Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z [...] sierpnia 2021 r., nr [...], Minister Rodziny i Polityki Społecznej (dalej: "Minister", "organ odwoławczy") po rozpatrzeniu odwołania M. P. (dalej: "skarżąca") utrzymał w mocy decyzję Wojewody Kujawsko-Pomorskiego (dalej: "Wojewoda", "organ I instancji") z [...] czerwca 2020 r., nr [...], w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych.
Decyzja Ministra została wydana w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i ocenę prawną sprawy.
Decyzją Wójta Gminy D. z [...] listopada 2011 r., nr [...], przyznano skarżącej uprawnienie do świadczeń rodzinnych za okres zasiłkowy 2011/2012 trwający od 1 stycznia 2011 r. do 31 października 2012 r. w formie zasiłku rodzinnego na dwoje dzieci w kwocie 159 zł miesięcznie oraz dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2012/2013 jednorazowo płatnego we wrześniu 2012 r.
Wojewoda Kujawsko-Pomorski decyzją z [...] kwietnia 2019 r., nr [...], uznał że świadczenia rodzinne przyznane ww. decyzją Wójta Gminy D. z 14 listopada 2011 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi i zobowiązał skarżącą do zwrotu kwoty 1 531,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Wojewoda wyjaśnił, że zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne jest zobowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia uważa się świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23 ust. 5 ustawy, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne. Wojewoda wskazał, że przeprowadzone postępowanie wyjaśniające wykazało, iż ojciec dzieci – J. P. wykonuje działalność zawodową na terenie Szwecji od 10 lutego 2012 r. a w związku z tym nabył od lutego 2012 r. prawa do zagranicznych świadczeń rodzinnych na dzieci zamieszkujące wraz z matką w Polsce.
M. P. w ww. okresie nie była aktywna zawodowo. Wojewoda podniósł, że wydawanie decyzji w ramach koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego oznacza, że mają do niej zastosowanie, obok ustawy o świadczeniach rodzinnych, przepisy prawa wspólnotowego. W tym miejscu organ przywołał art. 68 ust. 1(a) rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, mający zastosowanie w sprawie. Stwierdził, że J. P. pracował w Szwecji a zatem ten kraj był państwem pierwszeństwa do rozpatrywania uprawnień do świadczeń rodzinnych od lutego 2012 r.
Podkreślił też, że Wójt Gminy D. decyzją z [...] kwietnia 2013 r., nr [...], uchylił własną decyzję z [...] listopada 2011 r. w przedmiocie przyznania świadczeń rodzinnych. Tym samym Wojewoda wskazał, że świadczenie przyznane i wypłacone za okres od 1 lutego 2012 r. do 31 października 2012 r., jako nienależnie pobrane, podlega zwrotowi wraz z odsetkami, natomiast świadczenie wypłacone za okres od 10 stycznia 2012 r. do 31 stycznia 2012 r. nie jest nienależnie pobranym świadczeniem rodzinnym.
Wnioskiem z 14 maja 2019 r. M. P. wystąpiła o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.
Decyzją z [...] lipca 2019 r., nr [...], Wojewoda Kujawsko-Pomorski odmówił skarżącej umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B., w wyniku odwołania skarżącej, decyzją z [...] października 2019 r., nr [...], uchyliło decyzję Wojewody z [...] lipca 2019 r. i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia.
Wnioskiem z 3 kwietnia 2020 r. skarżąca ponownie wystąpiła o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Pismem z 22 kwietnia 2020 r. organ I instancji wezwał skarżącą do przedstawienia niezbędnych dokumentów dotyczących sytuacji materialnej rodziny.
