Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z [...] lipca 2020 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], po rozpoznaniu odwołania M. T. od decyzji Wójta Gminy [...] z [...] czerwca 2020 r., nr [...] w sprawie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad J. U., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że M. T. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad matką – J. U..
W załączeniu do wniosku złożyła oświadczenie, że zrezygnuje z pobieranego specjalnego zasiłku opiekuńczego z dniem przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. J. U. legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu [...] wydanym [...] listopada 2010 r. przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...]. Orzeczenie wydano na stałe. W orzeczeniu wskazano, że niepełnosprawność istnieje od - "nie da się ustalić", ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] listopada 2010 r. Organ I instancji odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia.
W ocenie organu z załączonego do wniosku orzeczenia nie wynika, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Ponadto, M. T. pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy na tę samą osobę, a podczas przeprowadzonego postępowania administracyjnego stwierdzono brak potwierdzonego faktu sprawowania opieki nad matką. Odwołanie od decyzji organu I instancji złożyła M. T..
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] rozpoznając sprawę wskazało, że zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz. U. z 2020 r., poz. 111 – dalej "u.ś.r.") świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz koniecznością stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Organ wskazał, że stosownie do art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.
Kolegium podniosło, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 - w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Wobec tego, wydanie orzeczenia na podstawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. w sytuacji, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z Konstytucją RP tego przepisu, w określonym w nim zakresie, nie znajduje uzasadnienia (wyrok NSA z 10 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 1512/16). Organ powołał się na jednolite w tym zakresie orzecznictwo sądów administracyjnych.
Kolegium stwierdziło, że skarżąca decyzją Kierownika GOPS w [...] z [...] listopada 2019 r., nr [...] ma przyznany specjalny zasiłek opiekuńczy w związku ze sprawowaniem opieki nad matką – J. U. od [...] listopada 2019 r. do [...] października 2020 r. Decyzja ta jest ostateczna.
Organ zaznaczył, że art. 17 ust. 5 u.ś.r. wskazuje, kiedy świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje. Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, gdy osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów. Organ podkreślił, że do czasu, kiedy w obrocie prawnym pozostaje decyzja ostateczna i prawomocna o przyznaniu jednego ze świadczeń wymienionych w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b nie jest możliwe przyznanie drugiego świadczenia.
Kolegium wskazało, że wydając decyzję utrzymującą w mocy decyzję organu I instancji, kierowało się głównie przesłanką, że M. T. faktycznie nie sprawuje opieki nad swoją matką. Podniosło, że wnioskodawczyni nie zamieszkuje wspólnie z matką. Jak wskazała wnioskodawczyni mieszka w odległości czterech kilometrów, jednakże jest u matki codziennie.
Na podstawie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego organ ustalił, że J. U. zamieszkuje w domu jednorodzinnym zajmując dwa pomieszczenia na parterze. Na piętrze zamieszkuje córka M. (57 lat) i wnuczek z rodziną. Córka M. pracuje.
Organ zaznaczył, że zarówno podczas przeprowadzania wywiadu środowiskowego [...] maja 2020 r., jak i podczas dwukrotnie przeprowadzonych wizyt w miejscu zamieszkania J. U. nie zastano M. T.. W związku z powyższym, pracownik socjalny stwierdził, że nie był w stanie zweryfikować okoliczności sprawowania opieki przez M. T. nad matką.
Kolegium zaznaczyło, że M. T. w żaden sposób nie odniosła się do przedstawionych ustaleń dotyczących sprawowania przez nią opieki nad matką.
Skargę na decyzję Samorządowe Kolegium Odwoławczego w [...] z [...] lipca 2020 r. złożyła M. T..
Zaskarżonej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych "poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji".
Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji Wójta Gminy [...] z [...] czerwca 2020 r. i orzeczenie co do istoty sprawy, poprzez przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania.
Skarżąca wniosła o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym - na podstawie art. 119 pkt. 2 ppsa.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Nie sprzeciwił się wnioskowi o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Skarga nie jest zasadna.
Stosownie do art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Świadczenie pielęgnacyjne, przewidziane w art. 17 ust. 1 u.ś.r. przysługuje zatem osobie, która sprawuje opiekę nad osobą tego wymagającą i która spełnia przesłanki wskazane w cytowanym przepisie.
Zważyć należy, że z treści wyżej powołanego przepisu wynika, że aby można było mówić o opiece w rozumieniu ustawy, musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia "stała lub długoterminowa" wskazują, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej przez osobę opiekującą się niepełnosprawnym członkiem rodziny (wyrok NSA z 23 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1148/20). Z komentowanego przepisu wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, należąca do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, jest rezygnacja z pracy zarobkowej lub niepodejmowanie jej - spowodowane koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności (por. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 2820/13).
Należy podkreślić, że świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 pkt. 4 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną o znacznym stopniu niepełnosprawności (np. matką), bowiem ta wynika z prawnego i moralnego obowiązku względem rodzica, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania.
Świadczenie to nie może być zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11). Chodzi tu zatem o sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Nie budzi wątpliwości, że przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest formą wynagrodzenia przez Państwo osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad tą osobą niepełnosprawną.
Jak wyżej zaznaczono, jedną z podstawowych przesłanek uprawniających do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest stała i osobista opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną, która pozostaje ściśle związana z zakresem sprawowania rzeczywistej i koniecznej opieki nad osobą niepełnosprawną. W konsekwencji sprawowana opieka, jej wymagany, konieczny i wykonywany w stosunku do danej osoby niepełnosprawnej zakres, musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania jakiejkolwiek pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły.
Przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego polegająca na niepodejmowaniu lub rezygnacji z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną powinna być rozumiana, jako wystąpienie takiej sytuacji, w której sprawowanie osobistych starań o zapewnienie opieki osobie niepełnosprawnej na tyle wypełnia czas podmiotowi tę opiekę sprawującemu, że nie jest on w stanie podjąć innej stałej aktywności wymagającej jej codziennego i stałego zaangażowania, przez którą należy rozumieć aktywność zawodową (wyrok WSA w Białymstoku z 5 grudnia 2012 r., sygn. akt II SA/Bk 624/12).
Odnosząc powyższe stanowisko do niniejszej sprawy wskazać należy, że zasadniczą przyczyną odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia był fakt niewykazania w toku postępowania sprawowania przez skarżącą faktycznej stałej lub długotrwałej opieki nad matką. Z akt sprawy wynika, że skarżąca nie zamieszkuje wspólnie z matką i wbrew złożonemu oświadczeniu nie przebywa codziennie u matki. Zarówno podczas przeprowadzonego wywiadu środowiskowego, jak i podczas dwukrotnie przeprowadzonych wizyt w miejscu zamieszkania matki - [...] maja 2020 r. oraz [...] maja 2020 r. pracownik socjalny nie zastał skarżącej.
Dodać należy, że w toku postępowania administracyjnego skarżąca (reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika) w żaden sposób nie wyjaśniła swoich nieobecności u matki podczas prowadzonego postępowania pomimo, że była pouczona o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i złożenia wniosków. Kwestii powyższej nie wyjaśniła także w skardze.
Skoro postępowanie nie wykazało zaistnienia przesłanki stałej lub długotrwałej opieki nad osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 pkt. 4 u.ś.r., to uznać należy, że prawidłowo organy odmówiły przyznania wnioskowanego świadczenia. Wobec tego, wbrew zarzutom skargi, nie doszło do naruszenia tego przepisu.
Prawidłowo organy uznały także, że wobec pozostawania w obrocie prawnym (w dacie wydania zaskarżonej decyzji) decyzji przyznającej skarżącej specjalny zasiłek opiekuńczy nie jest możliwe przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 5 pkt. 1 lit. b ustawy).
Organy prawidłowo przeprowadziły postępowanie, z poszanowaniem zasad ogólnych postępowania administracyjnego, w tym ustanowionej w art. 7 kpa oraz w art. 77 § 1 kpa zasady prawdy obiektywnej. Kluczowe zaś z punktu widzenia przedmiotu postępowania ustalenia stanu faktycznego znajdują potwierdzenie w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym, przy ocenie którego nie uchybiono zasadzie swobodnej oceny dowodów (art. 80 kpa). Z kolei podjęte rozstrzygnięcie odpowiada prawu i zostało uzasadnione w sposób odpowiadający standardom wyznaczonym treścią art. 107 § 3 kpa.
Mając na uwadze wszystkie wyżej wskazane okoliczności Sąd, z mocy art. 151 ppsa, orzekł jak w sentencji wyroku. Na podstawie art. 119 pkt. 2 ppsa i art. 120 ppsa sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, w trybie uproszczonym.