Uzasadnienie
Uchwałą (...) z 25 czerwca 1999 r. podjętą na podstawie art. 33 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych /Dz.U. nr 19 poz. 145 ze zm./ Rada Okręgowa Izby Radców Prawnych w T. odmówiła wpisania skarżącego na listę aplikantów radcowskich, ponieważ "uzyskał łącznie 12 punktów i tym samym sklasyfikowany został na 3 miejscu na liście kandydatów po ukończonej aplikacji sądowej", poza limitem 2 miejsc dla takich osób.
W odwołaniu skarżący wniósł o wpisanie go na listę aplikantów radcowskich w szczególności podkreślając, że nie ma w ustawie o radcach prawnych przepisu upoważniającego organy samorządu radcowskiego do nierównorzędnego traktowania osób ubiegających się o taki wpis przez wydzielenie odrębnego limitu miejsc dla osób, które ukończyły inną aplikację. Jego zdaniem wprowadzenie takiego limitu narusza również art. 31 ust. 3, art. 32 i art. 65 ust. 1 Konstytucji RP oraz łączące się z ochroną podstawowych praw obywateli orzecznictwo sądowe eksponowana zwłaszcza w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 26 listopada 1991 r. II SA 937/91 /ONSA 1993 Nr 1 poz. 10/, 9 października 1998 r. II SA 1246/98 - Jurysta 1998 nr 12 str. 25 i 4 marca 1999 r. II SA 1691/98 - Wokanda 1999 nr 7 str. 36 oraz Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca 1993 r. III ARN 33/93 /Państwo i Prawo 1994 nr 9 str. 111/.
Utrzymując 1 października 1999 r. w mocy tę uchwałę Krajowa Rada Radców Prawnych nie dostrzegła w niej naruszeń prawa dodając, że w odwołaniu nie podniesiono zarzutów mających wpływ na wynik sprawy.
W skardze do Sądu skarżący obszernie rozwinął główne tezy sformułowane w odwołaniu dodatkowo eksponując naruszenie przez organy obu instancji art. 25 ust. 2 ustawy zawierającego preferencje dla osób po zakończonej egzaminem z pozytywnym wynikiem innej aplikacji.
W odpowiedzi nie znaleziono podstaw do uwzględnienia skargi.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
W rozpoznawanej sprawie podstawowe znaczenie ma ocena, czy w świetle obowiązujących, kluczowych regulacji dotyczących praw obywateli, dopuszczalne jest wydzielenie odrębnego limitu miejsc dla osób legitymujących się ukończeniem z pozytywnym wynikiem innej aplikacji.
Obszerne wywody łączące się z odpowiedzią na takie pytanie znalazły się w uzasadnieniu wyroku II SA 202/99 z dnia 23 marca 1999 r., które skład orzekający w niniejszej sprawie podziela i do nich ściśle nawiązuje.
Przede wszystkim należy przypomnieć, że w pierwszej wersji art. 25 ust. 2 ustawy miał następujące brzmienie: "Od wymogu odbycia aplikacji radcowskiej można zwolnić osobę, która odbyła aplikację sądowa, arbitrażowa, notarialną lub prokuratorską i złożyła odpowiedni egzamin". Po sześciu latach - na podstawie art. 7 pkt 6 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych /Dz.U. nr 33 poz. 175/ - zawarte w art. 25 ust. 2 wyrazy "Można zwolnić osobę" zastąpiono wyrazami "jest zwolniona osoba", wskutek czego ta grupa mogła przystąpić do egzaminu radcowskiego bez odbywania aplikacji radcowskiej.
Obecnie - stosownie do art. 2 pkt 24 lit. "b" ustawy z dnia 22 maja 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o adwokaturze, ustawy o radcach prawnych oraz niektórych innych ustaw /Dz.U. nr 75 poz. 471/ - art. 25 ust. 2 ma następujące brzmienie: "Rada okręgowej izby radców prawnych, aplikantom radcowskim wpisanym na listę po odbyciu zakończonej egzaminem z pozytywnym wynikiem aplikacji sądowej, prokuratorskiej, notarialnej lub adwokackiej, może skrócić okres aplikacji radcowskiej do lat dwóch, jak również zwolnić od odbycia aplikacji".
Przepis ten jest zamieszczony w rozdziale 3 ustawy poświęconym uprawnieniom do wykonywania zawodu radcy prawnego, a nie w rozdziale 4 dotyczącym aplikacji radcowskiej. Przy analizowaniu jego treści w ramach wykładni systemowej jest to bardzo istotne, gdyż wskazuje na dokonana przez samego ustawodawcę ocenę kwalifikacji osób kończących jedną z wymienionych aplikacji egzaminem z wynikiem pozytywnym. Biorąc pod uwagę pożądane i cenne dla każdej korporacji przemieszczenia kadrowe w zawodach prawniczych, w kolejnych zmianach tego przepisu chodziło jedynie o tryb uzupełnienia wiedzy potrzebnej w zawodzie radcy prawnego o problematykę pominiętą lub zbyt wąsko omawianą w innych aplikacjach. W rezultacie takie osoby początkowo fakultatywnie, później - obligatoryjnie zwalniano z aplikacji radcowskiej, by ostatnio przejść na uznaniową konstrukcję mieszaną w postaci możliwości skrócenia do lat dwóch lub całkowitego zwolnienia z tej formy przygotowania do zawodu, ale po uprzednim wpisaniu na listę aplikantów radcowskich.