Powołaną na wstępie decyzją z dnia 18 czerwca 2020 r. Wojewoda Kujawsko-Pomorski odmówił umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Organ I instancji wskazał, że rodzina liczy cztery osoby, w tym dwoje dzieci. Skarżąca od 1 października 2019 r. podjęła zatrudnienie i z tego tytułu otrzymuje wynagrodzenie w kwocie 2 200,00 zł netto miesięcznie, natomiast mąż – J. P. otrzymuje obecnie świadczenie rehabilitacyjne (w związku wypadkiem przy pracy), w wysokości 1 396,70 zł miesięcznie. Skarżąca pobiera także świadczenie wychowawcze na dwoje dzieci w wysokości 1 000,00 zł miesięcznie. Organ I instancji ustalił zatem, że bieżący dochód netto rodziny wynosi 4 596,70 zł. Podniósł, że skarżąca przedstawiła rachunek potwierdzający jednorazowy wydatek na leczenie w marcu 2020 r. w kwocie 27,00 zł oraz dokumenty potwierdzające ponoszenie stałych miesięcznych kosztów tj: czynsz - 521 zł; energia elektryczna, średnio - 235,00 zł; gaz - 50,00 zł; media tv, telefon, internet - 330,00 zł; koszty paliwa - 200,00 zł; leki - 27,00 zł, co stanowi łącznie 1 363,00 zł. Jednocześnie Wojewoda stwierdził, że we wcześniej przekazanej dokumentacji skarżąca przedstawiła dokumenty potwierdzające spłatę kredytu hipotecznego zaciągniętego na zakup mieszkania - w wysokości 65 400,00 zł wraz z odsetkami w wysokości 4,76 %, aktualnie rata kredytu to - 328, 47 zł. Ponadto skarżąca podniosła, że spłaca także kredyt gotówkowy, lecz nie wyjaśniła celu na jaki został zaciągnięty ani czasookresu na który został udzielony.
Tym samym Wojewoda nie zaliczył powyższego wydatku (w kwocie 831,00 zł) do niezbędnych wydatków rodziny wyjaśniając, że o ile kredyt hipoteczny (zaciągnięty na zakup mieszkania) służy zaspokojeniu podstawowych potrzeb rodziny jakim jest potrzeba posiadania mieszkania, to kredyt gotówkowy (bez określenia celu na jaki został zaciągnięty) jest prywatnym zobowiązaniem dłużnika wobec budżetu Państwa. Organ I instancji podkreślił, że zgodnie ze wskazaniami minimum egzystencji (w 2019 r.) dla czteroosobowej rodziny wynosiło 2 134,67 zł co stanowi 533,67 zł na osobę.
Ponadto podniósł, że rodzina posiada mieszkanie własnościowe o powierzchni 48 m2, którego wartości nie określono oraz samochód Golf z 2001 r. o wartości 6 000,00 zł. W konsekwencji organ I instancji stwierdził, że rodzina ponosi koszty związane z bieżącym utrzymaniem, które są wydatkami normalnymi, które ponosi większość rodzin. Są to normalne a nie nadzwyczajne wydatki. Wojewoda podkreślił, że brak jest informacji na temat pełnej sytuacji o dochodach uzyskiwanych przez męża z tytułu stosunku pracy, co uniemożliwia uznanie, że sytuacja rodziny jest szczególna w stopniu uzasadniającym umorzenie zobowiązania. Wojewoda wskazał również, że u męża skarżącej rozpoznano dyskopatię kręgosłupa i nadciśnienie tętnicze. Jest on również (jak wskazano wyżej) uprawniony do świadczenia rehabilitacyjnego, zatem uznać należy, że dalsze leczenie i rehabilitacja rokują na odzyskanie zdolności do pracy. Organ I instancji stwierdził, że wskazany przez skarżącą koszt leczenia (kwota 27,00 zł) nie obciąża w znaczny sposób budżetu rodziny i nie zagraża jej egzystencji. Wobec powyższego, zdaniem Wojewody, zwrot kwoty 1 531,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami, nie wykraczałby poza możliwości finansowe rodziny.
Zgodnie z pouczeniem zawartym w ww. decyzji, skarżąca złożyła odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B..
Wyrokiem z dnia 29 stycznia 2021 r., sygn. akt II SA/Bd 974/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy stwierdził nieważność decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z [...] sierpnia 2020 r., nr [...] utrzymującej w mocy decyzję Wojewody Kujawsko-Pomorskiego z 18 czerwca 2020 r. Sąd wskazał, że samorządowe kolegium odwoławcze nie jest organem właściwym do rozpatrzenia odwołania od decyzji wojewody w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w sprawie, w której mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Zatem, zaskarżona decyzja Kolegium została wydana z naruszeniem przepisów o właściwości. Zgodnie z art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a. decyzja, która wydana została z naruszeniem przepisów o właściwości, jest nieważna.
