Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia 2 sierpnia 2021 r. nr KO-772/4103/421/21 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Płocku utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 18 czerwca 2021 r. nr GOPS.5112.40.2021 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
W sprawie ustalono następujący stan faktyczny i prawny:
Decyzją z dnia z dnia 18 czerwca 2021 r. nr GOPS.5112.40.2021 Wójt Gminy [...] odmówił G. M. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na J. A..
W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wyjaśnił, że w sprawie nie ma prawnych możliwości do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Podano, że zakres sprawowanej przez wnioskodawczynię opieki nad ojcem nie wyklucza możliwości podjęcia przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Brak jest również spełnienia przesłanek wynikających z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, który to przepis nadal obowiązuje w dotychczasowym kształcie i wiąże organ administracyjny orzekający w sprawie.
Odwołanie od powyższej decyzji złożyła G. M..
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Płocku rozpatrując sprawę wskazało, że wnioskiem z dnia 10 marca 2021 r. G. M. wystąpiła do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] o ustalenie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem J. A.. Do wniosku dołączyła m.in.: orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Płocku z dnia 21 lipca 2015 r. znak PZ0.22591.4411.5.2015 zaliczające J. A., ur. 15.03.1929 r. do znacznego stopnia niepełnosprawności ze wskazaniem, że wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością do samodzielnej egzystencji, świadectwo pracy z dnia 09.02.2021 r. wraz z wypowiedzeniem umowy o pracę na mocy porozumienia stron, zakres czynności związanych ze sprawowaniem opieki.
Prowadząc postępowanie wyjaśniające organ I instancji przeprowadził z G.M.w dniu 30 marca 2021 r. rodzinny wywiad środowiskowy w celu ustalenia zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad ojcem. W trakcie wywiadu ustalono, że J.A. orzeczeniem Lekarza Rzeczoznawcy KRUS w Płocku z dnia 23-03-2020 r. został uznany za osobą trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji od dnia 27.01.2020 r. Również żona osoby wymagającej opieki - J. A. jest uznana przez Lekarza Rzeczoznawcę KRUS za trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji od dnia 27.01.2020 r.
Decyzją z dnia 8 kwietnia 2021 r. Wójt Gminy [...] odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Decyzją z dnia 19 maja 2021 r. nr KO - 556/4103/304/21 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Płocku uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i sprawę przekazano do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji.
Wobec powyższego, organ I instancji ponownie przeprowadził postępowanie wyjaśniające w sprawie i zaskarżoną decyzją z dnia 18 czerwca 2021 r., powołując się na przesłankę art. 17 ust. 1b ustawy oraz zakres sprawowanej opieki nie wykluczający możliwości podjęcia pracy, odmówił G. M. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
W związku z tym w toku postępowania odwoławczego Kolegium wezwało G. M. do złożenia wyjaśnień w charakterze strony. Odwołująca się w siedzibie, Kolegium stawiła się osobiście w dniu 30 lipca 2021 roku i Kolegium, po pouczeniu o treści art.. 233 § 1 Kodeksu karnego i o prawie odmowy udzielania odpowiedzi na poszczególne pytania (art. 86 w zw. z art. 83 § 2 k.p.a.) odebrało od niej zeznania w celu ustalenia czy faktyczne sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny jest niemożliwe do pogodzenia z pracą zarobkową opiekuna. Po odebraniu zeznań Kolegium umożliwiło stronie zapoznanie się z aktami sprawy. Odwołująca się nie wniosła zastrzeżeń, środków dowodowych ani udzielenia dodatkowego terminu do zapoznania się z aktami.
Kolegium wskazało, że warunki nabywania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego określają przepisy art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz. U. z 2020r. poz. 111 ze zm.). Zgodnie z art. 17 ust. 1 świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r., o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje tylko wówczas, gdy niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
Kolegium podkreśliło, iż przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r. wydanym w sprawie o sygn. akt. K 38/13 w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Z tych przyczyn art. 17 ust. 1b nie może być stosowany w dotychczasowym brzmieniu po wejściu w życie orzeczenia TK. Jednak w tym przypadku przesłanką odmownej decyzji w zakresie świadczenia pielęgnacyjnego jest fakt nie spełnienia przez odwołującą innych ustawowych przesłanek do otrzymania wnioskowanego świadczenia.
