Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 1 grudnia 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 1602/15 oddalił skargę Spółdzielni Ogrodniczo-Pszczelarskiej w [...] na decyzję Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia [...] lipca 2015 r., nr[...], wydaną w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego.
Skarżąca Spółdzielnia wystąpiła na urzędowym formularzu z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym wskazując w nim, że nie posiada środków na opłacenie kosztów sądowych oraz kosztów zastępstwa prawnego. Podniosła ponadto brak możliwości uzyskania środków bez uszczerbku dla prowadzonej działalności. We wniosku wskazano, że wysokość majątku Spółdzielni wynosi [...] zł, wartość środków trwałych za ostatni rok –[...] zł, wysokość straty za ubiegły rok obrotowy według bilansu wyniosła zaś [...] zł. Oświadczyła, że posiada saldo ujemne na dwóch rachunkach bankowych i brak środków w kasie. Wnioskodawczyni wyjaśniła ponadto, że osiąga przychody z prowadzonej działalności handlowej oraz z wyprzedaży majątku ujawniając, że średniomiesięczny przychód ze sprzedaży wynosi [...] zł, zaś średniomiesięczne koszty bezpośrednio związane ze sprzedażą wynoszą [...] zł. Strona oświadczyła, że do uregulowania pozostają jej zobowiązania w wysokości [...] zł, zaś należności wynoszą [...] zł, z czego [...] zł to kwota, której termin płatności jest dłuższy niż 12 miesięcy.
Wnioskodawczyni sprecyzowała, że są to przede wszystkim należności wynikające ze sprzedaży nieruchomości. We wniosku podano ponadto, że należności trudnościągalne wynoszą [...] zł, zaś należności w kwocie [...] zł są dochodzone przez Spółdzielnię na drodze sądowej.
Powyższy wniosek rozpoznany został, wydanym przez referendarza sądowego postanowieniem z dnia 26 lutego 2016 r., sygn. akt I SA/Wa 1602/15, którym odmówił on przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata.
W uzasadnieniu postanowienia referendarz sądowy uzasadnił, że strona na bieżąco obraca środkami wielokrotnie przekraczającymi wysokość kosztów prowadzonego postępowania sądowego i nie wykazała okoliczności wskazujących na konieczność przeznaczania pozostających do jej dyspozycji funduszy na regulowanie zobowiązań, które muszą być traktowane priorytetowo w stosunku do kosztów postępowania - w sposób uniemożliwiający samodzielne wywiązanie się przez Spółdzielnię z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania. Ponadto uwzględniając wysokość potencjalnych kosztów postępowania kasacyjnego stwierdził, że strona nie wykazała, że poniesienie kosztów związanych z zainicjowaniem tego postępowania jest poza zasięgiem jej możliwości finansowych.
W złożonym sprzeciwie Spółdzielnia wniosła o zmianę postanowienia z dnia 26 lutego 2016 r., podtrzymując wniosek o przyznanie prawa pomocy.
Wskazała, że nie chodzi jej o równowartość 100 zł, lecz była przekonana, że aby mogła ubiegać się o ustanowienie adwokata, w pierwszej kolejności należy uzyskać zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych. Przy czym chodzi jej o pomoc prawną polegająca na ustanowieniu adwokata lub radcy prawnego. Najkorzystniejsza przedstawiona skarżącej oferta za sporządzenie skargi kasacyjnej lub opinii o niecelowości takiej skargi to kwota [...} zł.
Dodatkowo wyjaśniła, że przychód ze sprzedaży nieruchomości skarżaca uzyskuje incydentalnie. Ostatnia sprzedaż miała miejsce 26 maja 2015 r. Była to sprzedaż gruntu na łączną kwotę [...] zł. Całość uzyskanej kwoty została przeznaczona na pokrycie zaległych zobowiązań, w tym kwota [...] zł za zobowiązania hipoteczne.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
W myśl art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w jego toku.
