Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Płocku, po rozpatrzeniu odwołania J.M., decyzją z 28 listopada 2022 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z 6 września 2022 r. nr [...] o odmowie przyznania J. M. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną matką Z. M..
Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy.
Prezydent Miasta [...] decyzją z 6 września 2022 r. odmówił przyznania J. M. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną matką Z. M.. W uzasadnieniu wskazał, że zgodnie z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Organ wskazał, że wnioskodawca nie spełnia tego warunku. Jak wynika z treści orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, niepełnosprawność matki istnieje od 84 roku życia. Powyższe stanowi negatywną przesłankę przyznania świadczenia. Organ jednocześnie zaznaczył, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 wskazał na niekonstytucyjność części art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych uzależniającego prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, jednak to wyrok zakresowy i nie stwierdził on utraty mocy obowiązującej tego przepisu.
Skutkiem wejścia w życie wyroku nie jest więc uchylenie art. 17 ust. 1b. Wyrok TK nie jest źródłem prawa powszechnie obowiązującego. Nadal więc prawo do świadczenia pielęgnacyjnego uzależnione jest m.in. od daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.
Od powyższej decyzji odwołanie złożył J. M. zarzucając organowi naruszenie przepisów postępowania poprzez oparcie się na przepisie uznanym przez TK w wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 za sprzeczny z Konstytucją oraz poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. lb ustawy o świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia, że na skutek orzeczenia TK doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną, ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Z uwagi na powyższe odwołujący wniósł o uchylenie kwestionowanej decyzji i bezpośrednie przyznanie prawa do wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu opisał stan zdrowia matki i wykonywane wobec niej czynności opiekuńcze. Wskazał, że z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad matką zrezygnował z zatrudnienia w 2018 r.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Płocku decyzją z 28 listopada 2022 r. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z 6 września 2022 r. W uzasadnieniu wskazało, że wnioskiem z 9 sierpnia 2022 r. J. M. (ur. [...] kwietnia 1960 r.) wystąpił do MOPS w [...] o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką Z. M. (ur. [...] sierpnia 1933 r.). Jak wynika z treści przedłożonego orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z 9 maja 2018 r. Z. M. została uznana na stałe za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym. Ustalony znaczny stopień datuje się od 10 kwietnia 2018 r., a niepełnosprawność istnieje od 4 października 2017 r. czyli powstała w 84 roku życia. W złożonym 9 sierpnia 2022 r. oświadczeniu odwołujący podał, że zrezygnował z zatrudnienia w związku z pogarszającym się stanem zdrowia matki Z. M..
Oświadczył, że mama jest osobą leżącą, nieporuszającą się samodzielnie, pampersowaną. Podał, że wykonuje przy mamie wszystkie czynności pielęgnacyjne, mycie, kąpanie, zmiana pościeli, pieluch, podaje lekarstwa, zapewnia wizyty lekarskie, realizuje recepty. Oprócz tego robi zakupy spożywcze i inne, utrzymuje czystość w mieszkaniu, pierze. Jest osobą zarejestrowaną w MUP w [...] jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku.
W oświadczeniu z 6 września 2022 r. odwołujący podał, że jest jedynakiem i jedyną osobą, która może zapewnić opiekę nad matką - w tym celu zrezygnował z zatrudnienia w 2018 r.
Odwołujący przedstawił harmonogram dnia i wykonywanych czynności opiekuńczych wobec matki. Jednocześnie wskazał, że stan zdrowia jego żony i jej choroby powodują, że żona nie jest w stanie pomóc jego mamie.
Kolegium wezwało odwołującego do stawienia się w siedzibie Kolegium celem złożenia zeznań w charakterze strony. 21 października 2022 r. Kolegium - po pouczeniu o treści art. 233 § 1 kk i o prawie odmowy udzielania odpowiedzi na poszczególne pytania (art. 86 w zw. z art. 83 § 2 kpa) - odebrało od odwołującego zeznania w celu ustalenia, czy sprawuje on opiekę nad matką w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r. poz. 615) – dalej zwanej "ustawą" oraz czy aktyczne sprawowanie opieki jest niemożliwe do pogodzenia z pracą zarobkową opiekuna.
Odwołujący zeznał m.in.: l. Zamieszkuję w [...], ul. [...] w domu jednorodzinnym, będącym własnością moją i żony (współwłasność małżeńska) wraz z żoną J. M.(2) i mamą Z. M.. Prowadzimy wspólne gospodarstwo domowe. Naszym źródłem utrzymania są moje oszczędności z pracy zawodowej (ok. 2.000-3.000 zł miesięcznie), emerytura mamy w wys. ok. 2.900 zł oraz emerytura żony - nie wiem w jakiej wysokości. Dzielimy się z żoną wydatkami, w taki sposób, że: ja ponoszę częściowe opłaty mieszkaniowe, a żona płaci tylko za wodę. Zakupy robimy oboje. Mama zamieszkała z nami w 2015 r., gdy została wdową. Wcześniej mieszkała we własnym mieszkaniu na ul. [...] w [...]. Mieszkanie obecnie jest współwłasnością moją i mamy, wynajmuję je za kwotę 1.200 zł miesięcznie. Oprócz mnie mama nie ma innych dzieci. Ja z żoną mamy dwie córki, są dorosłe i prowadzą odrębne gospodarstwa domowe, nie są na naszym utrzymaniu.
