Uzasadnienie
- I. Stan faktyczny
- 1. Wojewoda [...] decyzją z [...] czerwca 2013 r., nr [...], odmówił potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez E. i A. H. nieruchomości w [...] i [...], gm. [...], pow. [...], woj. [...], wskazując że nie został spełniony konieczny warunek określony w art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.; dalej powoływana jako "ustawa o prawie do rekompensaty"), opuszczenia byłego terytorium RP na skutek okoliczności związanych z wojną 1939-1945.
- 2. Po rozpatrzeniu odwołania wnioskujących o rekompensatę: M. H., S. H., A. H.-C., M. H.-T., L. H., A. K., M. H., S. L. oraz M. H. (dalej powoływani jako skarżący) Minister Skarbu Państwa decyzją z [...] września 2013 r., nr [...], utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Minister, odnosząc się do kwestii nie spełnienia przesłanki przymusu opuszczenia nieruchomości, wskazał, że E. H. wraz z dziećmi przybyli do Polski na podstawie akcji repatriacyjnej w latach 1957 - 1958. Nie odnaleziono żadnych dokumentów dotyczących represji wobec właścicieli pozostawionego mienia (pisma Instytutu Pamięci Narodowej – GKŚZpNP z dnia 14 stycznia 2013 r., 25 lutego 2013 r. i 22 marca 2013 r.). Minister, powołując się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 31 stycznia 2011 r., sygn. akt I SA/Wa 1443/10, wskazał, że z analizy istnienia przesłanek wynikających z treści art. 1 ust. 2 ustawy o prawie do rekompensaty - należy wyjaśnić, że przepis ten nie precyzuje, co należy uważać za wspomniane w nim "zmuszanie". Trzeba zatem uznać, że przymus, pod którego wpływem działali obywatele polscy opuszczający terytorium byłej Rzeczypospolitej Polskiej, może mieć różny charakter (np. przymus bezpośredni, ekonomiczny, uzasadniona obawa o własne lub najbliższych zdrowie i życie itp.). Przy czym przymus ten musi pozostawać w bezpośrednim związku z wojną rozpoczętą w 1939 r.
Minister stwierdził, że konkretna przyczyna, skutkująca przymusowym opuszczeniem byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez właściciela nieruchomości powinna powstać jako następstwo działań wojennych i różnych zdarzeń im towarzyszących jak np. deportacje ludności polskiej, aresztowania, zsyłka na Syberię, czy pobór do wojska. Takie okoliczności jak dyskryminacja osób narodowości polskiej, szykany, czy też przejmowanie majątków nie mają bezpośredniego związku z wojną a wynikają z przemian społeczno-ustrojowych byłego Z.S.R.R.
Minister podzielił pogląd organu I instancji, że w przedmiotowej sprawie współwłaściciele nie zostali zmuszeni do opuszczenia byłego terytorium RP w bezpośrednim związku z wojną. Uzyskany w sprawie materiał rodowody wskazuje, że sytuacja życiowa rodziny do chwili opuszczenia byłych ziem RP nie była bezpośrednio związana z wybuchem wojny, lecz była następstwem polityki prowadzonej przez ZSRR.
Organ uznał również za nieudowodnione pozostawienie mienia, gdyż z akt sprawy jednoznacznie wynika, że ziemia została w 1950 r. zabrana do kołchozu, co w konsekwencji oznaczało utratę własności pozostawionych nieruchomości. Świadkowie zeznali, iż w 1950 r, nastąpiła przymusowa kolektywizacja, a rodzina H. pracowała w kołchozie "[...]". Dodatkowo S. H. w oświadczeniu z dnia 9 listopada 1990 r. stwierdził, że sprzedał dom mieszkalny po wyjeździe do Polski za 10000 rubli. Zatem w dniu opuszczenia współwłaściciele nie dysponowali tytułem własności nieruchomości. W tej sytuacji nie można mówić o zaistnieniu podstawowej przesłanki "pozostawienia mienia", o której mowa w art. 1 ust. 1 w związku z ust. 2 ustawy o prawie do rekompensaty.
