Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia [...] października 2018 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze, działając na podstawie art. 2, art. 9 ust. 1, ust. 1a i ust. 2, art. 19 ust. 1 oraz art. 23 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2018 r. poz. 554) utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] sierpnia 2018 r., znak [...], w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Orzeczenia zapadły w następującym stanie prawnym i faktycznym.
Decyzją z dnia [...] września 2017 r., znak [...], Prezydent Miasta przyznał K. G., jako osobie uprawnionej, świadczenia z funduszu alimentacyjnego w kwocie 500 zł miesięcznie na okres od [...].10.2017 r. do [...].04.2018 r. W dniu [...].06.2018 r. do organu I instancji wpłynęło postanowienie Komisariatu Policji z [...].05.2018 r., zatwierdzone przez prokuratora Prokuratury Rejonowej [...].06.2018 r., sprawa [...], o umorzeniu dochodzenia w sprawie uchylania się od wykonania ciążącego na M. G. z mocy wyroku Sądu Rejonowego Wydział III Rodzinnych i Nieletnich sygn. akt [...] obowiązku łożenia na utrzymanie syna K. G. renty alimentacyjnej w kwocie 300 zł miesięcznie, w okresie od [...].10.2017 r. do [...].05.2018 r. wobec faktu, że podejrzany zmarł (art. 17 § 1 pkt 5 K.p.k.). Z uzasadnienia powyższego postanowienia wynika, że Komisariat Policji prowadził dochodzenie w sprawie uchylania się od obowiązku alimentacyjnego zobowiązanego M. G. W prowadzonym postępowaniu ustalono, że zobowiązany M. G. był poszukiwany jako osoba zaginiona do [...].03.2018 r., kiedy to w wyniku prowadzonych czynności ustalono, że zmarł [...].11.2008 r. jako n/n mężczyzna. Okoliczność zgonu zobowiązanego do alimentów w dniu [...].11.2008 r. potwierdza również odpis skrócony aktu zgonu, który wpłynął do organu I instancji w [...].05.2018 r.
Decyzją z dnia [...] czerwca 2018 r., znak [...], Prezydent Miasta uchylił ww. własną decyzję z dnia [...] września 2017 r., znak [...], o przyznaniu świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz K. G. Następnie organ I instancji decyzją z dnia [...] sierpnia 2018 r., znak [...], ustalił nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone K. G. w kwocie 500 zł miesięcznie, łącznie 3 500 zł za okres od [...].10.2017 r. do [...].04.2018 r. i zobowiązał go do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie 3 500 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, które na dzień wydania decyzji wyniosły 141,82 zł.
W odwołaniu od powyższej decyzji K. G. oświadczył, że o zgonie ojca dowiedział się dopiero [...].04.2018 r. i wniósł o umorzenie postępowania w sprawie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie uwzględniło odwołania i wymienioną na wstępie decyzją z dnia [...] października 2018 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, że decyzja organu pierwszej instancji wydana została zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa, zwracając przy tym uwagę na to, że wszystkie okoliczności sprawy zostały przez organ pierwszej instancji dokładnie wyjaśnione. SKO podniosło, że odwołujący się pobierał świadczenia z funduszu alimentacyjnego do [...].04.2018 r. pomimo śmierci dłużnika alimentacyjnego, w związku z czym świadczenie wypłacone w okresie od 1.10.2017 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym.
W skardze do Sądu K. G. nie zgodził się z wydaną przez organ decyzją i wniósł o umorzenie postępowania. Powtórzył, tak jak w odwołaniu, że o śmierci ojca dowiedział się w kwietniu 2018 r. od swojej matki.
W udzielonej odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji.
W dniu rozprawy obecna Prokurator Prokuratury Rejonowej wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i oświadczyła, że skarżący nie został uznany za pokrzywdzonego i nie brał udziału w żadnym etapie postępowania karnego. Postanowienie o umorzeniu śledztwa z [...].03.2018 r. nie zostało mu doręczone. O śmierci ojca skarżącego poinformowani zostali tylko matka skarżącego i brat zmarłego.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Podstawę materialnoprawną przedmiotowych rozstrzygnięć stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r. poz. 554, z późn. zm., dalej powoływana jako ustawa). Zgodnie z jej art. 23 ust. 1, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Z kolei w myśl art. 2 ust. 7 lit. a) ustawy, nienależnie pobrane świadczenia to świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części.