Jestem osobą, zdrową, nie mam przeciwwskazań zdrowotnych do podjęcia pracy. Nie mam orzeczenia o niepełnoprawności. Leczę się na [...] i przyjmuję leki na stałe od kardiologa. Mama choruje od 2004 r. - wtedy zdiagnozowano chorobę [...], otrzymała wtedy orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym. Z chwilą, kiedy ojciec zmarł w maju 2015 r. - mama przestała normalnie funkcjonować, np. zapominała jeść, nie brała leków. W 2015 r. zabrałem mamę do siebie. Wówczas tak sobie układałem pracę, żeby pogodzić ją z opieką. Rano wszystko przygotowywałem, o 7.00 jechałem do pracy do [...], na 18.00-19.00 byłem w [...]. Wtedy mama zostawała zazwyczaj sama w domu, ponieważ moja żona pracowała, albo z żoną. Żona przeszła na emeryturę w 2021 r. Później umieściliśmy mamę w domu seniora na ul. [...] w [...]u (ok. 2016-2018 r. - nie pamiętam dokładnie) i dzienny pobyt mamy w tej placówce trwał ok. 2 lat.
Wówczas ja pracowałem podejmując się zleceń. Oświadczyłem 6 września 2022 r. pod odpowiedzialnością karną, że zrezygnowałem z zatrudnienia w 2018 r., w tym miejscu wyjaśniam: oznacza to, że podejmowałem się do 2018 r. prac dorywczych poza [...], ale nie posiadam dokumentacji z tego okresu. Nie rozważałem usług opiekuńczych dla mamy - ponieważ mama dziwnie reaguje na obcych ludzi. Czasami zostawała z mamą koleżanka mamy z młodych lat. Moja zona ma orzeczenie o stopniu niepełnosprawności - nie wiem w jakim. Potrzebuje opieki - czasami w większym stopniu niż moja mama. Leczyła się psychiatrycznie. Ja opiekuję się również moją żoną. Żona w jedzeniu jest samodzielna, dba sama o higienę, ale wszystkie czynności dnia codziennego w domu wykonuję ja: żona przygotowuje sobie sama śniadanie, razem z żoną gotujemy obiady. Na duże zakupy jeździmy razem - tylko ja jestem w domu czynnym kierowcą. Żona nie opiekuje się mamą, ale gdy wychodzę zostaje z mamą w domu.
Wykonuję wobec mamy wszystkie czynności opiekuńcze. Mama korzysta z pieluchomajtek. Mama jest osoba leżącą od lipca tego roku - wówczas złamała nogę. W lipcu leżała ok. 10 dni na oddziale ortopedii w [...]. Mama ma pokój na górze. Mama schodziła z żoną ze schodów, podwinęła jej się noga i złamała się. Mama ma specjalny materac odleżynowy, specjalne łóżko. Mama pozostaje pod opieką kardiologa w [...] - ostatnia wizyta była w kwietniu, wizyty średnio co pół roku - kiedy było stabilnie, w razie potrzeby co kwartał; lekarza neurologa w [...] - teleporada miała miejsce tydzień temu, ostatnia miała miejsce przed wypadkiem (nie pamiętam dokładnej daty); lekarza rodzinnego [...] w [...] (nie pamiętam nazwiska lekarza) - do lipca woziłem mamę na wizyty lekarskie, ale aktualnie chodzę w imieniu mamy na wizyty osobiście. Mama przyjmuje leki trzy razy dziennie - 16 leków, 20 tabletek. Ja przygotowuję leki.
Do mamy przychodzi rehabilitant - 2-3 razy w tygodniu, jest to świadczenie na NFZ. Ja sam rehabilituję mamę 2 razy dziennie po ok. 15 minut. Mama pozostaje w kontakcie werbalnym, ale nie logicznym. Jestem zarejestrowany w Urzędzie Pracy od około 2015 r. Otrzymywałem oferty pracy w swoim zawodzie, ale odmawiałem. W tym miejscu wyjaśniam: nie pamiętam kiedy otrzymywałem te oferty pracy. Poszedłem na rozmowę z pracodawcą w Wojewódzkim Szpitalu [...] w [...] w sprawie stanowiska: Kierownik Działu Technicznego (o ile dobrze pamiętam). Czekałem na odpowiedz, ale nie zatrudniono mnie.
Odwołujący 28 października 2022 r. przedłożył w Kolegium kserokopie trzech dokumentów: - opinię wystawioną przez [...] Stowarzyszenie [...] 27 października 2022 r., z której wynika, że Z. M. była podopieczną Domu Dziennego Pobytu od 1 października 2020 r. do 30 września 2022 r. w godzinach 9.00-13.00, - orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z 12 stycznia 2018 r. zaliczające J. M.(2) (żonę odwołującego) na okres do 30 stycznia 2019 r. do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, - orzeczenie Powiatowego Zespołu w [...] z 14 lutego 2019 r. zaliczające J. M.(2) na stałe do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności.