Z treści cytowanego art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że świadczenie pielęgnacyjne kierowane jest do osób, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego osobiście, zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej lub nie podejmują zatrudnienia. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje zatem wskazanym w art. 17 ust. 1 osobom, jeżeli spełniają łącznie dwie przesłanki: pierwsza dotyczy sprawowania osobistej opieki nad osobą niepełnosprawną, druga natomiast przesłanka dotyczy niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z uwagi na konieczność sprawowania tej opieki.
Z kolei obowiązek alimentacyjny według art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego polega na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania, obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Wśród krewnych w linii prostej rozróżnia się linię wstępną (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie) oraz linie zstępną (dzieci, wnuki, prawnuki).
G. M. - jako córka niepełnosprawnego, wymagającego opieki J. A. - jest osobą, na której zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny. J. A. legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności ze wskazaniem, że wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością do samodzielnej egzystencji (orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Płocku z dnia 21 lipca 2015 r. znak PZO.22591.4411.5.2015). Podano przy tym, że niepełnosprawność istnieje od 66-go roku życia, zaś orzeczenie wydaje się na stałe. Jednocześnie orzeczeniem Lekarza Rzeczoznawcy KRUS w Płocku z dnia 23-03-2020 r. znak GE-Z1 0087833 został on uznany za osobą trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji od dnia 27.01.2020 r.
Poza sporem pozostaje również, że żona J. A. jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji od dnia 27.01.2020 r. (orzeczenie Lekarza Rzeczoznawcy KRUS z dnia 23-03-2020 r. znak GE-Z1 0087833), a zatem legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności o jakim mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) w zw. z art. 3 pkt 21 ustawy.
Wątpliwości Kolegium budzi natomiast ocena charakteru opieki sprawowanej faktycznie przez odwołującą nad ojcem i powód niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Odwołująca zeznała w postępowaniu odwoławczym, w trakcie złożenia wyjaśnień w charakterze strony (protokół z dnia 30 lipca 2021 r.), że zamieszkuje i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem i rodzicami w domu jednorodzinnym stanowiącym jej własność. Rodzice zapisali jej ten dom w zamian za opiekę i zobowiązała się do opieki nad nimi. Rodzice mają również dożywotnią służebność pomieszczeń zlokalizowanych na parterze domu. Ojciec choruje przewlekle na prostatę, ma problemy z kręgosłupem, ma duży niedosłuch. Słabo porusza się po mieszkaniu, trzeba mu pomóc wstać i asekurować przy chodzeniu. Chodzi zaś przy pomocy balkonika. Jest pampersowany w nocy i w ciągu dnia jak odwołująca się wychodzi. Czasami ojciec sam korzysta z toalety, tzn. zgłasza potrzebę i wtedy pomaga mu dojść do łazienki.
Ojciec nie wykonuje samodzielnie czynności higieniczo-pielęgnacyjnych. Nie jest osobą stale leżącą, w ciągu dnia siedzi w fotelu. Czasami wychodzi na podwórko w towarzystwie męża i brata, ona sama nie jest w stanie wyprowadzić taty na spacer, bo są schody. Odwołująca przygotowuje posiłki, które ojciec przyjmuje samodzielnie, podaje mu leki 3x dziennie i wykonuje wszystkie czynności związane z prowadzeniem domu: pranie, sprzątanie, gotowanie, zakupy. Obiad gotuje u siebie na górze dla wszystkich i zanosi rodzicom, przy czym ojciec nie wymaga żadnej specjalistycznej diety. Podaje ponadto, że do taty przyjeżdża lekarz rodzinny raz w miesiącu, a pielęgniarki z rodzinnego ośrodka zdrowia raz w tygodniu. Tata śpi na parterze, ona z mężem na górze. Kładzie tatę do snu ok. 22:00, codziennie w nocy zagląda do rodziców przynajmniej jeden raz i zaprowadza tatę do łazienki. W sytuacji, gdy coś się dzieje, rodzice mają telefon i do niej dzwonią, ale zdarza się to rzadko.
