Uzasadnienie
A. M. (zwana dalej jako: "wnioskodawczyni", "strona", "skarżąca") złożyła w dniu 17 czerwca 2020 r. w [...] Centrum Świadczeń wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny - matką K. A. (ur. [...] 1979 r.).
Prezydent Miasta G. decyzją z dnia 2 września 2020 r. (nr [...]) odmówił wnioskodawczyni przyznania świadczenia, powołując w podstawie prawnej wydanego rozstrzygnięcia m.in. art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 111; zwanej dalej w skrócie jako: "u.ś.r." lub "ustawa").
W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji wskazał, że K. A. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nr [...] z 23 lutego 2017 r. Z orzeczenia tego wynika, że nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnienie. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 12 stycznia 2015 r., orzeczenie wydane zostało na stałe. A. M. legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wydanym do 30 czerwca 2021 r., gdzie ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 15 maja 2017 r.
A. M. była zatrudniona w A. od 6 kwietnia 2018 r. do 30 czerwca 2019 r. w wymiarze pełnego etatu. Stosunek pracy ustał z powodu upływu czasu, na który umowa była zawarta (art. 30 § 1 pkt 4). Data rozwiązania umowy nie jest zbieżna z uzyskaniem przez matkę wnioskodawczyni orzeczenia o niepełnosprawności. W oświadczenia z 9 czerwca 2020 r. A. M. wskazała, że opieka nad osobą niepełnosprawną polega na pomocy w codziennych czynnościach, ubieraniu się, kąpieli, przygotowywaniu posiłków, podawaniu i zażywaniu leków, sprzątaniu, praniu prasowaniu, opłacaniu recept, robieniu zakupów, wyjść na spacery oraz przygotowywaniu opału i paleniu w piecu. W wyjaśnieniu z 28 lipca 2020 r. A. M. wskazała, że jej matka nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować, wymaga pomocy przy poruszaniu się, nie może zostać sama z domu ani samodzielnie przygotować posiłku. Podniosła, że musiała zrezygnować z pracy ze względu na stan zdrowia matki.
Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego z 17 lipca 2020 r. wynika, że A. M. jako czynności opiekuńcze podała sprzątanie, gotowanie, wyprowadzanie na spacer czterech psów, odprowadzanie do szkoły najmłodszego brata. Z ustaleń pracownika socjalnego wynika, że K. A. porusza się samodzielnie, nie wspomaga się sprzętem rehabilitacyjnym, samodzielnie spożywa posiłki oraz przyjmuje leki. A. M. nie potrafiła wskazać jaki czas poświęca nad opiekę nad matką.
Mając na uwadze powyższe organ pierwszej instancji stwierdził, że w rozpatrywanej prawie nie można uznać, iż sprawowana opieka nad osobą niepełnosprawną przez A. M. polegająca na pracach w gospodarstwie domowym (sprzątaniu, praniu, gotowaniu), towarzyszeniu w wizytach lekarskich, robieniu zakupów, wiąże się z koniecznością rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia. Są to czynności, które wykonują również osoby zatrudnione w pełnym wymiarze czasu pracy. Wskazane czynności opiekuńcze związane tylko z osobistą opieką nad osobą niepełnosprawną nie zajmują takiej ilości czasu w ciągu dnia, aby wnioskodawczyni przy należytej organizacji tej opieki nie mogła podjąć pracy zarobkowej. Niewątpliwie, zdaniem organu, K. A. wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, co wynika z posiadanego orzeczenia. Z oświadczeń strony nie wynika jednak, aby osoba niepełnosprawna była osobą leżącą, niezdolną do samodzielnego spożywania posiłków czy przyjmowania lekarstw.