3. Skarżący wnieśli na powyższą decyzję Ministra Skarbu Państwa skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżący zarzucili naruszenie art. 1 ust. 2 i art. 2 ustawy o prawie do rekompensaty, poprzez błędną wykładnię przesłanki "zmuszenia do opuszczenia byłego terytorium RP" oraz wprowadzenie pozaustawowej przesłanki bycia właścicielem nieruchomości w momencie wyjazdu. Skarżący zarzucili również naruszenie art. 80 Kpa poprzez niedokładne ustalenia stanu faktycznego istotnego w sprawie. W szczególności skarżący wskazują na pominięcie przez organy zeznań świadków m.in. L. S. i L. H. w przedmiocie następstw działalności wojennej S. H. i stale istniejącej obawy wywózki na Syberię.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
II. Uzasadnienie prawne
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Sąd dokonał kontroli zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd zbadał, czy organ administracji, orzekając w sprawie, nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012, poz. 270 ze zm.; dalej "Ppsa") Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi.
Przeprowadzona kontrola wskazuje, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Dla przedmiotowej sprawy podstawowe znaczenia ma okoliczność, że Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z 16 grudnia 2013 r., sygn. akt I OPS 11/13, stwierdził, że: "Włączenie do kołchozu lub nacjonalizacja z innych przyczyn nieruchomości, których dotyczy art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.), samo przez się nie wyklucza prawa do rekompensaty, określonego w art. 2 tej ustawy.".
Powyższa uchwała wskazała na kryteria oceny, czy w sytuacji przejęcia mienia do kołchozu przysługuje prawo do rekompensaty. Uchwała ta ma moc wiążącą wszystkie składy orzekające sądów administracyjnych i musi być respektowana.
W uchwale tej Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że "nie można jednak pomijać, że upływ czasu od zakończenia wojny mógł prowadzić do zerwania związku między wojną a opuszczeniem byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i pozostawieniem nieruchomości przez byłych właścicieli nieruchomości, na skutek zdarzeń związanych z osobą właściciela i jego majątkiem. Zdarzenia te mogły w niektórych przypadkach prowadzić do takiego zerwania więzi z wojną, iż nie można już mówić o pozostawieniu nieruchomości w rozumieniu ustawy. Okoliczności dotyczące tych zdarzeń wymagają jednak ustalania i oceny w konkretnej sprawie. Z tego względu konieczne jest dokonanie zastrzeżenia, że formalne pozbawienie prawa własności nieruchomości samo przez się nie oznacza, iż obywatel polski nie pozostawił nieruchomości na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.".
W tym względzie ustalenia zawarte w decyzjach organów obu instancji są sprzeczne z tezą tej uchwały, ponieważ włączenie nieruchomości do kołchozu nie stanowi negatywnej przesłanki uniemożliwiającej przyznania prawa do rekompensaty. Tym samym decyzje te zostały wydane z naruszeniem art. 1 ust. 2 ustawy o prawie do rekompensaty.
Ponadto, biorąc pod uwagę powołane wyżej stanowisko NSA, organy nie wyjaśniły w stopniu wystarczającym dla wydania odmownego rozstrzygnięcia, że doszło do zerwania związku przyczynowego pomiędzy wojną a opuszczeniem byłego terytorium RP i pozostawieniem nieruchomości byłych właścicieli na skutek zdarzeń związanych z osobą właścicielem i jego majątkiem. W ocenie Sądu, nie mają dla oceny tej przesłanki znaczenia zdarzenia abstrakcyjne, niezależne od właścicieli, które były analogiczne dla wszystkich zabużań tj. kontekst geopolityczny, polityka ZSRR. Chodzi o ocenę czy konkretne zdarzenia doprowadziły do oczywistego zerwania więzi pomiędzy pozostawieniem nieruchomości a sytuacją wywołaną zakończeniem II Wojny Światowej.
W tym kontekście organy obu instancji nie dokonały szczegółowej oceny zeznań świadków m.in. L. S. i L. H. dotyczących aktywności wojennej i powojennej S. H.. W przedmiotowej sprawie ocena tej kluczowej przesłanki jest zbyt pobieżna i została dokonana z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 art. 80 i art. 107 § 3 Kpa.
W związku z tym, że Sąd nie podzielił stanowiska organów obu instancji co do przyczyn odmowy przyznania prawa do rekompensaty, przyjętych w zaskarżonej decyzji, z uwagi na naruszenie art. 1 ust. 1 i 2 ustawy o prawie do rekompensaty oraz art. 7, art. 77 § art. 80 1 i art. 107 § 3 Kpa w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, decyzje te podlegają uchyleniu.
W ponownym postępowaniu organ uwzględni powyższe stanowisko i dogłębnie oceni, czy nie zachodzi związek pomiędzy wojną a opuszczeniem byłego terytorium RP.
Z powyższych względów Sąd, na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz lit. c oraz art. 152 Ppsa orzekł jak w pkt 1 i 2 sentencji wyroku. O zwrocie kosztów orzeczono na podstawie art. 200 Ppsa.