliczenia międzyokresowe [...] zł).
Wobec faktu, że Skarżąca wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w trakcie postępowania o zwolnienie od kosztów sądowych toczącego się w drugiej sprawie zawisłej przed tutejszym Sądem z jej skargi, zasadnym stało się odstąpienie od wezwania do uzupełnienia oświadczenia i nadesłania dodatkowych informacji i oparcie się na oświadczeniach i dokumentach źródłowych, znajdujących się w aktach sprawy o sygn. akt I SA/Sz 546/17, tj.:
- 1) kopii deklaracji CIT-8 za 2015 r. (wykazano: przychód w kwocie [...] zł, koszty uzyskania przychodu [...] zł, strata [...] zł) i 2016 r. (wykazano: przychód w kwocie [...] zł, koszy uzyskania przychodów [...] zł, strata [...] zł) wraz z urzędowymi poświadczeniami odbioru;
- 2) rachunku zysków i strat za okres od 1 stycznia 2017 r. do 31 lipca 2017 r. (koszty działalności operacyjnej [...] zł, strata netto [...] zł);
- 3) ewidencji zakupów VAT za 4 kwartał 2016 r. (suma zakupów brutto [...] zł) oraz za 1 i 2 kwartał 2017 r. (zakupy brutto odpowiednio [...] zł i [...] zł);
- 4) wyciągach z rachunku bankowego za okres od 01.09.2016 r. do 22.08.2017 r. (saldo początkowe [...] zł, saldo końcowe [...] zł);
- 5) wydruku internetowym z dnia 22 sierpnia 2017 r. zawierający informacje o stanie konta i dostępnych środkach w kwocie [...] zł;
- 6) dokumentach dotyczących zajęcia rachunków bankowych Spółki: kopia postanowienia Naczelnika I US w S. z dnia 24 listopada 2014 r. w sprawie nie wyrażenia zgody na wypłaty z zajętego rachunku bankowego spółki kwot związanych z bieżącymi kosztami działalności; zawiadomienie Naczelnika I US w S. z dnia 21 września 2017 r. o zajęciu zabezpieczającym rachunku bankowego spółki oraz zarządzenie zabezpieczenia należności z tytułu podatku VAT; aktualizacja zawiadomienia o zabezpieczeniu wierzytelności z rachunku bankowego i przekształceniu w zajęcie egzekucyjne z dnia 7 czerwca 2017 r. (suma dochodzonych należności [...] zł), kopia tytułów wykonawczych z dnia 26 maja 2017 r.;
- 7) oświadczeniach Spółki, że w okresie ostatnich trzech kwartałów nie miała miejsce jakakolwiek sprzedaż, w związku z czym ewidencja sprzedaży VAT jest pusta, nie prowadzi ewidencji kasy, ani nie posiada raportów kasowych, a także, że umowa spółki przewiduje możliwości dokapitalizowania jej przez wspólników do kwoty [...] zł.
Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje.
Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369, ze zm.), dalej "p.p.s.a.", strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu.
W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa.
Powyższy wniosek znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a referendarz sądowy (sąd) na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku, powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe (por. postanowienie NSA z dnia 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10, treść dostępna w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Podkreślenia wymaga także fakt, że w myśl powołanego wyżej przepisu art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, referendarz sądowy (sąd) nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli wedle jego uznania będzie to konieczne dla zapewnienia osobie prawnej dostępu do sądu.
Wniosek Spółki nie zasługuje na uwzględnienie. Analiza złożonych oświadczeń i dokumentów źródłowych prowadzi do wniosku, że Skarżąca nie wykazała, że nie posiada dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, ani też nie wykazała, iż nie jest w stanie ich zdobyć. Przy czym wzięto pod uwagę okoliczność, że Skarżąca obecnie jest zobowiązana do poniesienia wpisów sądowych w dwóch wszczętych przed tut. Sądem przez nią sprawach w łącznej kwocie [...] zł, zaś wpis sądowy w tej sprawie wynosi [...] zł.
Przede wszystkim należy podkreślić, że osoba prawna taka jak Spółka - podobnie, jak też inna jednostka organizacyjna - zobligowane są do zapewnienia środków na prowadzenie działalności określonej czy to w umowie, czy też w statucie. Określając cele i formy działania, jej wspólnicy czy też założyciele, powinni zatem przewidywać środki, z jakich będzie finansowana działalność statutowa. Chcąc realizować działalność m.in. poprzez występowanie w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych musi się ona więc liczyć także z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania sądowego, zgodnie z regułą wynikającą z ww. art. 199 p.p.s.a.