Ponadto Kolegium zleciło organowi I instancji uzyskanie z MUP w [...] informacji dotyczącej okresów rejestracji i statusu odwołującego oraz proponowanych ofert pracy. W piśmie z 7 listopada 2022 r. Dyrektor MUP w [...] wymienił okresy zarejestrowania odwołującego w MUP w [...] jako osoba bezrobotna, okresy pobierania zasiłku dla bezrobotnych, terminy stawiennictwa, kontakty odwołującego w MUP od 2018 r. oraz proponowane oferty pracy. Z przesłanego pisma wynika, że odwołujący jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna od 21 października 2015 r. do nadal. W tym czasie utrzymywał stały i systematyczny kontakt (telefoniczny lub osobisty) z MUP. W tym czasie zaproponowano odwołującemu różne oferty pracy: - maj 2019 r. - nauczyciel przedmiotów zawodowych mechanicznych w ZSZ w [...], - wrzesień 2020 r. - kierownik sekcji administracyjno-gospodarczej w Wojewódzkim Szpitalu [...] w [...] (odmowa pracodawcy), - październik 2021 r. - pracownik ds. technicznych w Gminnym Przedsiębiorstwie Komunalnym [...].
Dalej Kolegium wskazało, że warunki nabywania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego określa art. 17 ustawy. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Organ odwoławczy podał, że będący podstawą odmowy przyznania świadczenia art. 17 ust. 1b ustawy wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt. K 38/13 w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
Zatem w niniejszej sprawie nie było dopuszczalne oparcie decyzji odmownej na tej części art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
Jednak Kolegium wskazało, że w tym przypadku przesłanką odmownej decyzji w zakresie świadczenia pielęgnacyjnego jest fakt niespełnienia przez odwołującego innych ustawowych przesłanek do uzyskania wnioskowanego świadczenia.
Z treści art. 17 ust. 1 ustawy wynika, że świadczenie pielęgnacyjne kierowane jest do osób, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego osobiście, zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej lub niepodejmują zatrudnienia.
Kolegium podało, że nie kwestionuje faktu, że odwołujący opiekuje się swoją niepełnosprawną matką. Jednak, w świetle zebranego materiału dowodowego, wątpliwości Kolegium budzi charakter i zakres opieki sprawowanej faktycznie przez odwołującego nad matką i faktyczny powód niepodejmowania stałego zatrudnienia.
W ocenie Kolegium związek między niepodejmowaniem zatrudnienia przez odwołującego, a sprawowaną opieką nie jest bezpośredni i ścisły.
Jak wynika z akt sprawy Z. M. została zaliczona na stałe do znacznego stopnia niepełnosprawności. Legitymowanie się jednak przez osobę wymagającą opieki określonym orzeczeniem o niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego ze stopnia faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą, przy czym ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza przy tym zakwestionowania stanu jej zdrowia.
W każdej sprawie dotyczącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy w sposób zindywidualizowany rozważyć, jakiej opieki i w jakim rozmiarze - ze względu na rodzaj niepełnosprawności i choroby - potrzebuje osoba niepełnosprawna, a także w jakim stopniu zaabsorbowanie opiekuna sprawowaniem tej opieki uniemożliwia podjęcie przez niego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Kolegium podkreśliło, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym rodzicem - gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku dziecka względem rodzica - lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Świadczenie nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu.
Zastosowanie art. 17 ust. 5 ustawy wymaga zatem ustalenia nie tylko, czy opieka jest faktycznie sprawowana, ale także czy jej zakres obiektywnie uniemożliwia wykonywanie lub podjęcie zatrudnienia.
Taka sytuacja w ocenie Kolegium w niniejszej sprawie nie zaistniała.
Z ustalonego stanu faktycznego sprawy wynika, że odwołujący, z uwagi na fakt wspólnego zamieszkiwania, wspiera swoją matkę w codziennym funkcjonowaniu i otacza swoją opieką, jednakże opieka przezeń sprawowana nie spełnia wymogów opieki, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1, co potwierdza zebrany materiał dowodowy.
W ocenie Kolegium nie można przyjąć, że wykonywane względem matki czynności wypełniają odwołującemu cały dzień w stopniu uniemożliwiającym podjęcie pracy - chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, dorywczej, na część etatu. Odwołujący zamieszkuje razem z żoną i matką. Żona jest na emeryturze, ma orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności. Żona pomaga odwołującemu w opiece nad matką. Odwołujący zeznał, że zona zostaje z matką, gdy on wychodzi z domu. Z zeznań wynika, że odwołujący część swojego czasu przeznacza także na opiekę nad swoją niepełnosprawną żoną. Zeznał bowiem "Moja żona ma orzeczenie o stopniu niepełnosprawności - nie wiem w jakim. Potrzebuje opieki - czasami w większym stopniu niż moja mama. Leczyła się psychiatrycznie. Ja opiekuję się również moją żoną. Żona w jedzeniu jest samodzielna, dba sama o higienę, ale wszystkie czynności dnia codziennego w domu wykonuję ja".