Dalej odwołująca zeznaje, że podczas jej nieobecności z rodzicami zostaje jej dorosła córka lub mąż, nieraz korzysta z pomocy sąsiadki. Córka czasami sama przy dziadkach coś zrobi - wtedy gdy musi wyjść. W opiece nad rodzicami pomaga jej również mąż (pracuje w systemie 3-zmianowym) oraz brat, który jest sam, na rencie i odwiedza rodziców co 1-2 dni. Na koniec G. M. oświadczyła, że opieka nad rodzicami zajmuje jej 4-5 godzin dziennie, nad samym ojcem ok. 4 godziny. Wskazała ponadto, że jest osobą zdrową, pełnosprawną, nie ma przeciwwskazań zdrowotnych do podjęcia pracy. Zeznała, że ma wykształcenie średnie rolnicze. Do roku 2015 prowadziła z mężem gospodarstwo rolne w gminie [...], ok. 12 ha, z uwagi zaś na trudną sytuację finansową nigdy nie płaciła składek do KRUS. Gospodarstwo zlicytował komornik i razem z rodzicami w roku 2015 przeprowadzili się do [...], przy czym dom, w którym obecnie mieszkają zakupili rodzice.
W roku 2016 podjęła pracę w charakterze pomocy kuchennej w [...] na 1/2 etatu i pracowała tam do lutego 2021 r. Zrezygnowała z pracy z uwagi na konieczność zajęcia się rodzicami. Obecnie jest zarejestrowana w Urzędzie Pracy w Płocku jako osoba bezrobotna, bez prawa do zasiłku. Źródłem dochodu rodziny jest wynagrodzenie za pracę męża ok 2700zł oraz emerytury rolnicze rodziców wraz z dodatkami (łącznie ok. 3000zł.). Odwołująca się zeznała przy tym, że dochód rodziny jest niski, nie starcza na zaspokojenie podstawowych potrzeb rodziny. Skoro zaś państwo ma środki na świadczenie pielęgnacyjne, wystąpiła o wynagrodzenie za sprawowaną opiekę. Gdyby pracowały dwie osoby lub wynagrodzenie męża byłoby dwukrotnie wyższe, sytuacja rodziny byłaby lepsza i nie musiałaby ubiegać się o świadczenie.
W ocenie Kolegium Odwoławczego udzielana przez odwołującą pomoc ojcu nie spełnia przesłanki, o której mowa w wyżej omawianym przepisie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Materiał dowodowy sprawy wskazuje, że odwołująca wspiera swojego ojca w codziennym funkcjonowaniu, jednakże opieka przez nią sprawowana nie spełnia wymogów opieki, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 ustawy. Wprawdzie ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, natomiast w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje się, że z art. 17 ust. 1 tej ustawy wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała łub długotrwała i musi mieć związek ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji osoby pozostającej pod opieką. Określenia te jednoznacznie wskazują, że nie może to być opieka świadczona nieregularnie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby (por. wyroki NSA: z dnia 2 lutego 2017 r. sygn. akt I OSK 2201/15, LEX nr 2240790; z dnia 23 października 2020 r. sygn. akt I OSK 1148/20, LEX nr 3088207).
Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej przez osobę opiekującą się niepełnosprawnym członkiem rodziny. Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną o znacznym stopniu niepełnosprawności (np. ojcem) - bowiem ta wynika z prawnego i moralnego obowiązku względem rodzica - lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Świadczenie to nie może być zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu.
W konsekwencji sprawowana opieka, a ściślej mówiąc jej wymagany, konieczny i wykonywany w stosunku do danej osoby niepełnosprawnej zakres, musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania jakiejkolwiek pracy zawodowej, chociażby w niepełnym wymiarze. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego polegająca na "niepodejmowaniu lub rezygnacji z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny" powinna być rozumiana, jako wystąpienie takiej sytuacji, w której sprawowanie osobistych starań o zapewnienie opieki osobie niepełnosprawnej na tyle wypełnia czas osobie tę opiekę sprawującej, że nie jest ona w stanie podjąć innej stałej aktywności wymagającej jej codziennego i stałego zaangażowania, przez którą należy rozumieć aktywność zawodową.
Opieka, o której mowa w przepisie art. 17 ust. 1 ustawy związana musi być wyłącznie z osobą chorego, a nie polegać na prowadzeniu gospodarstwa domowego, to znaczy sprzątaniu, praniu, robieniu zakupów, gdyż prowadzenie gospodarstwa domowego nie wyklucza podjęcia zatrudnieni.