Zgodnie z art. 245 § 1-3 powołanej ustawy prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 246 § 2 powołanej ustawy warunkiem przyznania osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej prawa pomocy w zakresie całkowitym jest wykazanie przez nią, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Przyznanie zaś takiej osobie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże ona, że nie dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 ww. ustawy).
W oświadczeniu złożonym na urzędowym formularzu Spółdzielnia wyjaśniła, że nie posiada środków na opłacenie kosztów sądowych oraz kosztów zastępstwa prawnego. Podniosła ponadto brak możliwości uzyskania środków bez uszczerbku dla prowadzonej działalności. We wniosku wskazano, że wysokość majątku Spółdzielni wynosi [...] zł, wartość środków trwałych za ostatni rok –[...] zł, wysokość straty z ubiegły rok obrotowy według bilansu wyniosła - [...] zł. Oświadczyła ponadto, że na dwóch rachunkach bankowych ma saldo ujemne oraz że nie posiada środków w kasie. Wnioskodawczyni wyjaśniła ponadto, że osiąga przychody z prowadzonej działalności handlowej oraz z wyprzedaży majątku ujawniając, że średniomiesięczny przychód ze sprzedaży wynosi [...] zł, zaś średniomiesięczne koszty bezpośrednio związane ze sprzedażą wynoszą [...] zł. Strona wskazała, że do uregulowania pozostają jej zobowiązania w wysokości [...] zł, zaś należności wynoszą [...] zł, z czego [...] zł to kwota, której termin płatności jest dłuższy niż 12 miesięcy.
Przy czym w sprzeciwie sprecyzowała, że są to przede wszystkim należności wynikające ze sprzedaży nieruchomości. We wniosku podano ponadto, że należności trudnościągalne wynoszą [...] zł, zaś należności w kwocie [...] zł są dochodzone przez Spółdzielnię na drodze sądowej.
Wskazać należy, że celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu i możliwości obrony swoich racji podmiotom, które znajdują się w sytuacji finansowej uniemożliwiającej poniesienie kosztów z tym związanych. Jest to forma dofinansowania strony postępowania sądowego z budżetu państwa i przez to zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w takim postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, ONSA 2005, Nr 1, poz. 8). Przy czym ciężar wykazania braku możliwości pokrycia kosztów postępowania spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy.
Rozpatrując zatem powyższy wniosek i mając na uwadze, że instytucja prawa pomocy przewidziana w przepisach prawa stanowi pomoc państwa dla ww. podmiotów, przedmiotowy wniosek rozpatrzony został z uwzględnieniem wysokości obciążeń finansowych, jakie skarżąca będzie zobowiązana ponieść w postępowaniu oraz jej możliwości finansowych.
Zdaniem Sądu, w niniejszej sprawie wnioskodawczyni nie wykazałq, że nie jest w stanie pokryć kosztów sądowych, ani kosztów ustanowienia adwokata.
Ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy w złożonym wniosku o przyznanie prawa pomocy deklaruje, że osiąga przychody z prowadzonej działalności handlowej i wyprzedaży majątku. Wyliczyła, że średniomiesięczny przychód ze sprzedaży to kwota [...] zł, a średniomiesięczne koszty związane ze sprzedażą stanowią kwotę [...] zł. Przy czym posiada ujemne salda na kontach bankowych.
Ponadto wskazała, że pozostające do uregulowania zobowiązania stanowią kwotę [...] zł, a wierzytelności przysługujące Spółdzielni [...] zł, z tego [...] zł to kwota, której termin płatności jest dłuższy niż 12 miesięcy. Są to przede wszystkim należności wynikające ze sprzedaży nieruchomości. Przy czym kwotę [...] zł uznała za należności trudnościągalne i wskazała, że kwota [...] zł jest dochodzona na drodze sądowej. Oświadczyła dodatkowo, że wartość środków trwałych wnioskodawcy, według bilansu za ostatni rok to kwota [...] zł, zaś strata za ostatni rok obrotowy wyniosła [...] zł.