Z powyższego wynika, że opieka nad matką nie jest jedynym powodem niepodejmowania zatrudnienia.
Z akt sprawy wynika, że odwołujący opiekuje się zarówno swoją matką, jak i żoną, a dodatkowo wykonuje w domu wszystkie czynności dnia codziennego.
Kolegium podkreśliło, że opieka, o której mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, związana być musi wyłącznie z osobą chorego, a nie polegać na prowadzeniu gospodarstwa domowego (tzn. sprzątaniu, gotowaniu, praniu, robieniu zakupów, załatwianiu spraw urzędowych) bowiem prowadzenie gospodarstwa domowego nie wyklucza podjęcia zatrudnienia. Natomiast część czynności wykonywanych przez stronę wykazanych w trakcie postępowania (takie jak np. pranie, sprzątanie, przygotowywanie posiłków, robienie zakupów, zgłaszanie wizyt lekarskich, kupno leków), to czynności dnia codziennego, wykonywane zwykle w każdym gospodarstwie domowym, także przez osoby pracujące i nie są one przeciwskazaniem do podjęcia zatrudnienia.
Opisane przez stronę czynności opiekuńcze wykonywane przy mamie (mycie, kąpanie, zmiana pościeli, pieluch, podaje lekarstwa, zapewnienie wizyt lekarskich, realizacja recept), to typowe czynności świadczone względem rodziców, którzy wymagają pomocy, ze względu na podeszły wiek i pogarszający się stan zdrowia i są niejednokrotnie wykonywane przez większość dzieci względem starszych rodziców oraz łączone z wykonywaniem pracy zawodowej.
Jak zauważono w orzecznictwie wykonywanie takich czynności jak pomoc w ubraniu i poranna higiena, czy też przygotowanie posiłków (śniadania, obiadu) są czynnościami, które mogą być wykonane w godzinach porannych, przed pójściem do pracy. Wiele osób wykonuje takie czynności i nie uniemożliwia im to podejmowania zatrudnienia (por. wyrok WSA w Gdańsku z 15 kwietnia 2021 r. sygn. akt III SA/Gd 71/21). Pomoc sprowadzająca się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego, jakie wykonuje się zwykle w każdym gospodarstwie domowym, również w tych rodzinach, gdzie wszyscy ich członkowie pracują, nie stanowi o istnieniu związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a sprawowaną opieką (por. wyrok WSA we Wrocławiu z 14 listopada 2019 r. sygn. akt IV SA/Wr 266/19; wyrok WSA w Poznaniu z 26 stycznia 2021 r. sygn. akt Il SA/Po 463/20).
W ocenie Kolegium ustalone w sprawie okoliczności wskazują, że odwołujący nie podejmuje pracy z innych przyczyn, niż konieczność sprawowania opieki nad matką - z powodu braku odpowiednich ofert pracy. Odwołujący oświadczył, że zrezygnował z pracy w 2018 r. (nie przedłożył jednak żadnych dokumentów potwierdzających ten fakt). Z przesłanego pisma z MUP w [...] wynika, że odwołujący od 2015 r. zarejestrowany jest jako osoba bezrobotna i w tym czasie utrzymywał stały i systematyczny kontakt (telefoniczny lub osobisty) z MUP. W tym okresie zaproponowano odwołującemu różne oferty pracy.
Okoliczności przedmiotowej sprawy wskazują zatem, że odwołujący nie podejmuje pracy zarobkowej, z uwagi na inne przyczyny niż sprawowanie opieki nad matką - z uwagi na trudności w podjęciu odpowiedniego zatrudnienia.
Tym samym brak jest w tym przypadku bezpośredniego związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia, a koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawną matką.
Ponadto wobec zestawienia ustalonych w sprawie okoliczności ze stwierdzeniami odwołującego podanymi w trakcie przesłuchania 21 października 2022 r. Kolegium powzięło wątpliwości, co do faktu sprawowania przez odwołującego rzeczywistej i osobistej opieki nad matką oraz okresu jej sprawowania.
Odwołujący przed Kolegium zeznał: "umieściliśmy mamę w domu seniora na ul. [...] w [...] (ok. 2016-2018 r. - nie pamiętam dokładnie) i dzienny pobyt mamy w tej placówce trwał ok. 2 lat". Z zeznań odwołującego wynika, że potem mama przebywała już cały czas w domu pod jego opieką. Tymczasem z przedłożonego przez odwołującego 28 października 2022 r. pisma wystawionego przez [...] Stowarzyszenie [...] wynika, że Z. M. była podopieczną Domu Dziennego Pobytu od 1 października 2020 r. do 30 września 2022 r. W godzinach 9.00-13.00.
Z powyższego wynika, że data faktycznego pobytu matki odwołującego w Domu Dziennego Pobytu różni się od tej podawanej przez odwołującego.
