Uzasadnienie
W sprawie skarżąca spółka, prowadząca działalność w zakresie hotelarstwa, po wezwaniu do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 32.445 zł, wniosła o zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych oraz o ustanowienie doradcy podatkowego S. K. W uzasadnieniu wniosku wskazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych oraz kosztów zastępstwa procesowego doradcy podatkowego, który mógłby zastępować spółkę przed Naczelnym Sądem Administracyjnym w zakresie złożenia skargi kasacyjnej. Jest tym samym pozbawiona prawa do obrony swoich praw przed sądem z uwagi na trudną sytuację finansową. Strona zwróciła uwagę, iż nie posiada środków na rachunku bankowym, przy czym brak ten jest długotrwały. Załączone do wniosku dokumenty, w ocenie spółki, wykazują narastającą stratę finansową w prowadzonej działalności.
Z dokumentów tych wynika, że na koniec 2015 r. spółka odnotowała przychody netto w kwocie 1.600 zł i stratę o wartości 48.061,10 zł. Jej kapitał własny wynosił 10.780.037,02 zł, kapitały rezerwowe 10.0750.000,00 zł. Zobowiązania krótkoterminowe były na poziomie 4.211.292,27 zł, a należności krótkoterminowe – 3.342.691,48 zł. Spółka na koniec 2015 r. dysponowała środkami pieniężnymi w kasie i na rachunkach w kwocie 979,03 zł.
W oświadczeniu o majątku i dochodach strona podała, że kapitał zakładowy spółki wynosi 100.000 zł, a wartość środków trwałych 14.425.000 zł. Saldo rachunku bankowego na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku wynosiło (-)404,97 zł, środki w kasie 404,97 zł, a zobowiązania spółki wynosiły 4.150.000 zł.
Z dokumentów przedłożonych na wezwanie skierowane przez referendarza sądowego na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm. – dalej: p.p.s.a.) wynika, że za 2014 r. spółka zeznała przychody w wysokości 3.500 zł, a w 2015 r. w kwocie 1.600 zł. W lutym i marcu 2016 r. nie dokonała żadnych dostaw towarów i usług, jednocześnie dokonując zakupów związanych z działalnością opodatkowaną na kwoty odpowiednio 3.359 zł i 3.480 zł. Na rachunku bankowym brak jest jakichkolwiek operacji związanych z działalnością gospodarczą, a jego saldo na dzień 31 marca 2016 r. wynosiło 126,98 zł. Rachunek jest zajęty w postępowaniu egzekucyjnym, zgodnie z zawiadomieniem organu egzekucyjnego z dnia 15 stycznia 2016 r. Dokumenty potwierdzają egzekwowanie należności głównej z tytułu podatku od towarów i usług w kwocie 575 zł.
Postanowieniem z dnia 1 czerwca 2016 r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy.
W ustawowym terminie skarżąca spółka wniosła sprzeciw od ww. orzeczenia, domagając się uznania złożonego wniosku za zasadny. Strona wyjaśniła, że kapitał rezerwowy zawarty w pasywach bilansu w wysokości ponad 10 000 000 zł nie jest majątkiem spółki, lecz źródłem finansowania aktywów. Kapitał rezerwowy jest tworzony z dopłat wspólników i przeznaczony zwyczajowo na określone cele gospodarcze, w tym głównie na pokrycie start lub finansowanie aktywów jeżeli spółka nie ma zewnętrznych źródeł finansowania. Ze sprawozdania finansowego wynika, że kapitał ten został w całości przeznaczony na finansowanie aktywów.
Ponadto wielkości wskazane w pasywach są zobowiązaniami czy to wobec wspólnika, czy też innych podmiotów gospodarczych. Wskazana w bilansie kwota zobowiązania w wysokości 4.150 000 zł dotyczy zobowiązania z tytułu zakupu nieruchomości, a kwota 10 750 000 zł – czyli kapitał rezerwowy jest zobowiązaniem wobec wspólnika. Natomiast należność w wysokości 3 342 691, 48 zł jest należnością z urzędu skarbowego i dotyczy przedmiotowej skargi.