Przesłanki wskazane w cyt. przepisie odwołują się do świadomości świadczeniobiorcy, do jego winy w ujęciu subiektywnym (zob. wyrok WSA w Rzeszowie z 8.11.2017 r., II SA/Rz 1023/17 i przywołane tam orzecznictwo, którego poglądy Sąd w niniejszym składzie w pełni podziela). Podstawa zwrotu określona w art. 2 pkt 7 lit. a) ustawy nawiązuje do zaniechania udzielenia organowi informacji w trakcie korzystania ze świadczenia (zob. A. Korcz–Maciejko, Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Komentarz, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2010, str. 70–71; również NSA w wyroku z 10.08.2017 r., I OSK 2903/15). Dlatego też w postępowaniu o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z winy strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego w rozumieniu art. 2 pkt 7 ustawy. Zdaniem Sądu, przyjęcie w przedmiotowej sprawie, że pobrane świadczenie było nienależne w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. a ustawy, wymagało wykazania negatywnego zachowania skarżącego, ukierunkowanego na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych.
Obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz z zaistnieniem "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są zaś pojęciami tożsamymi. W orzecznictwie słusznie zwraca się bowiem uwagę na to, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). Przyjmuje się, że obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia (por. wyrok NSA z 14.12.2009 r., I OSK 826/09).
Reasumując, "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, zaś "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania).
W przedmiotowej sprawie, co nie może nie zostać zauważone, organy tak I jak i II instancji w ogóle nie zbadały kwestii wiedzy skarżącego odnośnie śmierci jego ojca (dłużnika alimentacyjnego), chociaż skarżący w toku postępowania administracyjnego oświadczał wyraźnie, że o śmierci tej dowiedział się dopiero w kwietniu 2018 r. Wobec tego, uwzględniając twierdzenie skarżącego, że nie posiadał on żadnej wiedzy o śmierci dłużnika alimentacyjnego do kwietnia 2018 r., okoliczności te wymagały wyjaśnienia i uzupełnienia postępowania dowodowego, w szczególności poprzez zwrócenie się o informacje do organów Policji co do okoliczności związanych z rozpoznaniem M. G. i datą, w której zostało stwierdzone, że on zmarł. Organ nie wyjaśnił, kto i kiedy w postępowaniu karnym dokonał identyfikacji zwłok. Organ nie wyjaśnił nawet, kiedy i przez kogo został zgłoszony zgon dłużnika alimentacyjnego, kiedy w związku z tym został wydany akt zgonu.
Tymczasem, wobec wątpliwości i znacznego upływu czasu między stwierdzoną datą zgonu a dalszymi czynnościami może to mieć znaczenie dla ustalania świadomości skarżącego co do tej okoliczności faktycznej.
W świetle zaprezentowanych wyżej rozważań prawnych stwierdzić trzeba, że brak ustaleń w niniejszym zakresie narusza przepisy postępowania, a mianowicie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., które formułują obowiązującą w procedurze administracyjnej zasadę prawdy obiektywnej. Równocześnie organy obydwu instancji naruszyły przepis prawa materialnego zawarty w art. 2 pkt 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez jego błędną wykładnię polegającą na rozpatrywaniu kwestii nienależnie pobranego świadczenia w całkowitym oderwaniu od czynnika subiektywnego w postaci winy świadczeniobiorcy.
Ponownie rozpoznając sprawę organ pierwszoinstancyjny w pierwszej kolejności ustosunkuje się do twierdzeń skarżącego o tym, że pobierając sporne świadczenia za okres po śmierci dłużnika alimentacyjnego nie był świadomy, że on zmarł, a także - o ile uzna to za potrzebne - podejmie stosowne czynności zmierzające do weryfikacji jego twierdzeń w tej kwestii. Dopiero wówczas organ wyda rozstrzygnięcie kierując się wskazaniami zawartymi w niniejszym uzasadnieniu wyroku co do wykładni przepisów mających zastosowanie w sprawie i zajmie stanowisko, czy zachodzi któraś z przesłanek wskazanych w art. 2 pkt 7 ustawy.
Sąd potwierdza, że świadczenie wypłacone i przyznane skarżącemu było świadczeniem nienależnym. Z chwilą śmierci ojca skarżącego, jako dłużnika alimentacyjnego, ustało prawo do pobierania tego świadczenia. Ustosunkowując się do zawartego w skardze wniosku skarżącego o umorzenie postępowania stwierdzić trzeba, że na tym etapie postępowania Sąd nie mógł umorzyć postępowania administracyjnego, ponieważ organ nie przeprowadził postępowania wyjaśniającego na okoliczność powzięcia przez skarżącego wiedzy na okoliczność śmierci ojca. Sąd w zakresie tych ustaleń nie może zastępować organu. Jeżeli w niniejszej sprawie organ w toku dalszego postępowania ustali, że skarżący dopiero w dniu [...] kwietnia 2018 r. dowiedział się o zgonie dłużnika alimentacyjnego, to umorzy postępowanie z uwagi na brak spełnienia przesłanki pobrania "nienależnie pobranego świadczenia".
Zważywszy wszystkie podniesione wyżej okoliczności Sąd orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302).
Cytowane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query.