Ponadto odwołujący zeznał, że "Nie rozważał usług opiekuńczych dla mamy, ponieważ mama dziwnie reaguje na obcych ludzi". Jednocześnie odwołujący zeznał, ze "do mamy przychodzi rehabilitant - 2-3 razy w tygodniu, jest to świadczenie na NFZ", a poza tym z akt wynika, że przez okres dwóch lat (od 1 października 2020 r. do 30 września 2022 r.) matka odwołującego była podopieczną Dziennego Domu Pobytu w [...].
Kolegium podkreśliło, że nie kwestionuje stanu zdrowia matki odwołującego i faktu, że względu na swój wiek i stan zdrowia wymaga ona pomocy w codziennym funkcjonowaniu.
Jednakże - zdaniem Kolegium - świadczenie pielęgnacyjne nie może być traktowane jako "wynagrodzenie" za świadczenie pomocy przez dziecko swoim starszym rodzicom - a taka sytuacja miałaby miejsce w przypadku uwzględnienia wniosku odwołującego.
Odwołujący, z uwagi na ciążący na nim - a wynikający z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek alimentacyjny wobec rodzica - ma obowiązek udzielenia swojej mamie pomocy i wsparcia.
W orzecznictwie podkreśla się, że stosownie do art. 87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice i dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie. Przez wzajemne wsparcie, o którym mowa w tym przepisie, należy rozumieć: pomoc materialną, psychiczne wsparcie w chorobie, cierpieniu i kalectwie, pomoc intelektualną przy podejmowaniu ważnych decyzji lub załatwianiu spraw życiowych oraz pomoc fizyczną przy wykonywaniu różnych czynności. Wzajemne wsparcie pomiędzy rodzicami i dziećmi powinno być całkowicie bezinteresowne, co wynika przede wszystkim z norm moralnych.
Wskazane powyżej okoliczności faktyczne - zdaniem Kolegium - powodują, że odwołujący nie spełnia kumulatywnie wszystkich przesłanek warunkujących przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką.
Od decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku z 28 listopada 2022 r. J. M. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżonej decyzji zarzucił: 1. naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7 i art. 77 § 1 kpa poprzez niewyjaśnienie należycie wszelkich okoliczności sprawy niezbędnych dla rozstrzygnięcia, w szczególności nieuwzględnienie aktualnego stanu faktycznego istniejącego zarówno w dacie składania wniosku, jak i rozstrzygnięć organu I i ll instancji, a mianowicie, że skarżący sprawuje opiekę nad chorą matką Z. M.;
- 2. naruszenie art. 79a § 1 kpa, które miało istotny wpływ na wynik sprawy poprzez brak powiadomienia strony w jaki sposób organ ocenia całość zebranego materiału dowodowego i dlaczego - w ocenie organu - nie jest możliwe uzyskanie przez stronę decyzji o żądanej treści, w sytuacji gdy organ l instancji wydał decyzję w oparciu o inną okoliczność;
- 3. naruszenie art. 8 kpa poprzez podważenie zaufania obywateli do organów państwa i oparcia swojej decyzji na innej podstawie prawnej, niż ta wskazana przez organ l instancji na tle takich samych stanów faktycznych oraz tego samego stanu prawnego;
- 4. naruszenie art. 36 § 1 kpa poprzez niezakończenie sprawy w przewidzianym terminie oraz brak zawiadomienia o powyższym strony;
- 5. naruszenie prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 17 ust. 1 ustawy poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia skarżącego, a koniecznością opieki nad matką, w sytuacji gdy J. M. sprawuje stałą opiekę nad chorą Z. M.. Powołując się na powyższe skarżący wniósł o: 1. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości;
- 2. uchylenie decyzji organu l instancji;
- 3. zasadzenie na rzecz skarżącego od organu zwrotu kosztów postepowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Płocku wniosło o jej oddalenie i podtrzymało stanowisko prezentowane dotychczas w sprawie. W uzasadnieniu dodatkowo podniosło, że zastosowało się do art. 7 i art. 77 kpa i w prowadzonym postępowaniu wyjaśniającym dokonało wyczerpujących dodatkowych ustaleń odnośnie istotnych okoliczności stanu faktycznego oraz przeprowadziło ich ocenę, czemu dało wyraz w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Kolegium podkreśliło, że skarżącemu we opiece nad matką pomaga będąca na emeryturze żona - zostaje z matką, gdy on wychodzi z domu, razem także robią zakupy, przygotowują posiłki, sprzątają. Pozwala to skarżącemu na podjęcie aktywności zawodowej, choćby w częściowym wymiarze czasu pracy, tym bardziej, że skarżący nie ma przeszkód zdrowotnych w podjęciu pracy, ma wykształcenie wyższe techniczne (ukończył Politechnikę [...]), ma również bogate ponad 30-letnie doświadczenie zawodowe.