Organ pierwszej instancji zauważył, że z uwagi na to, iż A. M., jak i K. A. legitymują się orzeczeniami o stopniu niepełnosprawności, pracownik socjalny zaproponował wsparcie w formie projektu "Asystent osoby niepełnosprawnej". A. M. nie wyraziła zgody na tego rodzaju pomoc, oświadczając "że nie chce aby obca osoba przemieszczała się w moim domu". Pracownik socjalny biorąc pod uwagę całokształt sprawy, brak umiejętności jasnego precyzowania czynności wykonywanych na rzecz K. A. przez A. M., brak jednoznacznego określenia czasu wykonywanych zadań, nie może potwierdzić, że opieka jest sprawowana całodobowo, a wręcz zakres tych czynności wskazanych przez A. M. budzi wątpliwości. Uwagę zwraca fakt odmowy względem przyjęcia innej formy pomocy aniżeli finansowa, co uniemożliwia rodzinie przezwyciężenie trudności związanych z funkcjonowaniem. W ocenie pracownika socjalnego, po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania wnioskodawczyni, nie zachodzą przesłanki, stanowiące podstawę do przyznania świadczenia.
Organ pierwszej instancji dodał, że w opiece nad matką wnioskodawczynię może wspomóc brat – K. M., którego obciąża wobec matki obowiązek alimentacyjny. Stosownie do art. 87 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy, rodzice i dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie. Przez wzajemne wsparcie, należy rozumieć pomoc materialną w chorobie, pomoc przy załatwianiu spraw życiowych oraz pomoc fizyczną przy wykonywaniu różnych czynności. Zatrudnienie czy też obowiązki rodzinne nie wyłączają obowiązku alimentacyjnego.
Konkludując, organ pierwszej instancji wskazał, że odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uzasadnia niespełnienie przesłanki, polegającej na braku bezpośredniego związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia przez wnioskodawczynię a sprawowaniem przez nią opieki.
Niezależnie od powyższego organ pierwszej instancji wskazał, że w sprawie zachodzi przesłanka negatywna przyznania świadczenia, o której mowa w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Organ pierwszej instancji zauważył przy tym, że Trybunał Konstytucyjny orzekając w wyroku z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, o częściowej niekonstytucyjności wprowadzenia do ustawy kryterium wieku powstania niepełnosprawności, jako przesłanki uzależniającej uzyskanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, nie uchylił go.
Trybunał orzekł o niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, a poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy wyłącznie do ustawodawcy. Natomiast organ administracji zobligowany jest stosować przepisy prawa w brzmieniu aktualnie obowiązującym.
Po rozpatrzeniu wniesionego przez A. M. odwołania, w którym zarzucono organowi pierwszej instancji naruszenie prawa materialnego poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1 b u.ś.r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej także jako: "SKO") decyzją z dnia 26 listopada 2020 r. (nr [...]), wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 256) w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r., utrzymało w mocy zakwestionowaną decyzję Prezydenta Miasta G. SKO nie podzieliło stanowiska organu pierwszej instancji w zakresie przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r., wyjaśniając że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, (Dz. U. z 2014 r., poz. 1443) stwierdził niezgodność z Konstytucją art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności.
W uzasadnieniu swojego wyroku Trybunał wskazał, iż skutkiem wejścia w życie niniejszego wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Ponadto, Trybunał wyjaśnił, iż poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy wyłącznie do ustawodawcy, który - biorąc pod uwagę skutki społeczne rozstrzygnięć podejmowanych w badanej materii - powinien tego dokonać bez zbędnej zwłoki.
Mimo upływu bardzo znacznego okres czasu od wydania w/w wyroku ustawodawca nie zmienił treści art. 17 ust. 1b u.ś.r. Jednocześnie orzecznictwo zarówno Naczelnego Sądu Administracyjnego, jak i Wojewódzkich Sądów Administracyjnych jednoznacznie wskazuje, że w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest niekonstytucyjny i w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego przepisu (por: wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 29 maja 2018 r., sygn. II SA/Bd 1201/17. Analogiczne stanowisko zajmowane jest także przez inne sądy administracyjne, przykładowo przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z dnia 14 czerwca 2017 r., sygn. I OSK 2920/16; z dnia 5 grudnia 2017 r., sygn. I OSK 1079/17; z dnia 26 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 8/19; a także przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w wyrokach z dnia 12 marca 2020 r., sygn. III SA Gd/662/19; z dnia 25 czerwca 2020 r., sygn. III SA/Gd 470/20; dnia 25 czerwca 2020 r., sygn. III SA/Gd 519/20; jak również Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w wyrokach z dnia 5 lutego 2020 r., sygn. akt II SA/Rz 1356/19 i z dnia 11 lutego 2020 r., sygn. II SA/Rz 1355/19, czy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w wyroku z dnia 27 lutego 2020 r., sygn. III SA/Kr 60/20).