Zdaniem Kolegium w niniejszej sprawie nie można zatem przyjąć, że wykonywane względem ojca czynności wypełniają odwołującej cały dzień w stopniu uniemożliwiającym podjęcie pracy, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Jak wynika z akt sprawy ojciec odwołującej nie jest osobą leżącą, porusza się przy pomocy chodzika po mieszkaniu, samodzielnie korzysta z toalety, posiłki również spożywa samodzielnie. Jest pampersowany jedynie w porze nocnej i w czasie, kiedy odwołująca się musi wyjść. Pomoc odwołującej zasadniczo więc sprowadza się do wykonywania zwykłych codziennych czynności, takich, jakie wykonuje się zazwyczaj w każdym, gospodarstwie domowym. Takie czynności, jak przygotowanie posiłków i ich podawanie, sprzątanie, umawianie wizyt lekarskich, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności odwołującej, gdyż są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu.
Jak zaś sama odwołująca zeznaje, rodzice są sprawni umysłowo, zaś opieka nad ojcem zajmuje jej średnio 4 godziny dziennie. W życiu codziennym, co sama potwierdziła, pomaga jej również mąż, córka oraz brat, który odwiedza rodziców co 1-2 dni.
W związku z tym czynności związane z opieką nad ojcem nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia. Jakkolwiek z treści świadectwa pracy z dnia 9.02.2021 r. wynika, że stosunek pracy G. M. ustał w wyniku porozumienia stron, to zdaniem Kolegium nie bezpośrednią przyczyną rezygnacji z zatrudnienia była konieczność zapewnienia całodobowej opieki niepełnosprawnemu ojcu. Natomiast świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom, które nie mogą podjąć zatrudnienia, czy też muszą z niego zrezygnować w związku z koniecznością sprawowania stałej, permanentnej i regularnej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i to w takim zakresie, który wyklucza możliwość jednoczesnego wykonywania pracy zarobkowej w jakimkolwiek wymiarze. Taka zaś sytuacja w rozpatrywanej sprawie nie występuje.
Skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła G. M. zarzucając jej:
- 1. naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez:
- a) dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych:
- - zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres opieki świadczony przez skarżącą nie wypełnia ww. dyspozycji podczas gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga - w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej,
- - zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą (rezygnacją z pracy) a sprawowaniem przez nią opieki nad ojcem, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje.
- 2. naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 par. 1, art. 7 w zw. z art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącej nad ojcem, co skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.
W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej i zasądzenie kosztów postępowania.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd w zakresie dokonywanej kontroli bada czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.
Rozpoznając sprawę niniejszą w ramach powyższych kryteriów Sąd uznał skargę za niezasadną.
Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a.
Podstawą materialnoprawną zaskarżonej decyzji i decyzji organu I instancji jest ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.) – dalej ustawa.
Warunki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określa art. 17 ustawy, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu (...),
- 2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności jeżeli nie podejmą lub zrezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: koniecznością stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współpracowania na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W ocenie organów orzekających skarżąca nie spełnia przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego: warunku sprawowania stałej opieki oraz przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku ze sprawowaniem opieki.
W ocenie Sądu organ dokonał prawidłowych ustaleń w wyżej wymienionym zakresie. Podstawowym źródłem informacji dotyczącej opieki nad J. A. jest wnioskodawczyni. W postępowaniu odwoławczym złożyła ona zeznania w charakterze strony (protokół z dnia 30 lipca 2021 r.), z których wynika, że zamieszkuje i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem i rodzicami w domu jednorodzinnym stanowiącym jej własność. Rodzice zapisali jej ten dom w zamian za opiekę i zobowiązała się do opieki nad nimi. Rodzice mają również dożywotnią służebność pomieszczeń zlokalizowanych na parterze domu. Ojciec choruje przewlekle na prostatę, ma problemy z kręgosłupem, ma duży niedosłuch. Porusza się przy pomocy balkonika. Jest pampersowany w nocy i w ciągu dnia jak skarżąca wychodzi. Nie jest osobą stale leżącą, w ciągu dnia siedzi w fotelu. Czasami wychodzi na podwórko w towarzystwie męża i brata. Skarżąca przygotowuje posiłki, które ojciec przyjmuje samodzielnie, podaje mu leki 3x dziennie i wykonuje wszystkie czynności związane z prowadzeniem domu: pranie, sprzątanie, gotowanie, zakupy.
Obiad gotuje u siebie na górze dla wszystkich i zanosi rodzicom, przy czym ojciec nie wymaga żadnej specjalistycznej diety. Do ojca przyjeżdża lekarz raz w miesiącu, a pielęgniarka raz w tygodniu. Podczas nieobecności skarżącej z rodzicami zostaje jej dorosła córka lub mąż, nieraz korzysta z pomocy sąsiadki. W opiece nad rodzicami pomaga jej również mąż (pracuje w systemie 3-zmianowym) oraz brat, który jest sam, na rencie i odwiedza rodziców co 1-2 dni. Ponadto skarżąca oświadczyła, że opieka nad rodzicami zajmuje jej 4-5 godzin dziennie, nad samym ojcem ok. 4 godziny. Wskazała, że jest osobą zdrową, pełnosprawną, nie ma przeciwwskazań zdrowotnych do podjęcia pracy. Zeznała, że ma wykształcenie średnie rolnicze. Do roku 2015 prowadziła z mężem gospodarstwo rolne w gminie [...], ok. 12 ha, z uwagi zaś na trudną sytuację finansową nigdy nie płaciła składek do KRUS. Gospodarstwo zlicytował komornik i razem z rodzicami w roku 2015 przeprowadzili się do [...], przy czym dom, w którym obecnie mieszkają zakupili rodzice.
W roku 2016 podjęła pracę w charakterze pomocy kuchennej w [...][...] na 1/2 etatu i pracowała tam do lutego 2021 r. Zrezygnowała z pracy z uwagi na konieczność zajęcia się rodzicami. Obecnie jest zarejestrowana w Urzędzie Pracy w Płocku jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Skarżąca zeznała przy tym, że dochód rodziny jest niski, nie starcza na zaspokojenie podstawowych potrzeb rodziny. Skoro zaś państwo ma środki na świadczenie pielęgnacyjne, wystąpiła o wynagrodzenie za sprawowaną opiekę. Gdyby pracowały dwie osoby lub wynagrodzenie męża byłoby dwukrotnie wyższe, sytuacja rodziny byłaby lepsza i nie musiałaby ubiegać się o świadczenie.
Wyjaśnić należy, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest przyznanie wsparcia finansowego osobie, która zamiast świadczyć pracę, pozostaje w domu w celu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Zgodnie z założeniami ustawodawcy celem świadczeń opiekuńczych, do których należy świadczenie pielęgnacyjne, jest częściowe pokrycie wydatków ponoszonych przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji niepełnosprawnemu dziecku lub niepełnosprawnej osobie dorosłej. Świadczenie pielęgnacyjne ma charakter świadczenia zasiłkowego, które miało zastąpić instytucję zasiłku stałego z ustawy o pomocy społecznej. Celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej (naukowej/przygotowania do zawodu), by opiekować się osobą niepełnosprawną. A zatem, zaprzestanie aktywności zawodowej czy naukowej przez opiekuna ma być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (tak: wyrok NSA z dnia 7 listopada 2019 r., w sprawie I OSK 1549/19).
Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 17 ust. 1 wynika, że aby można było mówić o opiece, w jej rozumieniu, musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (tak: wyrok NSA z 2 lutego 2017 r., w sprawie I OSK 2201/15). Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (tak: wyroki NSA: z dnia 5 czerwca 2012 r., w sprawie I OSK 2454/11 i z dnia 23 października 2020 r. w sprawie I OSK 1148/20). Podkreśla się także, że zakres faktycznie sprawowanej opieki, wynikający z innych przyczyn niż potrzeby osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w zakresie opieki, może wskazywać na to, czy rezygnacja z zatrudnienia lub jego niepodjęcie pozostają ze sobą w związku (tak: wyrok NSA z dnia 18 maja 2020 r. w sprawie I OSK 691/19).
Zatem świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do osób, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej. Zarówno charakter omawianego świadczenia, jak i jego cel pozwalają na stwierdzenie, iż stanowi ono pewną formę rekompensaty strat finansowych opiekuna wynikających z rezygnacji z aktywności zawodowej, a co za tym idzie nie może stanowić alternatywnego źródła dochodu. Podkreślenia również wymaga, że zakres sprawowania opieki nad osobami niepełnosprawnymi w stopniu znacznym może się różnić w zależności od stopnia samodzielności tych osób oraz ich potrzeb. Sprawowana opieka musi zatem w sposób oczywisty uniemożliwiać wykonywanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej osobie ubiegającej się oświadczenie pielęgnacyjne.