W ocenie Kolegium brak jest przeszkód, aby skarżący podjął pracę w ustalonych przez siebie i dogodnych z punktu widzenia opieki nad matką godzinach pracy lub zdalnie - mógłby przy tym rozważyć skorzystanie z usług opiekuńczych. Skarżący zeznał wprawdzie, że nie rozważał usług opiekuńczych dla mamy, ponieważ mama dziwnie reaguje na obcych ludzi, ale jednocześnie podał, że do mamy przychodzi rehabilitant - 2-3 razy w tygodniu", a ponadto mama przebywała długi okres czasu w Dziennym Domu Pobytu. Nie można pominąć również faktu, że skarżący zabrał mamę z mieszkania do swojego domu, a mieszkanie wynajmuję za kwotę 1.200 zł miesięcznie - środki te mógłby zatem częściowo przeznaczyć na odpłatne usługi opiekuńcze, z których skorzystanie pozwoliłoby na podjęcie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy (np. 1/2 etatu, praca dorywcza, praca zdalna).
Zdaniem Kolegium w postępowaniu nie został naruszony art. 36 kpa. Wprawdzie postępowanie było prowadzone przez okres dwóch miesięcy, ale wynikało to z konieczności przeprowadzenia dodatkowych czynności wyjaśniających, tj. przesłuchania skarżącego w charakterze strony, uzyskania wyjaśnień z Miejskiego Urzędu Pracy w [...]. Jednakże o każdej czynności skarżący był informowany na piśmie, a przed wydaniem decyzji miał możliwość zapoznania się z materiałem dowodowym i zagwarantowane prawo wypowiedzenia się - co też skarżący uczynił osobiście w siedzibie SKO 21 listopada 2022 r. i wykonał zdjęcia akt sprawy telefonem komórkowym.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Skarga jest uzasadniona.
W niniejszej sprawie nie jest kwestionowane to, że Z. M. jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności orzeczonym na stałe i że wymaga stałej i długotrwałej opieki osoby trzeciej.
Poza sporem jest również to, że J. M. należy do grona osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, ponieważ jest synem Z. M..
Sporne pomiędzy Kolegium i J. M. jest natomiast to, czy okoliczności tej sprawy wskazują na to, że zakres i charakter sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką był tego rodzaju, że eliminował możliwość podejmowania przez skarżącego pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, czy pracy zdalnej.
Drugą kwestią sporną jest to, czy J. M. zrezygnował z pracy zarobkowej i miało to bezpośredni związek z koniecznością sprawowania stałej i długotrwałej opieki nad Z. M. A. M..
Na wstępie trzeba wskazać, że zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny (w tym zstępnym – art. 128 i art. 129 § 1 krio), z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z przepisu tego wynika, że aby otrzymać świadczenie pielęgnacyjne opieka sprawowana przez uprawnioną do tego osobę winna mieć charakter faktyczny, osobisty, wyłączny, bezpośredni, stały i długotrwały, tj. taki aby eliminowała możliwość podejmowania przez osobę sprawującą opiekę własnej pracy zarobkowej. Nie musi to być opieka o charakterze wzmożonym i specjalistycznym (np. intensywna opieka medyczna). Nie musi to być opieka całodobowa. Taką opiekę mogą zapewnić tylko podmioty instytucjonalne, które pracują w ruchu ciągłym.
Jednakże opieka uprawniająca do świadczenia pielęgnacyjnego nie może polegać na opiece częściowej, czy opiece sprawowanej w niewielkim zakresie czynności usługowych. Nie może to być współopieka, czy opieka naprzemienna sprawowana razem z innymi osobami.
Opieka, o której mowa w art. 17 ust. 1 ustawy obejmuje m.in. takie czynności usługowe jak: udzielanie pomocy w podstawowych czynnościach życiowych, pielęgnacja, opieka higieniczna, opieka medyczna, niezbędna pomoc w załatwianiu spraw osobistych, zapewnienie kontaktów z otoczeniem, zapewnienie wyżywienia, utrzymanie czystości.
Mając na uwadze powyższe i odnosząc się do pierwszego zagadnienia spornego trzeba wskazać, że z akt sprawy wynika, że Z. M. (ur. w 1933 r.) od wielu lat (od 1993 r.) jest osobą niepełnosprawną. W 2003 r. uzyskała status osoby niepełnosprawnej w stopniu umiarkowanym na stałe (orzeczenie z 4 grudnia 2003 r. nr [...]). Wnioskiem z 10 kwietnia 2018 r. Z. M. wystąpiła o ustalenie niepełnosprawności w stopniu znacznym. 9 maja 2018 r. Z. M. została uznana za osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ustalona przyczyna niepełnosprawności istnieje od 4 października 2017 r. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 10 kwietnia 2018 r. (orzeczenie z 9 maja 2018 r. nr [...]). Z. M. jest wdową, nie ma rodzeństwa. Ma jedno dziecko – syna J.M. z którym zamieszkuje. J. M. podał, że zrezygnował z pracy zarobkowej w 2018 r., ze względu na stan zdrowia matki, jednak nie przedłożył żadnej umowy na podstawie której wykonywał zatrudnienie.
Oświadczył, że pracował dorywczo. Podał, że matka wymaga całodobowej opieki, także w nocy, co uniemożliwia podjęcia pracy zarobkowej. Jest osobą leżącą, nie porusza się samodzielnie, samodzielnie nie wstaje, jest pampersowana, wymaga karmienia. U Z. M. zdiagnozowano zespół otępienny typu [...], [...] (zaświadczenie lekarskie z 13 grudnia 2021 r., oświadczenie strony z 9 sierpnia 2022 r.).