Rozpatrując przedmiotową sprawę SKO zdecydowało przychylić się do stanowiska sądów administracyjnych, które jednoznacznie wskazują na konieczność stosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Zatem, zdaniem organu odwoławczego, fakt, iż niepełnosprawność matki skarżącej powstała po ukończenia przez nią 18-tego roku życia nie stanowi podstawy do odmowy przyznania wnioskodawczym świadczenia pielęgnacyjnego.
Natomiast SKO podzieliło stanowisko organu pierwszej instancji, że w rozpatrywanej sprawie nie została spełniona podstawowa przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określona w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, albowiem z zebranego materiału dowodowego wynika, iż nie istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy nie podejmowaniem przez wnioskodawczynię zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Zakres sprawowanej przez wnioskodawczynię opieki nad matką nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia.
Matka wnioskodawczyni pomimo posiadania znacznego stopnia niepełnosprawności (orzeczonego do dnia 28 lutego 2021 r.) i poważnego schorzenia kardiologicznego, a także - jak wskazywała wnioskodawczyni - zawrotów głowy i problemów z chodzeniem, jest w bardzo dużej mierze samodzielna.
Choroba kardiologiczna nie uniemożliwia matce wnioskodawczyni poruszania się po mieszkaniu. Z wyjaśnień wnioskodawczyni wynika, iż matka samodzielnie porusza się po mieszkaniu i nie korzysta z przedmiotów ortopedycznych, wychodzi na spacery. Samodzielnie spożywa posiłki i przyjmuje leki przygotowane przez nią. Czynności opiekuńcze wnioskodawczyni bezpośrednio związane z osobą matki sprowadzają się jedynie do pomocy przy wstaniu z łóżka i ubraniu (w razie potrzeby) się, mierzeniu ciśnienia (codziennie), przygotowaniu posiłków (w razie potrzeby) i leków, pomocy w wejściu pod prysznic. Nie są to jednak czynności, które zajmują cały dzień, czy też większość część dnia. Pomoc w ubraniu i poranna higiena, czy też przygotowanie posiłków (śniadania, obiadu) są czynnościami, które mogą być wykonane w godzinach porannych, przed pójściem do pracy. Wiele osób wykonuje takie czynności, chociażby rodzice w stosunku do małoletnich dzieci przed zaprowadzeniem ich do żłobka czy przedszkola i nie uniemożliwia im to podejmowania zatrudnienia. Również leki mogą być wcześniej odpowiednio przygotowane i dawkowane tak aby 41-letnia matka wnioskodawczyni mogła je samodzielnie spożyć.
Ponadto wnioskodawczyni wykonuje wszelkie czynności domowe: sprząta, gotuje, pali w piecu, robi zakupy, załatwia sprawy urzędowe oraz płaci rachunki. Czynności te nie są jednak związane bezpośrednio z opieką nad matką. Do takich czynności (opiekuńczych nad osobą niepełnosprawną) nie należy też wychodzenie na spacer z 4 psami.
SKO wskazało ponadto, że we wspólnym gospodarstwie domowym z wnioskodawczynią i jej matką zamieszkuje czwórka rodzeństwa - 2 siostry wnioskodawczyni w wieku 17 lat i dwaj braci w wieku 13 lat i 7 lat. Zatem opieka nad matką może być sprawowana również przez innych członków rodziny, zwłaszcza 17-letnie siostry (niewiele młodsze od wnioskodawczyni). Wnioskodawczyni nie wskazała na żadne obiektywne okoliczności, z których by wynikało, iż jej matka nie może zostać w domu sama przez jakiś czas, czy też pod dozorem (opieką) np. młodszych sióstr.
Zatem, mając na uwadze powyższe, SKO uznało, że matka wnioskodawczyni jest osobą na tyle samodzielną, że nie wymaga stałej obecności wnioskodawczyni w domu i przy należytej organizacji opieki nad matką (skorzystaniu z proponowanego asystenta osoby niepełnosprawnej) wnioskodawczyni mogłaby podjąć zatrudnienie.