Osoby z ukończoną pozytywnym egzaminem aplikacja nie mają określonego w ustawie odrębnego trybu wpisywania ich na listę: aplikantów radcowskich. Oznacza to, że cale postępowanie łączące się z wpisem musi również wobec nich uwzględniać prawo obywateli do wyboru i wykonywania zawodu /przygotowania do niego/ gwarantowane przez art. 65 ust. 1 Konstytucji i art. 6 Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych z 16 grudnia 1966 r. ratyfikowanego przez Polskę 3 marca 1977 r., zajmującego według art. 87 ust. 1 i art. 91 Konstytucji szczególnie wysokie miejsce w systemie źródeł prawa. Według sformułowanej w art. 32 ust. 1 Konstytucji zasady równości wobec prawa nie można w podobnych sytuacjach różnicować tych praw podmiotowych, chyba że istnieje konieczność ochrony innych konstytucyjnych zasad.
Co więcej - różnicowanie praw podmiotowych w takich przypadkach musi następować zawsze z poszanowaniem zasady sprawiedliwości społecznej, na co często zwraca uwagę Trybunał Konstytucyjny. W swoim orzecznictwie wielokrotnie akcentował on konieczność interpretowania przepisów prawnych w sposób odpowiadający celom jakim maja one służyć, zaś w przypadkach wątpliwych - przyjmowanie wariantu wykładni najpełniej odpowiadającego zasadom konstytucyjnym /np. uzasadnienie uchwały TK z dnia 26 marca 1996 r. W 13/95 i z dnia 18 czerwca 1996 r. W 19/95 - OTK 1996 z. 2 str. 124 i z. 3 str. 225/. W rezultacie przy sądowej kontroli legalności czynności i aktów organu może zaistnieć konieczność pominięcia normy prawnej sprzecznej z celami jakie ma realizować zawierający ją akt prawny lub z normami zawartymi w aktach wyższego rzędu, łącznie z Konstytucją. W takich sytuacjach sąd obowiązany jest ocenić czynność lub akt organu jako wadliwe z odpowiednimi konsekwencjami dla wyniku sprawy.
Skarżący ubiegając się o wpis na listę aplikantów radcowskich korzystał z przypomnianych w zarysie praw podmiotowych. Organy obu instancji przyjęły natomiast według opracowanych przez siebie regulaminów, że skarżący mógł być tylko sklasyfikowany w ramach odrębnego dla innych egzaminowanych już aplikantów limitu 2 miejsc i zajmując trzecią lokatę nie mógł być wpisany na listę aplikantów radcowskich.
W uzupełnieniu dotychczasowych wywodów należy z całą mocą, podkreślić, że zwolnienie osób po ukończonej jednej aplikacji od obowiązku uczestniczenia w pierwszym etapie konkursu, nie może być uważane za okazane im uznaniowe preferencje. Każda aplikacja przygotowuje do określonego zawodu prawniczego, a kończący ją z wynikiem pozytywnym egzamin jest dowodem wykazania się przez aplikanta przygotowaniem do wykonywania np. obowiązków sędziego, prokuratora czy adwokata. Za sprzeczną z art. 25 ust. 2 ustawy i wręcz niezrozumiałą należałoby uznać praktykę poddawania takich osób sprawdzianowi z przedmiotów objętych złożonymi przez nie egzaminami - w postępowaniu kwalifikacyjnym na aplikacje radcowską, w którym chodzi o ocenę ogólnej wiedzy kandydata nabytej w czasie studiów.
W konsekwencji należało przyjąć, że kandydaci wyłonieni po pierwszym etapie konkursu i osoby po innej aplikacji poddane jednoetapowemu postępowaniu kwalifikacyjnemu z zakresu uzupełniającej problematyki, miały równe prawa do ubiegania się o wpis na listę aplikantów radcowskich w ramach łącznego limitu.
Odmowa wpisania skarżącego na listę aplikantów, dokonana przez organy obu instancji z powodu sklasyfikowania go poza limitem 2 miejsc wyodrębnionych dla osób po wcześniej ukończonej jednej z aplikacji, nastąpiła z naruszeniem prawa materialnego, którym w tej sprawie są przede wszystkim stosowane bezpośrednio przez art. 8 Konstytucji jej art. 32 ust. 1 i art. 65 ust. 1 oraz art. 6 Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych. W ocenie sądu organy obu instancji nie wykazały, że odeszły od tych zasad i praw podmiotowych w celu ochrony innych, społecznie usprawiedliwionych okolicznościami sprawy, zasad konstytucyjnych. Z tych względów sąd odmówił zastosowania sprzecznych z nimi unormowań zawartych w par. 20 regulaminu KRRP i uchwale ROIRP z 10 marca 1999 r., dotyczących wydzielenia dla osób po jednej z ukończonych wcześniej aplikacji limitu 2 miejsc.
W zaistniałej sytuacji na podstawie art. 22 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 1 oraz art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ orzeczono jak w sentencji.