Wywiad środowiskowy przeprowadzony 23 sierpnia 2022 r. potwierdził, że Z. M. jest osobą schorowaną ([...], [...], [...], [...], [...], [...]). Ma wszczepiony stymulator pracy serca z powodu niewydolności krążeniowej. W lipcu 2022 r. uległa wypadkowi w wyniku którego doznała wieloodłamkowego złamania kości udowej i z tego powodu przeszła operację (szpitalna karta informacyjna z 3 sierpnia 2022 r., informacja z NZOZ z 12 maja 2022 r.). Pracownik socjalny ustalił, że Z. M. jest osobą leżącą, pampersowaną, wymaga pomocy przy zmianie pozycji celem uniknięcia odleżyn, niezdolną do wykonywania jakichkolwiek czynności dnia codziennego, cierpi na [...] przy której ataki występują kilka razy dziennie.
Poza tym z akt sprawy wynika, że występuje u niej m.in.: zaburzenie orientacji [...] i [...], niechęć do wykonywania poleceń oraz negatywne nastawienie, zwiększona nerwowość, drażliwość, płaczliwość, incydenty zachowania agresywnego słownego, brak współpracy w chwilach obniżonego nastroju (opinia psychologa z 27 października 2022 r.). Wymaga całodobowej opieki osoby drugiej.
Według ustaleń pracownika socjalnego J. M. sprawuje stałą, całodobową, długotrwałą opiekę nad matką samodzielnie i z tego powodu nie może podjąć zatrudnienia. J. M. ma predyspozycje fizyczne i psychiczne, aby opiekować się matką, nie zgłasza problemów zdrowotnych. Mimo, że zamieszkuje z żoną J. M.(2) (ur. 1961 r.), to żona nie pomaga w opiece nad matką, ponieważ sama leczy się [...]. Problemy psychiczne potwierdza okazana Sądowi na rozprawie karta informacyjna leczenia w oddziale dziennym zaburzeń nerwicowych (data przyjęcia - 10 października 2016 r., data wypisania - 30 grudnia 2016 r.), gdzie stwierdzono u J. M.(2) objawy lękowe o naturze psychicznej i zalecono leczenie w warunkach ambulatoryjnych (protokół rozprawy). Ponadto J.M.(2) jest osobą o ustalonym umiarkowanym stopniu niepełnosprawności od 2017 r. (orzeczenie z 12 stycznia 2018 r. nr [...], orzeczenie z 14 lutego 2019 r. nr [...]).
J. M. oświadczył, że główną przyczyną niepodejmowania przez niego zatrudnienia jest konieczność całodobowej opieki nad matką i że nie jest w stanie podjąć pracy na ½ lub ¼ etatu (oświadczenia strony z 6 września 2022 r.).
Z przesłuchania strony przeprowadzonego 21 października 2022 r. w siedzibie SKO w Płocku wynika, że J. M. dodatkowo opiekuje się żoną. Jednak wszystkie czynności dnia codziennego wykonuje skarżący. Od lipca 2022 r. Z. M. jest osobą leżącą po tym jak złamała nogę schodząc z żoną skarżącego ze schodów. Skarżący podał, że otrzymywał oferty pracy, ale odmawiał.
Na rozprawie J. M. złożył do akt sprawy Historię Zdrowia i Choroby matki, z której wynika, że 20 lutego 2023 r. Z. M. złamała nogę (złamanie kości [...]).
Zdaniem Sądu opieka sprawowana przez J.M. ma charakter wyłączny, samodzielny i na tyle intensywny, aby tego typu opiekę uznać za długotrwałą i stałą. Opieka sprawowana przez skarżącego nad matką Z. M. jest bezpośrednia i osobista i w dacie wydania decyzji przez SKO w Płocku (28 listopada 2022 r.) miała charakter stały i długotrwały – obejmowała wszystkie czynności dnia codziennego dotyczące utrzymania gospodarstwa domowego, opieki i pielęgnacji nad matką.
Wbrew temu co twierdzi Kolegium J.M.(2) (żona skarżącego) nie zastępuje skarżącego w opiece i nie współopiekuje się Z. M.. J.M.(2) ma także poważne problemy zdrowotne, a to że czasami zostaje z matką skarżącego w domu pod nieobecność J.M., czy że towarzyszy mu podczas pewnych czynności nie świadczy o tym, że sprawuje nad Z. M. właściwą opiekę (czego dowodem był choćby wypadek ze złamaniem nogi w lipcu 2022 r.).
Wobec tego Sąd nie podzielił stanowiska organu odwoławczego, że bardzo poważne problemy zdrowotne i podeszły wiek Z. M. w połączeniu z zakresem i rodzajem opieki sprawowanej przez J.M. umożliwiały wykonywanie przez skarżącego zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, czy w trybie pracy zdalnej.
Trafnie uznało Kolegium, że postępowanie dowodowe nie wykazało, że skarżący zrezygnował w 2018 r. z pracy celem sprawowania opieki nad matką. Nie ma na to żadnego dowodu, tylko oświadczenie skarżącego.