A. M. zaskarżyła powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku, wnosząc o jej uchylenie oraz uchylenie poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta G. i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Wniosła również o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, a także o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że z dyspozycji art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Istotą wnioskowanego świadczenia jest rekompensata za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która takiej opieki wymaga. Skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką, która to opieka uniemożliwiała jej podjęcie zatrudnienia. Obecnie obowiązująca ustawa o świadczeniach rodzinnych nie uzależnia uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od konieczności sprawowania opieki przez całą dobę.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje
W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej powoływanej jako "p.p.s.a.") uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3).
W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Stosownie natomiast do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Kontrolując zaskarżoną decyzję zgodnie ze wskazanymi wyżej kryteriami, należało uznać, że rozstrzygnięcie to odpowiada prawu, a wniesiona skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Przedmiotem skargi skarżąca uczyniła decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 26 listopada 2020 r., utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta G. z dnia 2 września 2020 r., którą odmówiono jej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką - K. A. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięć organów obu instancji stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Stosownie do art. 17 ust. 1b ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.
Jak wynika z akt sprawy skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką.
Matka skarżącej (ur. [...] 1979 r.) legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym w dniu 23 lutego 2017 r. przez Miejski Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w G. W orzeczeniu tym wskazano, że zostało wydane do 28 lutego 2021 r., nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 12 stycznia 2015 r.
Organ pierwszej instancji mając na uwadze treść powołanego powyżej orzeczenia uznał, że nie można przyjąć, iż niepełnosprawność matki skarżącej powstała w okresach określonych w art. 17 ust. 1b u.ś.r., zatem wnioskowane świadczenie nie może być przyznane.
Poglądu tego nie podzielił organ odwoławczy, który przychylił się do stanowiska sądów administracyjnych, w których wskazywano, że mając na uwadze wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, należy stosować art. 17 ust. 1b u.ś.r. z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.
Zdaniem Sądu, organ odwoławczy prawidłowo wywiódł, że organ pierwszej instancji błędnie zastosował przepis art. 17 ust. 1b ustawy, bowiem wobec treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13, przymiot konstytucyjności utraciło przewidziane w tym przepisie kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego przez opiekunów dorosłych niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 ustawy. Z tych przyczyn w odniesieniu do opiekunów dorosłych niepełnosprawnych, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.
Sąd orzekający w tym zakresie podziela linię orzeczniczą sądów administracyjnych, które w odniesieniu do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych wnoszących o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego po wyroku Trybunału, dostrzegają jego wpływ na obecną sytuację tych podmiotów i wyrażają stanowisko o konieczności uchylenia decyzji (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 sierpnia 2016 r., sygn. akt I OSK 923/16 oraz wyrok z dnia 4 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 1578/16; wyrok WSA w Warszawie z dnia 2 kwietnia 2015 r., sygn. akt VIII SA/Wa 1026/14; wyrok WSA w Olsztynie z dnia 27 sierpnia 2015 r., sygn. akt II SA/Ol 623/15; wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 1 czerwca 2015 r., sygn. akt II SA/Bd 366/15; wyrok WSA w Gdańsku z dnia 16 marca 2017 r., sygn. akt III SA/Gd 51/17).
Pomimo tego, decyzja organu pierwszej instancji, jak słusznie zauważył organ odwoławczy, jest zgodna z prawem.
Nie może bowiem ujść uwadze, co akcentowały organ obu instancji, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje jedynie osobie, która spełnia łącznie przesłanki określone w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
W okolicznościach rozpatrywanej sprawy kluczowa jest zatem ocena, czy zakres (charakter) sprawowanej przez skarżącą opieki nad niepełnosprawną osobą (matką) wypełnia ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego.
Ustawa o świadczeniach rodzinnych w słowniku wyrażeń ustawowych w art. 3 pkt 22 definiuje pojęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, nie zawiera jednak definicji sprawowania opieki, niemniej z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wywieść można, że opieka musi być stała lub długoterminowa. Jak wskazuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych nie musi to być opieka całodobowa. Jednak, nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (por. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15). Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 13 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 2820/13, wskazał, że z art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, iż podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, należąca do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Podkreślić należy, że na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy.
Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym rodzicem, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku dziecka względem rodzica, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Jak słusznie podkreślał organ odwoławczy w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia świadczenie pielęgnacyjne nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest formą wynagrodzenia przez Państwo osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną. Jest kompensacją strat materialnych.
Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których - zakres opieki - wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Chodzi tu zatem o sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga (zob. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2729/16).
Istotne jest jednak, że opieka taka musi - w sposób oczywisty - stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły.
Skarżąca w "wykazie czynności wykonywanych podczas opieki", załączonym do wniosku wskazywała, że do zakresu jej opieki nad niepełnosprawną matką należy codzienne: sprzątanie, pranie, prasowanie i mierzenie ciśnienia; wyjścia na spacery - co drugi dzień; w razie potrzeby: przygotowanie ubrań, przygotowanie posiłków i ich podawanie, opłacanie rachunków, robienie zakupów, realizacja recept, załatwianie spraw urzędowych, przygotowywanie i przynoszenie opału, palenie w piecu, wizyty lekarskie.
Natomiast podczas wywiadu środowiskowego, który został przeprowadzony w dniu 13 lipca 2020 r., skarżąca (ur. [...] 2001 r.) jako czynności opiekuńcze podała: sprzątanie, gotowanie, wyprowadzanie na spacer 4 psów, odprowadzanie do szkoły młodszego rodzeństwa. Nadmieniła, że jej matka wymaga pomocy w czynnościach higienicznych w postaci wprowadzania pod prysznic. Jednak skarżąca nie potrafiła określić ram czasowych, podczas których wykonuje wymienione przez siebie czynności związane z opieką nad matką. Na pytania pracownika socjalnego o zakres czynności wykonywanych w ramach sprawowanej opieki odpowiadała niechętnie, nie podając jednoznacznie podstawowych informacji związanych z naturalnym codziennym działaniem.
Mając na uwadze powyższe okoliczności nie można przyjąć, że matka skarżącej nie jest w stanie funkcjonować bez stałej obecności skarżącej. Realizacja recept, opłacanie rachunków, załatwianie spraw urzędowych, robienie zakupów, mierzenie ciśnienia, pranie, sprzątanie, gotowanie, pomoc w wejściu pod prysznic, nie stanowią czynności tak bardzo czasochłonnych, które wykluczałyby podjęcie zatrudnienia. Czynności te nie zajmują tyle czasu, aby determinowały konieczność całkowitej rezygnacji z zatrudnienia (lub jego niepodejmowania) czy też uniemożliwiały podjęcie pracy w ograniczonym jej wymiarze.
Przede wszystkim jednak nie świadczą o konieczności sprawowania stałej i ciągłej opieki córki nad matką. Czynność te nie są wykonywane codziennie np. realizacja recept czy opłacanie rachunków, a jeśli już są wykonywane codziennie, to nie zajmują tyle czasu, aby skutkowało to potrzebą rezygnacji z zatrudnienia lub jego niepodejmowania. Zatem nie są to czynności oznaczające stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Dlatego nie sposób przyjąć, aby skarżąca z uwagi na zakres i rozmiar czynności, jakie wykonuje opiekując się matką, rzeczywiście nie mogła podjąć żadnego zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Ponadto, co nie może ujść uwadze, że z wywiadu środowiskowego wynika, że matka skarżącej mimo posiadanego orzeczenia o niezdolności do samodzielnej egzystencji, jest w stanie wiele czynności wykonywać samodzielnie (porusza się samodzielnie, nie wspomaga się sprzętem rehabilitacyjnym, samodzielnie spożywa posiłki czy przyjmuje leki).