Spółka we wniosku oświadczyła, że z przyczyn niezależnych od niej nie może prowadzić działalności z uwagi na zajęcie rachunków bankowych, nie dokonała żadnej sprzedaży w 2017 r., stan jej rachunków jest zerowy, zredukowała zatrudnienie, ograniczyła inne koszty działalności, wartość środków trwałych wynosi [...] zł, poniosła stratę w kwocie [...] zł. O złej kondycji finansowej, uniemożliwiającej zaciągnięcie kredytu lub pożyczki bankowej ma świadczyć ujemny kapitał własny.
W ocenie referendarza sądowego, powyższe dane, a także okoliczności, na które powołuje się skarżąca argumentując wniosek o przyznanie prawa pomocy tj. brak przychodów i środków pieniężnych, brak majątku, strata z działalności gospodarczej, zajęcie rachunków bankowych, będące konsekwencją działań kontrahenta jak też organów podatkowych, nie stanowią automatycznie przesłanki do przyznania skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym przez nią zakresie.
Rozpoznający wniosek nie stracił oczywiście z pola widzenia tych okoliczności stanu faktycznego, które dotyczą rozliczenia sprzedaży i przychodów roku 2014 i 2016 przez Skarżącą i działań kontrahenta, jak i odniesienia do stanowiska organów podatkowych. Niemniej jednak na etapie wpadkowego postępowania w przedmiocie prawa pomocy, jakakolwiek ocena sytuacji majątkowej strony przez pryzmat przedmiotu sprawy sądowoadministracyjnej, przed merytoryczną oceną zarzutów skargi dokonaną przez Sąd, jest niedopuszczalna.
Ocena wspomnianej sytuacji może być dokonana tylko i wyłącznie przez pryzmat przesłanek zawartych w art. 246 p.p.s.a. i dokonując takiej oceny stwierdzić należało, że Spółka nie wykazała, że utraciła płynność finansową, a tylko taka sytuacja kwalifikuje się do przyznania prawa pomocy.
Spółka nie odnotowuje przychodów, twierdzi, że redukuje koszty działalności, ale jednocześnie z przedłożonego wyciągu z ewidencji VAT zakupów wynika, że ponosi wydatki. Przy tym nie ma środków na rachunkach bankowych oraz twierdzi, że nie prowadzi obrotów kasowych. Zauważono także zwiększenie zobowiązań z tytułu wynagrodzeń w bilansie spółki za 2017 r. w stosunku do roku ubiegłego, co poddaje w wątpliwość oświadczenia Spółki dotyczące redukcji zatrudnienia.
Zatem istnieje jakieś źródło finansowania działalności gospodarczej, powodujące, że jest ona kontynuowana. Ponadto, Skarżąca posiada majątek w postaci wartości niematerialnych i prawnych oraz znaczne aktywa obrotowe, których wartość przewyższa wysokość wpisów sądowych w obydwu sprawach Spółki.
Nie można tym samym uznać, aby Spółka nie miała żadnej już możliwości zarobkowania, skoro posiada majątek i cały czas występuje w obrocie, pomimo tego, że w dwóch kolejnych latach wykazuje straty i jak twierdzi nie może prowadzić działalności gospodarczej. Z dostępnej w Internecie, a odnoszącej się do Spółki aktualnej informacji odpowiadającej odpisowi aktualnemu z rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego nie wynikają żadne wpisy o rozwiązaniu spółki, postępowaniu upadłościowym czy zawieszeniu prowadzenia działalności gospodarczej. Spółka nie udokumentowała swojego oświadczenia o podjęciu przez Walne Zgromadzenie działań zmierzających do likwidacji przedsiębiorstwa, a to na niej – zgodnie z zasadą obowiązującą w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy – spoczywał ciężar dowodu w tym zakresie.
Należy podkreślić, iż w orzecznictwie wskazuje się, że nawet brak bieżących dochodów nie może być dostatecznym uzasadnieniem dla skutecznego żądania przez stronę przyznania prawa pomocy w sytuacji, gdy nie zgromadziła ona w okresie prowadzenia działalności gospodarczej dostatecznych środków na ten cel, ani też w sposób formalny nie dowiodła swojej niewypłacalności np. poprzez wystąpienie w odpowiednim czasie o ogłoszenie upadłości (por. postanowienie NSA z dnia 2 października 2015 r. o sygn. akt II GZ 506/15, dostępne na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Z kolei w postanowieniu z dnia 4 września 2014 r. o sygn. akt V SAB/Wa 5/14, WSA w Warszawie wskazał, iż celem działalności gospodarczej jest osiągnięcie zysku. Jeżeli więc przedsiębiorca prowadzi działalność gospodarczą, to mu się ona opłaca, nawet jeśli przejściowo ma pewne kłopoty finansowe. W przeciwnym wypadku racjonalnym działaniem byłaby likwidacja działalności. Jeżeli natomiast przedsiębiorca faktycznie działalności nie prowadzi, lecz jej nie likwiduje i nie wniósł o ogłoszenie upadłości, to nie ma podstaw do finansowania takiego przedsiębiorcy przez zwolnienie od kosztów sądowych (dostępne na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Osoba prawna wnosząc o przyznanie prawa pomocy obowiązana jest wykazać nie tylko, iż nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, aby zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (por. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi, Warszawa 2010 r., str. 568, postanowienie NSA z dnia 13 czerwca 2014r., sygn. akt I FZ 171/14, publ.: cbois). W ocenie referendarza sądowego, wbrew twierdzeniom Spółki nie wykazała ona w sposób przekonujący, że podjęła takie działania.
Wskazać również należy, że w przypadku spółek, Kodeks Spółek Handlowych przewiduje instytucję czasowych wkładów wspólników tzw. dopłat. Dopłata jest formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki. Celem zaś dopłat jest przekazanie środków finansowych przez wspólników na dofinansowanie prowadzenia działalności gospodarczej, w tym również na opłacenie niezbędnych kosztów sądowych i ewentualnie opłacenie kosztów zastępstwa procesowego. W sytuacji zatem, gdy spółka nie dysponuje środkami pieniężnymi niezbędnymi do opłacenia takich koniecznych wydatków, udziałowcy spółki mają możliwości prawne, by wesprzeć finansowo utworzony przez nich podmiot prawa, poprzez dofinansowanie działalności spółki nie tylko w formie udzielania pożyczek przez udziałowca. Podkreślić przy tym należy, że aktualne na gruncie przedmiotowej sprawy pozostaje orzeczenie SN z dnia 13 września 1937r. II C 618/37 OSN(C) 1938/6/293, Lex 4328, w którym wyrażono pogląd, że "Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, ubiegająca się o prawo ubogich, (...) nawet w razie przeciążenia majątku swego ponad wartość nie może się powołać na swe zupełne ubóstwo, gdyż może pokryć opłaty sądowe przez zażądanie dopłat od wspólników".
Brak zaś dofinansowania spółki przez wspólników należy odczytywać jako niechęć wspólników do kontynuowania procesu, co nie daje podstaw do uwzględnienia wniosku spółki o prawo pomocy. Skarżąca nie wykazała, aby obecnie nie miała możliwości pozyskania jakichkolwiek środków z dopłat wspólników. Przy czym zauważyć należy, że spółka ma dwóch wspólników, a większość udziałów posiada spółka zagraniczna.
Konkludując, z przedstawionych powyżej danych jednoznacznie wynika, że Skarżąca, pomimo trudności finansowych, znacznego zadłużenia, kontynuuje działalność, co oznacza – zdaniem referendarza sadowego – że może uzyskiwać przychody lub też może uzyskać środki w formie dopłat czy pożyczki od wspólników.
W świetle zatem ciągłej aktywności gospodarczej Spółki (brak zawieszenia ani też zakończenia prowadzonej działalności gospodarczej) oraz możliwości pozyskania środków z dopłat wspólników, udzielenie jej wsparcia przez Skarb Państwa oznaczałoby swoistego rodzaju jej uprzywilejowanie. Podkreślić ponownie należy, że przedsiębiorca w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinien liczyć się z możliwością, albo koniecznością, dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej. Tym samym w przypadku planowania, bądź wystąpienia na drogę sądową, powinien się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, bądź z bieżącej działalności lub ze zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Wymaga także podkreślenia, że koszty sądowe przedsiębiorca powinien traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne, pieniężne zobowiązania umowne czy wynagrodzenia pracownicze (por. postanowienie NSA z dnia 6 lutego 2013 r., II GZ 42/13, dostępne na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
W tym stanie rzeczy, należało odmówić Skarżącej uwzględnienia wniosku, gdyż nie wykazała, że nie ma, czy też nie może zdobyć dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów sądowych.
Końcowo, wskazać należy, że rozpoznając wniosek o udzielenie prawa pomocy, referendarz sądowy dokonuje oceny sytuacji materialnej w kontekście spełnienia przesłanek zawartych w p.p.s.a. To, że w postępowaniu cywilnym zwolniono Skarżącą z kosztów sądowych na podstawie przepisów ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, nie oznacza automatycznie, że zostanie jej przyznane prawo pomocy w postępowaniu sądowo – administracyjnym.
Z tych względów orzeczono jak w sentencji, na podstawie art. 245 § 3, art. 246 § 2 pkt 2 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a.