Uzasadnienie
R. S. w dniu [...] r. zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.
W uzasadnieniu wniosku wnioskodawca wskazał, że ze względu na swoją sytuację materialną nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych należnych w związku z zamiarem wniesienia skargi. Z oświadczenia majątkowego oraz nadesłanych dokumentów wynika, że wnioskodawca utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę w kwocie [...] zł brutto (zaświadczenie pracodawcy z dnia [...] r. k. [...]) oraz otrzymuje dochody z najmu w kwocie [...] zł. Gospodarstwo domowe prowadzi z żoną i małoletnią córką. Wnioskodawca posiada [...] udziału w spółdzielczym mieszkaniu własnościowym o pow. [...] m kw., pozostałymi współwłaścicielami są żona i teściowa. W oświadczeniu majątkowym wykazał także lokal mieszkalny o pow. [...] m kw. należący do małoletniej córki. Innego majątku w postaci wartościowych rzeczy ruchomych, czy zgromadzonych zasobów pieniężnych (oszczędności, papierów wartościowych itp.) nie wykazał. Wnioskodawca podał, że z żoną pozostaje w rozdzielności majątkowej i z tego, co jest mu wiadome, nie uzyskuje ona żadnych dochodów (kopia aktu notarialnego Rep A Nr [...] z [...] r. k. [...]).
Wnioskodawca nie ponosi żadnych opłat związanych z mieszkaniem, z uwagi na niskie dochody, wydatki takie ponosi teściowa. Ponadto rodzina korzysta z codziennych posiłków przez nią sporządzanych. Jedyne wydatki jakie wnioskodawca poniósł w ciągu ostatnich dwóch miesięcy to kwota [...] zł na niezbędne lekarstwa dla dziecka i ubrania. Wnioskodawca nie korzysta z pomocy społecznej (zaświadczenie z OPS w [...] z [...] r. k. [...]).
W rocznym zeznaniu podatkowym za [...] r. PIT 37 R. S. deklarował przychód ze stosunku pracy w kwocie [...] zł, z najmu w kwocie [...] zł, koszty uzyskania przychodów w wysokości [...] zł, stratę w kwocie [...] zł. Wnioskodawca oświadczył, że nie złożył jeszcze rozliczenia podatkowego za [...] r.
Ponadto wnioskodawca wskazał, że nie jest w stanie przedłożyć wyciągów z kont bankowych żony, kopii jej rocznego zeznania podatkowego - z uwagi na rozdzielność majątkową małżeńską.
Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje.
Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.), dalej zwana "P.p.s.a.", prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym.
Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Ciężar wykazania zasadności wniosku spoczywa zatem na osobie ubiegającej się o prawo pomocy. Owe wykazanie polegać więc będzie w rzeczywistości, na przedstawieniu w sposób przekonujący, że wnioskodawca nie dysponuje środkami, które mógłby przeznaczyć na uiszczenie kosztów sądowych i na wynagrodzenie pełnomocnika z wyboru.
Ponadto wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić poprzez złożenie stosownego oświadczenia, obejmującego dokładne dane o stanie rodzinnym i majątkowym. Wykazać, w rozumieniu powołanego przepisu, oznacza dowieść, udokumentować czy udowodnić a nie jedynie oznajmić czy poinformować (por. postanowienie NSA z 12 grudnia 2012 r., sygn. akt I FZ 513/12, treść dostępna w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych umieszczonej na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Od oceny referendarza rozpoznającego wniosek należy uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania pomocy prawnej.
Celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu i możliwości obrony swoich racji podmiotom, które znajdują się w sytuacji finansowej uniemożliwiającej poniesienie kosztów z tym związanych. Jest to forma dofinansowania strony postępowania sądowego z budżetu państwa i przez to zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w takim postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Przyznanie lub odmowa przyznania prawa pomocy winna wynikać z wzajemnej oceny dwóch elementów: kosztów, jakie musi ponieść strona na poczet prowadzonego postępowania, i jej aktualnej kondycji finansowej.
Skoro przyznanie prawa pomocy to w istocie "kredytowanie" kosztów postępowania z budżetu Państwa (tj. dodatkowe obciążenie innych obywateli) i dlatego winno być udzielane wyjątkowo, to w przypadku ubogiego społeczeństwa, jakim jest społeczeństwo polskie, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Koszty postępowania należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Obniżenie standardu życia w danym miesiącu wskutek konieczności poniesienia kosztów sądowych nie można utożsamiać z uszczerbkiem w swoim niezbędnym utrzymaniu.
Biorąc pod uwagę złożone przez skarżącego oświadczenie i dokumenty stwierdzić należy, że nie wykazał on, że spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Wnioskodawca podał, że prowadzi gospodarstwo domowe z żoną i małoletnią córką, jego dochody to kwota [...] zł brutto z wynagrodzenia na pracę i [...] zł z tytułu wynajmu mieszkania należącego do małoletniej córki, a wydatki w ostatnich dwóch miesiącach wyniosły [...] zł (na leki i ubrania). Wnioskodawca nie podał dochodów żony, bowiem istnieje między nimi rozdzielność majątkowa, ale według jego wiedzy nie uzyskuje one dochodów. Rodzina korzysta z posiłków sporządzonych przez teściową, nadto ona też ponosi opłaty za mieszkanie.