Minister Rodziny i Polityki Społecznej (jako organ właściwy), ww. decyzją z [...] sierpnia 2021 r., utrzymał w mocy decyzję Wojewody Kujawsko-Pomorskiego z [...] czerwca 2020 r. W pierwszej kolejności Minister podkreślił, że w przedmiotowym postępowaniu organy nie orzekają o zasadności ustalenia świadczeń rodzinnych jako nienależnie pobranych oraz wysokości nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, gdyż postępowanie w tym zakresie zostało zakończone ostateczną decyzją Wojewody Kujawsko-Pomorskiego z [...] kwietnia 2019 r., nr [...], którą zobowiązano skarżąca do zwrotu kwoty 1 531,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.
Organ odwoławczy wyjaśnił, że zgodnie z art. 23a ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych organ I instancji jest zobowiązany do dochodzenia zwrotu świadczeń nienależnie pobranych. Według art. 30 ust. 8 ww. ustawy kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. Z kolei, według art. 30 ust. 9 tej ustawy wojewoda, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Minister podkreślił, że powyższy przepis jest wyjątkiem od zasady, w myśl której w państwie praworządnym regułą jest obowiązek zwrotu świadczenia publicznego, które zostało pobrane mimo braku do tego uprawnienia.
Stwierdził, że rozkładanie płatności na raty, odraczanie jej terminu czy - w szczególności - umarzanie nienależnie pobranego świadczenia powinny być zatem środkami stosowanymi wyjątkowo, i niedopuszczalna jest w tym zakresie wykładania rozszerzająca.
Dalej Minister stwierdził, że skarżąca kwestionuje niezaliczenie przez organ I instancji do wydatków rodziny - rat kredytu gotówkowego w kwocie 831,00 zł, albowiem w jej ocenie jest to kredyt konsolidacyjny zaciągnięty w 2018 r., tj. przed otrzymaniem informacji o rzekomym zwrocie niesłusznie pobranych świadczeń i jego spłata nie jest mniej ważna od innych płatności. Ponadto, jej zdaniem, termin przedawnienia świadczeń rodzinnych należy liczyć od dnia ustalenia i wydania decyzji, a miało to miejsce w 2014 r., kiedy to Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w T. zwrócił się do instytucji w Szwecji.
Minister wyjaśnił, że zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych za szczególnie uzasadnione okoliczności (o których mowa w art. 30 ust. 9 ww. ustawy) dotyczące sytuacji rodziny uznaje się trudną sytuację rodzinną, np. ciężką chorobę w rodzinie bądź niepełnosprawność wymagającą znacznych nakładów finansowych, a także trudną sytuację finansową rodziny uniemożliwiającą spłatę zobowiązania. Tymczasem, skarżąca powołuje na trudną sytuację finansową rodziny w związku z wyżej ponoszonymi wydatkami oraz chorobą męża - który jak wynika z akt sprawy - pobiera świadczenie rehabilitacyjne oraz jest leczony przez lekarzy specjalistów i rehabilitantów. Zdaniem organu odwoławczego, należy uznać, iż podejmowane działania rokują na odzyskanie zdolności do pracy, a w związku z tym poprawienie sytuacji materialno-bytowej rodziny.
Ponadto, jako koszty ponoszone na leczenie męża skarżąca udokumentowała jedynie kwotę 27,00 zł - zatem nie można uznać, iż koszty leczenia męża obciążają rodzinę do tego stopnia, że zagraża to jej egzystencji i uniemożliwia spłatę zobowiązania. Odnosząc się zaś do kredytu pobranego w 2018 r., Minister stwierdził, że skarżąca nie wyjaśniła na jaki cel został on zaciągnięty (informacja, że jest to kredyt konsolidacyjny nie wskazuje jakie kredyty zostały nim objęte), oraz na jaki okres został on udzielony. W konsekwencji, organ I instancji prawidłowo nie uwzględnił miesięcznej raty kredytu wysokości 831,00 zł do niezbędnych wydatków rodziny.