Dalej wyjaśniła spółka, że posiadane środki trwałe to rozpoczęta inwestycja budowy hotelu, która jest celem gospodarczym spółki. Zakup rozpoczętej inwestycji i odmowa zwrotu VAT (który jest przedmiotem sporu) zawartego w transakcji zakupu nieruchomości spowodowały zablokowanie płynności finansowej spółki. Transakcja miała miejsce w lipcu 2014 r., więc do dnia wniesienia skargi spółka nie miała żadnych możliwości na zgromadzenie środków finansowych. Aktualnie skarżąca nie prowadzi żadnej działalności, z której mogłaby zgromadzić środki finansowe. Nie jest również możliwe zbycie inwestycji, która jest zabezpieczona hipoteką. Środki trwałe w budowie w wysokości ponad 12 000 000 zł, nie są nakładami poniesionymi przez spółkę jako odrębne nakłady które spółka mogłaby zbyć, tylko wynikają z transakcji zakupu rozpoczętej inwestycji. Zbycie rozpoczętej inwestycji, w celu pokrycia kosztów sądowych, jeżeli nawet taka możliwość by była, spowodowałoby brak dalszej egzystencji spółki. Dodała skarżąca, że wskazany w bilansie majątek w postaci środka transportu nie wynika z prawa własności, lecz jest to samochód w leasingu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje
Zaskarżone postanowienie należało utrzymać w mocy.
Treść art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) wskazuje, że rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka, jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (§ 3).
Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3).
Przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej może nastąpić, gdy wykaże ona, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (prawo pomocy w zakresie całkowitym) lub gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (prawo pomocy w zakresie częściowym) - art. 246 § 1 i 2 p.p.s.a.
Podkreślić więc należy na wstępie, iż instytucja przyznania prawa pomocy osobie prawnej lub innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej ma charakter fakultatywny. Przyznanie prawa pomocy osobom prawnym i innym jednostkom organizacyjnym, przy spełnianiu przesłanek przewidzianych w przepisie art. 246 § 2 pkt 1 i 2 p.p.s.a., nie ma więc charakteru bezwzględnego. Sąd bowiem może, a nie musi, przyznać taką pomoc (por. postanowienie NSA z dnia 30.11.2010r. sygn. I FSK 790/2010, postan. NSA z dnia 30.09.2011r., sygn. II FZ 409/11). Jeżeli skarżący jest podmiotem gospodarczym, to powinno unikać się przerzucania ryzyka prowadzenia działalności na innych obywateli. To bowiem, m.in. z ich środków pochodzą dochody budżetu Państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. (por. postanowienie NSA z dnia 09.03.2011r., sygn. II FZ 91/2011, postan. SN z dnia 24.09.1984r. sygn. II CZ 104/84 i postan. NSA z dnia 10.01.2005r., sygn. FZ 478/04).
Warto wskazać ponadto, że użyte w treści powołanego powyżej przepisu sformułowanie "może być przyznane" wskazuje na uznaniowy charakter rozstrzygnięcia, podejmowanego przez sąd administracyjny, w postępowaniu incydentalnym, w przedmiocie przyznania prawa pomocy osobie prawnej. W konsekwencji, gdy wnioskodawcą jest osoba prawna, sąd może odmówić przyznania prawa pomocy, nawet jeśli ustali, że w sprawie wystąpiły przesłanki z art. 246 § 2 p.p.s.a. Uznaniowy charakter podejmowanego rozstrzygnięcia, nie zwalnia Sądu, rzecz jasna, z obowiązku prawidłowego ustalenia stanu faktycznego sprawy wpadkowej oraz uzasadnienia wydanego rozstrzygnięcia, co niewątpliwie miało miejsce w niniejszej sprawie (por. postanowienie NSA z dnia 29.02.2016 r., sygn. II FZ 1083/15).