W tym zakresie Sąd podziela stanowisko organu odwoławczego, które sprowadza się do konkluzji, że opieka sprawowana przez skarżącą nad matką nie ma charakteru stałego (ciągłego). Ponadto, czynności wskazywane przez skarżącą stanowią w znacznej mierze de facto czynności zwykłego dnia codziennego. Zatem w istocie są to czynności podejmowane w życiu codziennym przez osoby, w tym takie, które również pracują zawodowo (tzw. codzienna rutyna). Nie kwestionując złego stanu zdrowia matki skarżącej i konieczności jej wsparcia przez skarżącą (do czego jest ona zobowiązana zgodnie z regulacjami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy; tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 1359), należy podkreślić za organami, że sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Zauważyć także bowiem należy, a co wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego (w tym z wywiadu środowiskowego, dokumentacji złożonej przez skarżącą do wniosku oraz jej wyjaśnień), że K. A. (matka skarżącej) cierpi na chorobę serca związaną z niedomykaniem zastawki aortowej. Wystąpił u niej zator lewej tętnicy udowej, ostre niedokrwienie kończyny dolnej lewej. Została ona poddana embolektomii lewej tętnicy udowej (wrzesień i grudzień 2016 r.). Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności zostało wydane, po rozpatrzeniu wniosku z dnia 26 stycznia 2017r., w dniu 23 lutego 2017 r. W orzeczeniu tym wskazano, że ustalony stopień niepełnosprawności (stopień znaczny) datuje się od 12 stycznia 2015 r. Skarżąca była zatrudniona od 6 kwietnia 2018 r. do 30 czerwca 2019 r. w wymiarze pełnego etatu, zaś po 1 lipca 2019 r. nie podejmowała zatrudnienia. Była zarejestrowana w Urzędzie Pracy przez krótki czas, zaś składając wniosek nie posiadała statusu osoby bezrobotnej. Sprawuje opiekę nad matką od września 2020 r. Wcześniej, jak stanowczo oświadczyła skarżąca, nikt nie sprawował opieki nad matką.
Z powyższego wywieźć można, że matka skarżącej od wielu lat, pomimo choroby, funkcjonowała samodzielnie, bez pomocy innych osób. Stan jej zdrowia, w chwili podjęcia się opieki przez skarżącą (zgodnie z oświadczeniem - we wrześniu 2020r.) nie uległ znacznemu pogorszeniu.
Podkreślić trzeba, że skarżąca, w odpowiedzi na wezwanie organu pierwszej instancji, wskazała tylko, że zmuszona była zrezygnować z zatrudnienia ze względu na stan zdrowia matki, nie podając w tym zakresie żadnych okoliczności. Natomiast na etapie odwołania skarżąca, chociaż była reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, nie kwestionowała stanowiska organu pierwszej instancji, że brak jest bezpośredniego związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem przez nią opieki nad matką. Kwestionowała jedynie zastosowanie przez ten organ dyspozycji art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. Również na etapie postępowania sądowo-administracyjnego, pomimo że organ odwoławczy przychylił się do stanowiska organu pierwszej instancji, iż w rozpatrywanej sprawie nie została spełniona podstawowa przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określona w art. 17 ust. 1 u.ś.r. (brak związku przyczynowo- skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną), co zostało obszernie uargumentowane w uzasadnieniu decyzji, skarżąca również reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika ograniczyła się wyłącznie do wskazania, że sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką, która to opieka uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia.
Znamienne jest również to, co podkreślały organy w swoich uzasadnieniach, że podczas wywiadu środowiskowego pracownik socjalny, mając na uwadze, że także skarżąca posiada orzeczenie o niepełnosprawności (stopień umiarkowany), zaproponował wsparcie w postaci "asystenta osoby niepełnosprawnej". Propozycja ta spotkała się z kategoryczną odmową.
W związku z tym należy zaaprobować stanowisko organów obu instancji, że świetle przedstawionych okoliczności faktycznych i prawnych, skarżącej nie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego określonego w art. 17 ust. 1 u.ś.r., bowiem sprawowana przez nią opieka nad matką nie stanowi opieki, która stałaby na przeszkodzie w podjęciu przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Trudno też upatrywać w takiej sytuacji istnienia związku skutkowo-przyczynowego, o którym mowa w omawianym przepisie.
W tym stanie sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oddalił wniesioną skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a., o czym rozstrzygnięto jak w sentencji wyroku.
Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.
Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Internetowej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).