Jednocześnie Minister podniósł, że w aktach sprawy znajduje się korespondencja odzwierciedlająca wymianę informacji pomiędzy polską i szwedzką instytucją, dotycząca kwestii zwrotu nienależnie pobranych świadczeń - datowana na listopad 2012 r. Zatem, skarżąca posiadała wiedzę, że świadczenia rodzinne wypłacone w Polsce mogą podlegać zwrotowi, gdyż z uwagi na brak aktywności zawodowej w Polsce, krajem właściwym do wypłaty świadczeń jest Szwecja. Ponadto, jak wynika z korespondencji instytucji szwedzkiej świadczenia na dzieci zostały przyznane i wypłacone w pełnej wysokości.
Odnosząc się natomiast do zarzutu skarżącej dotyczącego błędnego wyliczenia dochodu (skarżąca posiada jedno dziecko przed ukończeniem 18 roku życia, na które otrzymuje 500,00 zł), Minister stwierdził, że zasługuje on na uwzględnienie. Z akt sprawy wynika bowiem, że skarżąca otrzymuje świadczenie wychowawcze na jedno dziecko, tj. M. P., a nie na dwoje. Zatem, bieżący dochód rodziny należy zmniejszyć o kwotę 500,00 zł. Jak wynika jednak z kwestionariusza o sytuacji rodzinnej i dochodowej z 6 maja 2020 r., który przesłała skarżąca do Kujawsko-Pomorskiego Urzędu Wojewódzkiego w T., w skład rodziny skarżącej wchodzą trzy osoby, zatem dochód na osobę należało ustalić w kwocie 1 365,56 zł (4 096,70 zł: 3 osoby = 1 365,56 zł).
Reasumując, w ocenie organu odwoławczego, sytuacja skarżącej na tle innych rodzin wymagających pomocy w szczególnie trudnej sytuacji, nie jest nadzwyczajna. Minister stwierdził, że występowanie samej tylko trudnej sytuacji majątkowej nie stanowi wystarczającej przesłanki do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Wykazany przez skarżącą dochód w przeliczeniu na osobę w rodzinie nie jest potwierdzeniem wyjątkowo trudnej sytuacji materialnej strony. Umorzenie nienależnie pobranych świadczeń jest instytucją zastrzeżoną do sytuacji szczególnie drastycznych, gdy ze względu na wiek, stan zdrowia oraz znikome źródło dochodów na utrzymanie nie jest możliwe wywiązanie się ze zobowiązania. Taka sytuacja w niniejszej sprawie nie zachodzi. Minister podkreślił, że warunkiem udzielenia ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, w postaci umorzenia należności, nie jest wyłącznie wykazanie, iż spłata zobowiązania odbędzie się z uszczerbkiem dla budżetu rodziny, ale uprawdopodobnienie, że spłata zobowiązania przy zachowaniu należytej staranności, nie jest w ogóle możliwa.
Biorąc pod uwagę okoliczności ustalone w toku postępowania, organ odwoławczy uznał za zasadną odmowę umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami, z uwagi na fakt, że nie zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające ich umorzenie.
Jednocześnie, odwołując się do art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, Minister wskazał, że organ, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może także odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty kwotę z ww. tytułu.
Skargę na powyższą decyzję Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z 30 sierpnia 2021 r. wniosła skarżąca, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w odwołaniu. Jednocześnie wskazała, że koszty na leczenie męża są wyższe aniżeli 27 zł, gdyż kształtują się na poziomie 120-150 zł miesięcznie z uwagi na konieczność zakupu wskazanych w skardze leków. Ponadto w skład wydatków miesięcznych wchodzą także koszty na zakup paliwa na dojazd do lekarzy specjalistów - w kwocie 150-220 zł. Wyjaśniła także, że kredyt konsolidacyjny został zaciągnięty w banku PKO na spłatę kredytu samochodowego pobranego w banku Millenium, z uwagi na korzystniejsze oprocentowanie. Skarżąca dołączyła do skargi decyzje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 25 sierpnia 2020 r. (wydaną z wniosku J. P. z 25 czerwca 2020 r.) o przyznaniu renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy od 1 czerwca 2020 r. do dnia 30 listopada 2020 r. oraz z 4 stycznia 2021 r. o przyznaniu dalszego prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do 31 grudnia 2021 r. (w związku z orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS o uznaniu J. P. za częściowo niezdolnego do pracy). Jednocześnie skarżąca dołączyła paragony i faktury na okoliczność wskazanych wydatków w skardze za okres od lutego 2021 r. (czyli po dacie wydania decyzji przez organ i instancji).
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji.
Pismem procesowym z 5 września 2022 r., wnioski i twierdzenia skarżącej poparł - w jej imieniu profesjonalny pełnomocnik - ustanowiony w sprawie z urzędu, zarzucając organowi naruszenie:
- 1) art. 7 i 77 k.p.a. poprzez niepodjęcie wszelkich czynności, niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, nieodniesienie się do zarzutów odwołania, w szczególności co do nieuznania za wydatki konieczne i niezbędne rat kredytu konsolidacyjnego;
- 2) art. 107 § 3 k.p.a. i art. 8 k.p.a. poprzez sporządzenie uzasadnienia mającego charakter dowolności, w tym pobieżne wskazanie faktów, na których oparł się organ, niewystarczające i ogólnikowe wyjaśnienie podstawy prawnej, brak pouczenia o możliwości odroczenia lub rozłożenia na raty kwoty nienależnie pobranego świadczenia.
W konsekwencji pełnomocnik wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz decyzji organu I instancji a także zasądzenie kosztów postępowania, oświadczając, że wynagrodzenie nie zostało pokryte w całości, ani w części.
W uzasadnieniu pisma przedstawiono stanowisko na poparcie podniesionych zarzutów.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje.
Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji, orzekając w sprawie, nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Zgodnie zaś z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2022 r., poz. 329, dalej: "p.p.s.a.") sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Sądowa kontrola zaskarżonej decyzji Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z 30 sierpnia 2021 r. przeprowadzona z uwzględnieniem powyższych reguł doprowadziła do uznania, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ decyzja nie narusza prawa w stopniu uzasadniającym jej uchylenie lub stwierdzenie jej nieważności.
Podstawę materialnoprawną decyzji Wojewody Kujawsko-Pomorskiego z [...] czerwca 2020 r., utrzymanej w mocy przez organ odwoławczy, stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 111), w tym art. 30 ust. 9 tej ustawy. Zgodnie z nim - organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.
W tym miejscu należy zwrócić uwagę na to, że redakcja zacytowanego przepisu wskazuje, iż rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego, o czym przesądza użyte przez ustawodawcę sformułowanie "organ może umorzyć". Przy działaniu w ramach uznania administracyjnego organ administracji ma zatem prawo wyboru sposobu rozstrzygnięcia sprawy, co nie oznacza, że może ono nosić cechy dowolności. Zakres swobody działania organu administracyjnego, wynika z przepisu prawa materialnego, jakim jest art. 30 ust. 9 ww. ustawy, a ograniczony jest ogólnymi regułami postępowania administracyjnego, określonymi w przepisach k.p.a. Mając to na uwadze – aby móc uznać podjętą, na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy decyzję, za zgodną z przepisami prawa, jej wydanie musi być poprzedzone zgromadzeniem materiału dowodowego, pozwalającego na ustalenie okoliczności istotnych dla sprawy (art. 7 oraz art. 77 § 1 k.p.a.), a następnie wszechstronnym i wnikliwym rozważeniem zebranego materiału (art. 80 k.p.a.) przez pryzmat ustalenia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących rodziny" osoby wnioskującej.
Jednocześnie ocena istnienia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących rodziny" dających organom możliwość do umorzenia, nienależnie pobranego świadczenia winna być dokonywana w odniesieniu do aktualnej sytuacji życiowej (materialnej, dochodowej, zdrowotnej) rodziny wnioskodawcy. Organ administracji publicznej, rozpoznając sprawę administracyjną, ma bowiem obowiązek każdorazowo brać pod uwagę zarówno stan prawny, jak i stan faktyczny istniejący w chwili podejmowania decyzji, co jest szczególnie istotne właśnie w przypadku rozstrzygnięć wydawanych w przedmiocie "ulg" w spłacie nienależnie pobranego świadczenia.
Organy administracji publicznej w uzasadnieniu swoich decyzji wskazały, że w niniejszej sprawie sytuacji rodziny skarżącej nie sposób uznać za szczególnie uzasadnioną i dającą prawo do umorzenia należności. Nie powtarzając ustaleń stanu faktycznego w sprawie przestawionego przez organ odwoławczy, które Sąd uznaje za prawidłowe, należy podzielić stanowisko Ministra, że w sprawie (wbrew zarzutom skargi) nie wykazano aby zaistniały przesłanki z art. 30 ust. 9 ustawy, tj. aby zaszły szczególnie uzasadnione okoliczności przemawiające za umorzeniem kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, w wysokości 1 531,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.
Podkreślić należy (na co wskazywał Minister), że sama okoliczność pozostawania w trudnej sytuacji finansowej nie stanowi podstawy do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych. W świetle orzecznictwa sądów administracyjnych przyjmuje się, że szczególnymi okolicznościami w rozumieniu omawianej regulacji są np. wypadki losowe – np. wypadek komunikacyjny, klęska żywiołowa, ciężka choroba, ale i splot różnych okoliczności, w tym kalectwo, obiektywny i stały brak jakichkolwiek możliwości zarobkowych itp. Za niezasadne uznaje się umorzenie należności w stosunku do osób, które co prawda deklarują, że znajdują się w trudnej sytuacji majątkowej, ale jednocześnie posiadają obiektywną zdolność do pracy i do uzyskiwania dochodu pozwalającego na zapewnienie odpowiedniego poziomu życia. Kłóciłoby się to bowiem z fundamentalną dla prawa socjalnego zasadą subsydiarności (tak np. WSA w Warszawie w wyroku z 14 lipca 2020 r., sygn. akt I SA/Wa 7/20).
W realiach rozpoznawanej sprawy szczególnego podkreślenia wymaga - na co słusznie zwróciły uwagę organy obu instancji - że umorzenie nienależnie pobranych świadczeń jest instytucją nadzwyczajną i musi być traktowane jako przywilej, a nie jako prawo. Trudności finansowe muszą być wyjątkowe, wykluczające ewentualność spłaty należności na dzień wydania decyzji jak i także w przyszłości. Taki charakter trudności rodziny skarżącej w rozpatrywanej sprawie nie został wykazany, zwłaszcza, że organy administracji ustaliły, iż skarżąca podjęła zatrudnienie.
Ponadto zasadnie w sprawie wywiedziono, że skarżąca niesłusznie zalicza kwotę kredytu konsolidacyjnego w wysokości 831,00 zł do niezbędnych wydatków rodziny. Jak wyjaśniła skarżąca w skardze, kredyt ten został zaciągnięty na spłatę zadłużenia na spłatę kredytu samochodowego pobranego w banku Millenium. Skarżąca traktuje więc swoje zobowiązania cywilnoprawne jako bardziej priorytetowe niż świadczenia publicznoprawne, co do których została wydana decyzja o ich zwrocie. Z ugruntowanego stanowiska sądów administracyjnych wynika, że nie ma podstaw do przyjęcia, aby jakiekolwiek zobowiązania cywilnoprawne strony korzystały z pierwszeństwa zaspokojenia przed wierzytelnościami Skarbu Państwa. Zdaniem Sądu, organy właściwie oceniły więc potencjał majątkowy rodziny i możliwości spłaty zadłużenia. Z tego też względu nie można było przyjąć, że aktualne, niskie dochody skarżącej oraz nawet zwiększone wydatki na leki dla męża przesadzają o braku możliwości spłaty zadłużenia.
Dodatkowo skarżąca ma możliwość wystąpienia do właściwego organu z wnioskiem o rozłożenie żądanej kwoty świadczenia na raty lub odroczenia terminu płatności, o czym została poinformowała przez Ministra w zaskarżonej decyzji.
W konsekwencji, w ocenie, Sądu decyzja została należycie uzasadniona, wskazano w niej na stan faktyczny ustalony w sprawie, podstawę prawną a wywód organu pozostaje logiczny i nie budzi wątpliwości Sądu. Nie sposób zatem przyjąć, że w sprawie doszło do naruszenia prawa czy też przekroczenia granic uznania administracyjnego.
Wobec powyższego, nie sposób przyjąć aby organ naruszył art. 7 czy art. 77 k.p.a. – skoro wykazanie szczególnej sytuacji warunkującej skorzystanie z beneficjum, jakim jest umorzenie obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń – obciąża wnioskodawcę.
W tym stanie sprawy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.