Innymi słowy o rezygnacji z zatrudnienia czy też świadomym jego niepodejmowaniu można mówić w sytuacji, gdy osoba sprawująca opiekę jest obiektywnie zdolna do podjęcia zatrudnienia, a składające się na nią szczególne czynności zajmują tyle czasu, że podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia jest niemożliwe. Musi więc istnieć związek przyczynowy między rezygnacją z zatrudnienia przez opiekuna (niepodejmowania przez niego pracy) a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny wskazanym w przepisie art. 17 u.ś.r.
W ocenie Sądu, zgromadzony w sprawie materiał dowodowy czyni zasadnym stwierdzenie, co do niewykazania istnienia przesłanki bezpośredniego związku przyczynowo skutkowego pomiędzy brakiem aktywności zawodowej skarżącej, a koniecznością sprawowania przez nią opieki nad ojcem. Samorządowe Kolegium Odwoławcze słusznie bowiem zauważyło, że wykonywane przez skarżącą czynności opiekuńcze względem ojca nie wypełniają przesłanki "stałej opieki", a co za tym idzie nie wykluczają całkowicie możliwości podjęcia przez stronę zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Pomimo, co nie budzi wątpliwości Sądu, codziennego charakteru świadczonej opieki, zakres wykonywanych przez skarżącą czynności - robienie zakupów, pranie, gotowanie, sprzątanie, dbanie o higienę osobistą ojca, podawanie leków, pomoc w ubieraniu się - sprowadza się w istocie do prowadzenia gospodarstwa domowego.
Czynności typu przygotowywanie i podawanie posiłków, sprzątanie, czy też robienie zakupów, należą do typowych czynności dnia codziennego, które są także wykonywane przez osoby aktywne zawodowo i nie uniemożliwiają podjęcia jakiejkolwiek aktywności zawodowej, nawet w niepełnym wymiarze czasu. Zasadności powyższego stwierdzenia nie przeczą w ocenie Sądu, wskazane przez stronę schorzenia, na które cierpi jej ojciec. Nie kwestionując, jak i nie bagatelizując stanu zdrowia J. A. podkreślenia jednak wymaga, że z akt sprawy nie wynika, iż ww. jest osobą całkowicie niesamodzielną i niesprawną ruchowo. Jak wynika bowiem z zeznań samej skarżącej porusza się przy pomocy balkonika, nie jest osobą leżącą. Dla uznania sprawowanej opieki za stałą i długoterminową niezbędnym jest aby zakres niezbędnych czynności stricte opiekuńczych wykonywanych względem osoby wymagającej opieki był na tyle obszerny i wymagający tyle czasu, że uniemożliwia opiekunowi podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej.
W niniejszej sprawie zdaniem Sądu sytuacja taka nie występuje, gdyż podnoszona przez skarżącą konieczność sprawowania stałej opieki nad ojcem sprowadza się w zasadzie do prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego. Powyższe, w ocenie Sądu, pozwala skarżącej na podjęcie aktywności zawodowej, choćby w częściowym wymiarze.
Rację ma więc organ II instancji, że brak jest w sprawie bezpośredniego i ścisłego związku między niepodejmowaniem zatrudnienia, czy też zaprzestaniem pracy przez skarżącą, a sprawowaną przez nią opieką nad ojcem, a w konsekwencji należało uznać, że nie została w sprawie spełniona pozytywna przesłanka przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 1 u.ś.r.).
Nadto, Sąd stwierdził, że przeprowadzone przez organy obu instancji postępowanie wyjaśniające, odpowiadało wymogom art. 7, art. 77 k.p.a., których to naruszenie podnosiła skarżąca. Organy podjęły bowiem w sprawie wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego zgodnie z art. 7 k.p.a. oraz zebrały i rozpatrzyły w sposób wyczerpujący cały materiał dowodowy. Nadto, należało stwierdzić, że organ I instancji mimo zastosowania błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. finalnie prawidłowo odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, a organ odwoławczy, utrzymał to prawidłowe rozstrzygnięcie w mocy. Chybione stały się zatem zarzuty skargi dotyczące naruszenia norm prawa procesowego i prawa materialnego.
Reasumując, skoro zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego oraz poprzedzająca ją decyzja zostały wydane zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., w toku postępowania administracyjnego, poprzedzającego ich wydanie nie doszło do naruszenia norm prawa procesowego w stopniu istotnie rzutującym na wynik sprawy a zarzuty skargi okazały się niezasadne, skarga podlegała oddaleniu.
Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 151 w zw. z art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.