Należy podkreślić, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, mającą na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. W orzecznictwie sądowym powszechnie prezentowane jest stanowisko, że przyznanie prawa pomocy, powinno mieć charakter wyjątkowy. Co równie istotne, to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie Sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy zależy od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. (por. postanowienie NSA z dnia 28 stycznia 2015 r., sygn. akt II OZ 43/15; LEX nr 1640593).
Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest więc formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Warto też zauważyć, iż zwolnienie od kosztów sądowych jest odstępstwem od ogólnej zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie (...) jak i od konstytucyjnego obowiązku ponoszenia danin publicznych, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP.
Nie sposób też, w związku z tym, nie zgodzić się z tezą, że przedsiębiorstwo, które nie wykazało, iż utraciło płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinno partycypować w kosztach postępowania sądowego (por. postan. NSA z dnia 01.04.2008r., sygn. I OZ 208/2008, postan. NSA z dnia 15.09.2011r., sygn. I FZ 244/11, postanowienie NSA z dnia 30.10.2013r., sygn. akt II FZ 845/13).
W rozpoznawanej sprawie, spółka nie wykazała, że nie stać jej na poniesienie kosztów sądowych oraz kosztów zastępstwa procesowego, do czego zobligowana jest konstrukcją art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a.
Zgodzić się należy z referendarzem sądowym, iż w istocie spółka od roku 2014 odnotowuje niskie przychody i nie ma środków pieniężnych w kasie i na rachunku bankowym, który swoją drogą jest objęty zajęciem egzekucyjnym.
Należy jednakże wziąć pod uwagę okoliczność, iż spółka posiada kapitał rezerwowy tworzony z dopłat wspólników na poziomie ponad 10.000.000 zł. W sprzeciwie skarżąca podniosła co prawda, iż środki te w całości zostały przeznaczone na finansowanie aktywów, jednak nie przedstawiła żadnych dowodów potwierdzających te informacje. W tym stanie rzeczy należy uznać, że skoro spółka ma możliwość zgromadzenia kapitału rezerwowego w kwocie ponad 10 000 000 zł pochodzącego z dopłat wspólników, to tym bardziej skarżąca ma również możliwość zgromadzenia środków finansowych niezbędnych na pokrycie kosztów sądowych i kosztów zastępstwa procesowego.
W tym miejscu należ zaznaczyć, że sąd wziął pod uwagę, że spółka z ograniczoną odpowiedzialnością ma możliwość pozyskania środków finansowych w szczególny sposób, jakim jest zobowiązanie wspólników do dopłat. Zgodnie z art. 177 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (tekst jednolity Dz. U. z 2013 r., poz. 1030 ze zm.), umowa spółki może zobowiązywać wspólników do dopłat w granicach liczbowo oznaczonej wysokości w stosunku do udziału. Jak podkreśla się w doktrynie, dopłaty mogą być wnoszone w związku z czasowymi trudnościami finansowymi spółki, potrzebą jej dokapitalizowania, koniecznością poniesienia dodatkowych nakładów inwestycyjnych. Z uwagi na fakt, że dopłata jest formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki, sąd ocenił, że może być ona wykorzystana także na pokrycie kosztów sądowych w sprawach prowadzonych przez spółkę (por. postanowienie NSA z dnia 25 stycznia 2012 sygn. akt II FZ 799/11).
W świetle zatem ciągłej aktywności gospodarczej spółki (brak zawieszenia prowadzonej działalności gospodarczej), wysokości jej kapitału własnego, rezerwowego jak i wartości posiadanych środków trwałych, udzielenie jej wsparcia przez Skarb Państwa oznaczałoby swoistego rodzaju jej uprzywilejowanie.
W związku z powyższym, na podstawie art. 246 § 2 pkt 1 w zw. z art. 260 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji