Uzasadnienie
L. i W.K. wnieśli skargę na bezczynność Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w postępowaniu w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2010 rok. W skardze tej zawarli wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych z powodu bardzo trudnej sytuacji materialnej.
W nadesłanych w dniu 14 maja 2020 r. formularzach PPF skarżący rozszerzyli zakres ww. wniosku o ustanowienie doradcy podatkowego.
Z oświadczeń skarżących wynika, że są małżeństwem, mieszkają razem i wspólnie z synem B.K. prowadzą gospodarstwo domowe. Oboje są osobami niepełnosprawnymi. Są właścicielami domu mieszkalnego o powierzchni 98m² oraz samochodu osobowego marki [...]. Nie posiadają żadnych oszczędności, papierów wartościowych i innych praw majątkowych czy wierzytelności. Utrzymują się z wynagrodzenia za pracę uzyskiwanego przez skarżącą w kwocie 2.368,56 zł, renty skarżącego w wysokości 780 zł oraz zasiłków pielęgnacyjnych w łącznej kwocie 431,68 zł. Z uwagi na pandemię COVID-19, syn nie pracuje.
Jako stałe wydatki i zobowiązania miesięczne skarżący wskazali: spłatę kredytu hipotecznego w wysokości ok. 70 USD, spłatę kredytów gotówkowych na zakup samochodu i zakup komputera oraz spłatę limitu kredytowego na kwotę 1.000 zł, opłaty za gaz 460 zł, za prąd ok. 350 zł, za wodę 200 zł, telefon i internet ok. 110 zł oraz koszty ubezpieczenia na życie ok. 68 zł. Dodatkowo ponoszą znaczne wydatki związane z wizytami u lekarza, zakupem leków i rehabilitacją (skarżąca posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności, zaś wobec skarżącego orzeczono znaczny stopień niepełnosprawności), a także dojazdem skarżącej do pracy, oddalonej o ok. 120 km od miejsca jej zamieszkania (z uwagi na pandemię - dojazdy do pracy czasowo zawieszone). Oświadczyli także, że od maja 2020 r. mają zablokowane konto i pomniejszone wynagrodzenie skarżącej w związku z zajęciem komorniczym z tytułu zwrotu odprawy.
Postanowieniem z dnia 20 maja 2020 r. sygn. akt I SPP/Go 28/20 referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim zwolnił skarżących od kosztów sądowych i oddalił wnioski w pozostałym zakresie.
W motywach uzasadnienia postanowienia referendarz wyjaśnił, że sytuacja finansowa i majątkowa wnioskodawców jest znana z urzędu, gdyż wielokrotne składali oni wnioski o przyznanie prawa pomocy w swoich licznych sprawach toczących się przed tutejszym Sądem (m.in. sygn. akt I SPP/Go 5/20, I SPP/Go 10/20, I SPP/Go 136/19, I SPP/Go 78/19, I SPP/Go 40/19, I SA/Go 349/19, I SA/Go 341/19, I SA/Go 104/19, I SA/Go 478/18, I SA/Go 350/18, I SA/Go 208/18 i 207/18, I SA/Go 175/18 i 174/18). Stwierdził, że w świetle oświadczeń skarżących oraz dokumentów nadesłanych w ww. sprawach ich sytuacja nie uległa znacznej zmianie.
W ocenie referendarza zasadne jest zwolnienie skarżących od ponoszenia kosztów sądowych. Z przedstawionych przez nich oświadczeń i dokumentów oraz akt innych postępowań wynika bowiem, że oboje są osobami niepełnosprawnymi, wymagającymi opieki lekarskiej i rehabilitacji. Posiadają dom mieszkalny o powierzchni 98m², w którym zamieszkują, oraz samochód. Nie mają oszczędności. Ich stałe wydatki pochłaniają całość uzyskiwanych dochodów. W tej sytuacji, poniesienie kosztów sądowych mogłoby narazić skarżących na uszczerbek utrzymania koniecznego.
Jednakże, referendarz stwierdził, że na obecnym etapie postępowania, brak jest podstaw do przyznania skarżącym doradcy podatkowego. Wyjaśnił, że na tym etapie postępowania przed sądem administracyjnym skarżący nie muszą być obowiązkowo reprezentowani przez zawodowego pełnomocnika. Analiza akt sprawy wskazuje nadto, że skarżący potrafią samodzielnie podejmować czynności w postępowaniu, o czym świadczy prawidłowe złożenie skargi oraz pism w postępowaniu dotyczącym przyznania prawa pomocy. Nadto referendarz wskazał, że o ile ponoszenie kosztów sądowych jest obowiązkiem strony, o tyle korzystanie z usług profesjonalnego pełnomocnika nie ma charakteru obligatoryjnego. Co więcej, sama konstrukcja postępowania sądowoadministracyjnego i wyznaczona w niej rola sądu, stanowią należytą gwarancję ochrony uprawnień strony.
Od powyższego postanowienia L. i W.K. wnieśli sprzeciw podnosząc, że powoduje ono, iż nie będą w pełni reprezentowani przed Sądem. Skarżący wskazali, że ich sprawy toczą się już kilka lat i mają dla nich negatywne konsekwencje finansowe. Podnieśli również, że od 2017 r. mają zajęte konto bankowe przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w związku ze sprawami w zakresie ulg podatkowych ponieważ corocznie organ podatkowy zalicza nadpłatę podatku na tę zaległość podatkową.
Nadto skarżący stwierdzili, że jeśli kontrola sądowoadministracyjna obejmuje całokształt działań administracyjnych to wnoszą o zwrot kwot zabranych im przez organ podatkowy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Stosownie do art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.) – powoływanej dalej jako: "P.p.s.a.", rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 (m.in. postanowień o przyznaniu, cofnięciu, odmowie przyznania prawa pomocy albo umorzeniu postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Po myśli § 2 ww. przepisu w sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu.
Zgodnie z treścią art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.), zaś w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie pełnomocnika (art. 245 § 3 tej ustawy).
W niniejszej sprawie skarżący wnieśli o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. o zwolnienie do kosztów sądowych oraz ustanowienie doradcy podatkowego.
Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.
Sąd decydując o udzieleniu stronie prawa pomocy w tym zakresie, musi przede wszystkim kierować się przesłankami z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., ale również odnośnie wniosku o przyznanie pełnomocnika procesowego z urzędu, Sąd powinien uwzględnić procesową konieczność jego powołania. W tym aspekcie Sąd bierze pod uwagę, w szczególności aktualne stadium postępowania, dotychczasowy sposób postępowania strony przed sądem, konieczność posiadania szczególnych uprawnień przy wykonywaniu czynności procesowych (przymus adwokacko-radcowski) (por. postanowienie NSA z dnia 15 marca 2010 r. sygn. akt II FZ 62/10 dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o sprawach na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl).
Ze złożonych przez skarżących wniosków o przyznanie prawa pomocy wynika, że oboje są osobami niepełnosprawnymi, wymagającymi opieki lekarskiej i rehabilitacji. Nie mają oszczędności a ich stałe wydatki pochłaniają całość uzyskiwanych dochodów.
Wobec powyższego, zgodzić się należy z referendarzem sądowym, że zasadne jest zwolnienie skarżących od kosztów sądowych bowiem poniesienie kosztów sądowych mogłoby narazić skarżących na uszczerbek utrzymania koniecznego.
Podzielić należy także wniosek referendarza, że pomimo trudnej sytuacji materialnej, na obecnym etapie postępowania, brak jest podstaw do ustanowienia dla skarżących doradcy podatkowego.
Jak słusznie zauważył referendarz sądowy analiza akt sprawy wskazuje, że skarżący potrafią samodzielnie podejmować czynności w postępowaniu. Świadczy prawidłowe złożenie skargi oraz pism w postępowaniu dotyczącym przyznania prawa pomocy. Natomiast na obecnym etapie postępowania korzystanie z usług profesjonalnego pełnomocnika nie ma charakteru obligatoryjnego.
Wyjaśnić trzeba, co też uczynił już referendarz sądowy, że konstrukcja postępowania sądowoadministracyjnego i wyznaczona w niej rola Sądu, stanowią należytą gwarancję ochrony uprawnień skarżącego. Zgodnie bowiem z art. 6 P.p.s.a, sąd administracyjny w razie uzasadnionej potrzeby udziela stronom występującym w sprawie bez adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego niezbędnych pouczeń co do czynności procesowych i skutków ich zaniedbań. Ponadto, jak stanowi art. 134 § 1 P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Oznacza, to że kontrola sądowoadministracyjna obejmuje całokształt działań organów administracyjnych, wskutek których mogło dojść do naruszenia prawa, niezależnie od zgłaszanych w tym względzie przez strony zarzutów (por. postanowienie NSA z dnia 20 marca 2013 r. sygn. akt II FZ 142/13 dostępne na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl).
Brak jest zatem podstaw do uznania, że odmowa ustanowienia pełnomocnika na obecnym etapie postępowania mogłaby spowodować dla skarżących jakiekolwiek ujemne następstwa procesowe czy też ograniczyć ich prawo do sądu.
Niemniej jednak, wbrew sugestii skarżących wynikających ze sprzeciwu, stanowiąca gwarancję ochrony uprawnień strony rola Sądu nie oznacza, że Sąd bezrefleksyjne będzie podzielał stanowisko strony wnoszącej skargę. Zaznaczyć należy, że strona niepodzielająca stanowiska sądu pierwszej instancji strona ma prawo do wnoszenia środków zaskarżenia od wydanych przez ten sąd.
Nadmienić również należy, że strona ma prawo wielokrotnego wystąpienia z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w tej samej sprawie. Ponowne złożenie wniosku może być spowodowane w szczególności zmianą sytuacji majątkowej strony w odniesieniu do sytuacji, na podstawie której został rozpoznany poprzedni wniosek, jak również zmianą etapu postępowania, w szczególności gdy skarżący wnosi o ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika w celu sporządzenia skargi kasacyjnej (por. L. Kuligowska, A. Madej, Prawo pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym - zagadnienia proceduralne, PS 2007, nr 9, s. 86 oraz H. Knysiak-Siuda [w:] M. Romańska, H. Knysiak-Siuda, T. Woś, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wydanie 4, Tezy do art.243, LEX).
Mając na uwadze powyższe Sąd, na podstawie art. 260 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.