Powyższe dane okazały się niewystarczające do stwierdzenia jakie są faktyczne możliwości płatnicze skarżącego i jego rodziny, dlatego został on wezwany w trybie art. 255 P.p.s.a do uzupełnienia danych, m.in. w zakresie sytuacji majątkowej i dochodów żony. Przedłożone w wykonaniu tego zobowiązania dokumenty i oświadczenia nie usunęły jednakże wątpliwości co do zdolności skarżącego do poniesienia kosztów sądowych, co oznacza że wniosek nie może zostać uwzględniony. Podkreślić w tym miejscu należy, że wnioskodawca nie przedstawił żadnych dokumentów obrazujących sytuację jego żony, powołując się w tym zakresie na rozdzielność majątkową.
Tymczasem nieujawnienie tych istotnych danych nie byłoby usprawiedliwione nawet brakiem zgody żony na przekazanie dotyczących jej osoby dokumentów, czy też niechęcią zwrócenia się o takie dokumenty przez wnioskodawcę.
Jak bowiem stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny m.in. w postanowieniu z dnia 14 listopada 2011 r., sygn. akt II FZ 553/11 (publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl) "w zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawione na podstawie art. 255 p.p.s.a. do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy, gdyż należy mieć na względzie, że oceniając zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie częściowym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, należy odnieść jego sytuację majątkową do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 p.p.s.a."
Ponadto należy wyjaśnić, że fakt pozostawania małżonków w rozdzielności majątkowej nie wyklucza obowiązku podania danych dotyczących stanu majątkowego współmałżonka. Zgodnie bowiem z poglądem utrwalonym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, rozdzielność majątkowa małżeńska odnosi się wyłącznie do majątków współmałżonków (kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania majątkiem, zobowiązań małżonków wobec osób trzecich), a nie do ich wzajemnych obowiązków. W praktyce oznacza to, iż rozdzielność majątkowa nie zwalnia małżonka z pomocy finansowej. W tym miejscu należy przytoczyć treść art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r. poz. 788) stanowiącego, że małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli.
Dyspozycja tego przepisu nakłada na małżonków m.in. obowiązek szeroko pojmowanej wzajemnej pomocy, w tym również i w ponoszeniu kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Obowiązek ten istnieje niezależnie od łączącego małżonków ustroju małżeńskiego, obejmuje też sytuację pozostawania współmałżonków w separacji faktycznej (vide. postanowienia NSA z dnia 02 września 2009 r. sygn. akt I FZ 199/09, niepubl.; z dnia 19 maja 2009 r., sygn. akt I FZ 113-116/09, niepubl.; I FZ 125-126/09, niepubl.; z dnia 26 sierpnia 2009 r., sygn. akt I FZ 243/09, niepubl.; z dnia 19 sierpnia 2009 r., sygn. akt I FZ 336/09 niepubl.;
z dnia 26 listopada 2008 r., sygn. akt I FZ 463/08, niepubl.).
Ponadto wniosek R. S. budzi istotne wątpliwości co do kompletności i wiarygodności podanych w nim informacji. W ocenie referendarza sądowego, skarżący przedstawił dane niepełne i tylko takie, które mają świadczyć o jego trudnej sytuacji finansowej, po to tylko, żeby uzyskać zwolnienie od kosztów sądowych i pełnomocnika z urzędu. Wnioskodawca podał, że jego wynagrodzenie za pracę w kwocie [...] zł brutto oraz [...] zł z tytułu wynajmu nie wystarcza na zaspokojenie jakichkolwiek potrzeb jego i rodziny, z czym należy się zgodzić, bowiem są to środki znacznie poniżej minimum socjalnego, z których nie można się utrzymać samodzielnie, ani zapewnić bytu rodzinie. Faktyczny ciężar utrzymania rodziny, z tego co twierdzi strona, spoczywa na teściowej i stan ten – co jest wiadome z urzędu – utrzymuje się od jakiegoś czasu.
W ocenie referendarza sądowego, jest to nietypowa sytuacja, zważywszy na wiek wnioskodawcy oraz na to, że nie wykazał żadnych nadzwyczajnych okoliczności ograniczających jego możliwości zarobkowe (choroba, niepełnosprawność). Z jego oświadczeń nie wynika przy tym, aby podejmował jakiekolwiek działania zmierzające do polepszenia sytuacji swojej rodziny, np. poszukując lepiej płatnej pracy czy dodatkowego zatrudnienia, choćby dorywczo. Ponadto, w świetle opisanej przez stronę trudnej sytuacji finansowej, zdziwienie budzi sposób gospodarowania przez skarżącego należącym do córki, mieniem, które mogłoby stanowić dodatkowe źródło dochodów dla rodziny. Wnioskodawca, za wynajem stanowiącego własność córki lokalu mieszkalnego, pobiera bowiem czynsz, którego wysokość ([...] zł) jest - w ocenie referendarza sądowego – znacznie zaniżony.
Wobec powyższego należało przyjąć, że wnioskodawca nie wykazał, iż nie jest w stanie uiścić kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Złożone na urzędowym formularzu oświadczenie jest niepełne, nie zawiera bowiem wszystkich danych o sytuacji majątkowej, rodzinnej i finansowej skarżącego i jego małżonki, co uniemożliwia poczynienie kategorycznych ustaleń w sprawie.
Z tych względów, należało orzec jak w sentencji.