W ocenie Sądu nie można uznać, że brak deklarowanych środków na koncie bankowym oraz w kasie, osiągnięcie straty za ostatni rok obrotowy, według bilansu, przy jednoczesnym osiąganiu przychodu ze sprzedaży oraz wyprzedaży majątku, mogą prowadzić do zmiany zaskarżonego postanowienia.
Wynika to z faktu, że nie można uznać, że zobowiązania cywilne mają pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi, do których zalicza się koszty sądowe, gdyż koszty te, jako należności budżetu państwa, należy uiszczać na równi z innymi wydatkami obciążającymi stronę skarżącą.
Uwzględniając zatem wysokość środków trwałych spółdzielni, osiągane przez nią wskazane przychody ze sprzedaży oraz wyprzedaży majątku Sąd uznał, że jest ona w stanie samodzielnie ponosić koszty postępowania sądowego i ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Kwota wskazanych przychodów, bowiem ponad dziesięciokrotnie przewyższa wskazaną przez stronę kwotę ustanowienia zawodowego pełnomocnika.
Nawet jeśli Sąd uznałby, że deklarowana sytuacja finansowa spółki jest tak zła, że nie jest ona w stanie ponieść kosztu ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika i kosztów sądowych (przy czym, w złożonym sprzeciwie wnioskodawca zdaje się twierdzić, że te ostatnie wydatki jest w stanie ponieść), to i tak w sprawie istotne jest to, że spółdzielnia nadal prowadzi działalność gospodarczą i nie znajduje się w stanie likwidacji.
Strona występująca na drogę sądowa winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania, przy czym ani z wniosku o przyznanie prawa pomocy, ani też ze złożonego sprzeciwu nie wynika, że Spółdzielnia utraciła płynność finansową.
W tej sytuacji Sąd uznał, że skarżąca może poczynić działania, aby uzyskać środki na niniejsze postępowanie sądowe i ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika.
Opłacenie kosztów postępowania ma charakter incydentalny, ale nienadzwyczajny i nieprzewidywalny, a Spółdzielnia - jak wskazano - powinna się do ponoszenia takich wydatków przygotować. Zwłaszcza powinno to nastąpić od momentu, w którym wniosła skargę do Sądu (31 sierpnia 2015 r.), a następnie kontynuować to działanie, już w toku postępowania sądowego, przewidując kolejne, przyszłe wydatki sądowe. Powyższe stanowi także o konieczności przygotowania środków na opłacenie profesjonalnego pełnomocnika zwłaszcza, że strona sama wskazywała, że w toku postępowania administracyjnego, mimo jego skomplikowania - odmiennie od innych stron nie była przez taką osobę reprezentowana - co w jej ocenie spowodowało sześcioletnią zawisłość sprawy. W orzecznictwie sądowym wskazuje się, że podmiot prowadzący działalność gospodarczą powinien przewidzieć konieczność ponoszenia kosztów spraw sądowych związanych z prowadzoną działalnością i mieć wygenerowane na ten cel środki finansowe (por. postanowienie NSA z dnia 18 stycznia 2008 r., sygn. akt I OZ 807/07, publ. orzeczenia.nsa.gov.pl).
Uwzględniając powyższe oraz fakt uiszczenia przez Spółdzielnię w toku prowadzonego postępowania kwoty 200 złotych tytułem wpisu i 100 złotych tytułem opłaty kancelaryjnej za odpis orzeczenia z uzasadnieniem, w ocenie Sądu, zwolnienie z pozostałych kosztów sądowych wnioskodawcy, w szczególności z wydatku 100 zł, tytułem wpisu od skargi kasacyjnej, które musi ponieść jako jedyny i obligatoryjny wydatek na obecnym tym etapie postępowania sądowego - uznać należy za nieuzasadnione przerzucanie kosztów prowadzonej działalności na Skarb Państwa.
Z tych samych względów także wniosek o ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika nie mógł zostać uwzględniony.
Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 260 w zw. z art. 246 § 2 pkt 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.