Kolegium pominęło jednak to, że po zakończeniu czasowego pobytu Z. M. w Domu Dziennego Pobytu, tj. od 1 października 2022 r. J. M. nie podejmuje zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania stałej i długotrwałej opieki nad matką, a dodatkowo opiekuje się żoną J.M.(2).
Argument Kolegium dotyczący tego, że skarżący uzyskuje środki finansowe z wynajmu mieszkania matki i że mógłby je przeznaczyć na usługi opiekuńcze dla niej był nieskuteczny, skoro Z. M. – jak wynika z dokumentacji medycznej, oświadczeń skarżącego i opinii psychologa DDP - jest bardzo poważnie chora, jest w podeszłym wieku (89 lat w dacie wydania zaskarżonej decyzji), reaguje agresywnie i nerwowo w kontakcie z innymi osobami, a zatem tego rodzaju usługi byłyby dla matki skarżącego niewskazane.
Wobec tego Kolegium wadliwie uznało, że J. M., w dacie wydania zaskarżonej decyzji, nie spełniał przesłanek z art. 17 ust. 1 ustawy dotyczących niepodejmowania pracy zarobkowej celem sprawowania stałej i długotrwałej opieki nad osobą legitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności.
Wobec tego Sąd uznał, że organ odwoławczy wadliwie utrzymał w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z 6 września 2022 r., skoro w niniejszej sprawie stan faktyczny sprawy dowodzi tego, że w dacie wydania zaskarżonej decyzji organu odwoławczego J. M. spełniał przesłanki z art. 17 ust. 1 ustawy, w tym dotyczące niepodejmowania pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
To zaś świadczy o naruszeniu przez SKO w Płocku art. 138 § 1 pkt 1 kpa w zw. z art. 17 ust. 1 ustawy, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy.
Jednocześnie trzeba wskazać, że trafnie zwróciło uwagę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Płocku w zaskarżonej decyzji, że decyzja Prezydenta Miasta [...] z 6 września 2022 r. jest wadliwa z tego powodu, że odmawia J. M. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z powołaniem się na art. 17 ust. 1b ustawy. Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz.U. z 2014 r. poz. 1443) orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Zdaniem Trybunału przesłanka wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, stanowiąca warunek przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, powoduje zróżnicowanie sytuacji prawnej w gronie opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych.
Takie zróżnicowanie w wersji przyjętej przez ustawodawcę nie ma konstytucyjnego uzasadnienia. Ustawodawca powinien w jednakowy sposób uregulować prawo do świadczenia pielęgnacyjnego opiekunów osób niepełnosprawnych, które nie są dziećmi. Konstytucja nie stwarza bowiem podstaw różnicowania sytuacji prawnej podmiotów należących do tej grupy. Takie zróżnicowanie mogłoby być uznane za uzasadnione tylko, gdyby opierało się na obiektywnych kryteriach odnoszących się do oceny całokształtu sytuacji materialnej osoby niepełnosprawnej.
Trybunał Konstytucyjny nie skorzystał z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP możliwości odroczenia utraty mocy obowiązującej art. 17 ust. 1b ustawy, co oznacza, że bezpośrednim skutkiem orzeczenia jest utrata przez ten przepis (we wskazanym w wyroku zakresie) domniemania konstytucyjności i to od momentu wejścia w życie tegoż przepisu. Oznacza to, że po opublikowaniu wskazanego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego organy właściwe w sprawach przyznawania świadczeń pielęgnacyjnych nie mogą odmawiać przyznania świadczenia pielęgnacyjnego tylko z tego powodu, że o to świadczenie ubiega się opiekun osoby niepełnosprawnej, której niepełnosprawność powstała w wieku dorosłym.
Trzeba podkreślić, że Naczelny Sąd Administracyjny już w wyrokach z: 14 czerwca 2017 r. sygn. akt I OSK 2920/16, 2 czerwca 2017 r. sygn. akt I OSK 108/12, 26 maja 2017 r. sygn. akt I OSK 128/16 wyraził pogląd odnośnie konieczności pomijania przez organy administracji publicznej rozpatrujące sprawy o świadczenia pielęgnacyjne kryteriów dotyczących okresu powstania niepełnosprawności wnikających z art. 17 ust. 1b ustawy.
Wobec tego należało przyjąć, że organ I instancji przy wydawaniu odmownej decyzji z 6 września 2022 r. dokonał błędnej wykładni prawa materialnego – art. 17 ust. 1b ustawy, w brzmieniu nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, przez co naruszył ten przepis, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, co uzasadniało uchylenie także decyzji organu I instancji.
W ponownie prowadzonym postępowaniu Prezydent Miasta [...] weźmie pod uwagę ocenę prawną zaprezentowaną w niniejszym wyroku. Organ wyjaśni aktualną, na dzień wydania decyzji, sytuację osobistą i rodzinną skarżącego w kontekście przesłanek z art. 17 ustawy. W zależności od okoliczności sprawy organ podejmie w sprawie czynności lub wyda stosowny akt, który uzasadni zgodnie z wymogami art. 107 § 3 kpa.
Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 259) w zw. z art. 15zzs4 ust. 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku.