Uzasadnienie
Decyzją z dnia 9 listopada 2021 r., nr ŚRA.525.2.2.2021, Burmistrz Tucholi odmówił I. P. (skarżącej) umorzenia należności wypłaconych osobom uprawnionym: [...], [...], P. i K. rodzeństwu Z. z tytułu zaliczki alimentacyjnej za okresy świadczeniowe od 1 kwietnia 2006 r. do 30 września 2008r. w łącznej kwocie [...]zł oraz świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okresy świadczeniowe od 1 marca 2009r. do 31 sierpnia 2014 r. w łącznej kwocie [...]zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w wysokości [...] zł na dzień wydania niniejszej decyzji.
W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że w drodze przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego w sprawie wniosku strony o umorzenie należności ustalono, iż skarżąca jest osobą, wobec której sąd powszechny zasądził alimenty na rzecz dzieci w łącznej wysokości 430 zł, która nie wywiązywała się z nałożonych obowiązków, jest osobą w ciężkiej sytuacji zdrowotnej, bezrobotną z orzeczoną umiarkowaną niepełnosprawnością. Wskazał jednocześnie, że od 2006 roku strona nie podjęła ani razu zatrudnienia, aby choć w części spłacić swoje zobowiązania alimentacyjne wobec dzieci, zaś z wydruku informacji o długu dłużnika wynika, iż miesięczne wpłaty do komornika sądowego na rzecz wierzycieli od 2009 roku były bardzo niskie (od 50 zł do 100 zł) i nie zaspokajały kwot zasądzonych na dzieci alimentów.
W ocenie organu wskazywane przez skarżącą okoliczności, dotyczące jej sytuacji dochodowej i rodzinnej, nie należą do wyjątkowych na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych, przy czym nawet bardzo trudna sytuacja dłużnika alimentacyjnego nie stanowi przesłanki do umorzenia należności. Wskazał, że rodzina skarżącej posiada dochód w postaci świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości 1971,00 zł miesięcznie, miesięczne obciążenia finansowe wynoszą 1.130,00 zł, skarżąca wydaje 130,00 zł miesięcznie na leki. Dokonywanie zwrotu należności nie uniemożliwia więc w ocenie organu skarżącej zaspokajania niezbędnych potrzeb. Organ zauważył, że skarżąca otrzymuje pomoc od współlokatora G. K. w formie możliwości wspólnego z nim mieszkania, czy też ponoszenia kosztów stałych, miesięcznych rachunków, jedzenia i leków. Wskazał, że posiadane przez skarżącą orzeczenia nie wskazują, by była ona całkowicie niezdolna do samodzielnej egzystencji, ani też by zły stan zdrowia ma charakter trwały.
Zauważył, że skoro stan zdrowia i sytuacja dochodowa utrudniały wywiązywanie się z obowiązku alimentacyjnego, to należało przede wszystkim wystąpić do sądu zmianę orzeczenia w przedmiocie alimentacji. Dostrzegając, że sytuacja materialno-bytowa skarżącej jest niewątpliwie trudna, organ stwierdził, że brak jest uzasadnienia dla zastosowania najdalej idącej ulgi w spłacie należności w postaci ich umorzenia.
W odwołaniu od powyższej decyzji, skarżąca zarzuciła, że Ośrodek Pomocy Społecznej w T. nierzetelnie przeprowadził wywiad środowiskowy z którego wynika że strona, jako osoba bezdomna, rzekomo prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z G. K. u którego była gościnnie podczas wywiadu środowiskowego. Wytknęła też ustalenie o przekroczeniu przez nią progu dochodowego, co jest niemożliwe wobec braku jakichkolwiek dochodów. Podkreśłiła, że u G. K. nie mieszka, ani nie prowadzi z nim wspólnego gospodarstwa domowego. Wyjaśniła, że jej rodziną jest tylko jedyna siostra S. z którą OPS nie przeprowadził żadnego wywiadu środowiskowego. Podkreśliła, że wskutek swojej niepełnosprawności nie może podjąć pracy, a tym samym spłacać zadłużenia.
Po rozpoznaniu odwołania od powyższej decyzji, decyzją z dnia 27 grudnia 2021 r., nr SKO-4111/1978/21, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bydgoszczy:
- - uchyliło w całości rozstrzygnięcie I instancji i orzekło o: - odmowie umorzenia należności wypłaconych osobom uprawnionym J., J., P. i K. rodzeństwo Z. z tytułu zaliczki alimentacyjnej za okresy świadczeniowe od 1 kwietnia 2006 r. do 30 września 2008 r. w łącznej kwocie 11.519,85 zł oraz świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okresy świadczeniowe od 1 marca 2009 r. do 31 sierpnia 2014 r. w łącznej kwocie 20.207,96 zł,
- - umorzeniu stronie odsetek ustawowych za opóźnienie od należności w wysokości 15.637,46 zł.
W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia po przytoczeniu stanu faktycznego ustalonego przez organ I instancji, podjęte rozstrzygnięcie oparł o następujące ustalenia i rozważania:
Pismem z dnia 20 września 2021 r. strona wniosła o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości. Wskazała, że starała się wypłacać kwotę, na która ją stać ale nie może pracować od pewnego czasu dorywczo ze względu na swoją niepełnosprawność. Strona jest osobą bezdomną, bez środków do życia, od kilku lat korzysta z pomocy znajomych. Strona nie jest w stanie dorabiać, gdyż nie powala jej na to stan zdrowia. Z zaświadczenia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Tucholi z dnia 27 września 2021 r. Nr Kmp 1/06 wynika, że w okresie od 2015 roku do 9 sierpnia 2021 r. wyegzekwowana została od dłużniczki kwota 8103,92 zł. Z karty informacyjnej Ośrodka Pomocy Społecznej w Tucholi z dnia 30 września 2021 r. wynika, że w strukturę rodziny wchodzą trzy osoby, dochód na osobę w rodzinie wynosi 958,90 zł. Strona prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z p. G., jest osobą bezrobotną, zrejestrowaną w PUP w Tucholi bez prawa do zasiłku, posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, rodzina utrzymuje się ze świadczenia pielęgnacyjnego.
Z oświadczenia strony z dnia 29 września 2021 r. wynika, że nie posiada żadnego dochodu ani żadnego majątku, nie posiada stałego miejsca zamieszkania, strona przebywa u przyjaciela G. K., który ponosi koszty związane z wykupem lekarstw oraz utrzymaniem strony, jest zarejestrowana w PUP Tuchola jako bezrobotna. Z pisma Ośrodka Pomocy Społecznej w Tucholi z dnia 11 października 2021 r. wynika, że p. G. K. pobiera w tut. Organie świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką w wysokości: 1830 w okresie od 1 kwietnia 2020 r. do 31 grudnia 2020 r. w kwocie 1830 zł, 1971 zł w okresie od 1 stycznia 2021 r. do nadal. Z informacji o długu dłużnika stan na dzień 9 listopada 2021 r. wynika, że Dług dłużnika do spłaty 47.365,27 zł, pozostała kwota do spłacenia z wypłaconych świadczeń z FA 20207,96, kwota odsetek 15637,46 zł.
Z cz. IX wywiadu z dnia 13 stycznia 2021 r. wynika, że p. F. K. mieszka wraz z synem G. i jego partnerką - p. I. P., klient otrzymuje świadczenie pielęgnacyjne a partnerka nie ma własnego dochodu.
Podstawę materialno-prawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2020 r., poz. 808 ze zm., dalej zwana: u.p.o.u.a).
Stosownie do treści art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.
Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że strona nie posiada dochodu, jest zarejestrowana w PUP jako osoba bezrobotna i posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności.
Dłużnicy alimentacyjni to z reguły osoby mające określone trudności w spłacie swojego zadłużenia. Dlatego też przyjmuje się w orzecznictwie sądowym, że sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 21 lipca 2020 r. I OSK 3074/19. z 27.10.2020.r I OSK 1015/201. W innym bowiem wypadku, korzystanie z możliwości, jaką daje art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. byłoby w istocie regułą, a to wypaczałoby sens tego przepisu. Samo zatem uzyskiwanie niskich dochodów, bądź też ich nieuzyskiwanie nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. Zła sytuacja jest bowiem cechą większości zobowiązanych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 18 marca 2021 r. II SA/Rz 27/21 LEX nr 3172155).
Mając na uwadze sytuację życiową strony, tut. Kolegium na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. w zw. z art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. orzekło o uchyleniu zaskarżonej decyzji w całości i odmowie umorzenia należności wypłaconych osobom uprawnionym J., J., P. i K. rodzeństwo Z. z tytułu zaliczki alimentacyjnej za okresy świadczeniowe od 1 kwietnia 2006 r. do 30 września 2008 r. w łącznej kwocie 11.519,85 zł oraz świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okresy świadczeniowe od 1 marca 2009 r. do 31 sierpnia 2014 r. w łącznej kwocie 20.207,96 zł i umorzeniu stronie odsetek za opóźnienie od należności w wysokości 15.637.46 zł.
W skardze na powyższą decyzję strona wniosła o jej uchylenie. Podniosła, że w odwołaniu wskazywała, iż w jej ocenie ośrodek pomocy społecznej nierzetelnie przeprowadził wywiad środowiskowy w zakresie, w jakim wynika z niego, że prowadzi ona wspólne gospodarstwo domowe z G. K.. Wskazała, że w trakcie wywiadu była u niego tylko gościnnie, nie mieszka z nim i nie ma żadnego dochodu. Łącznie pomaga jej siedem rodzin, przy czym tylko dochód ww. uwzględniono dochód G. K., u którego akurat przebywała. Podkreśliła swoją trudną sytuację zdrowotną niepozwalającą na podjęcie zatrudnienia i spłatę należności. W jej ocenie organ nieprawidłowo zastosował art. 138 § 2 k.p.a., winien bowiem uchylić decyzję Burmistrza i przekazać mu sprawę do ponownego rozpoznania z uwagi na błędne ustalenia faktyczne – nieprawidłowe stwierdzenie, że prowadzi ona gospodarstwo domowe z G. K..
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje
Na wstępne wyjaśnić należy, iż sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs? ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 1842 ze zm.). Zgodne z tym przepisem przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.
Skarga okazała się zasadna.
Ocena zaskarżonej decyzji przeprowadzona w zakresie wynikającym z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej zwaną: "p.p.s.a.", doprowadziła Sąd do stanowiska, że w toku postępowania administracyjnego uchybiono prawu procesowemu, w sposób uzasadniający uwzględnienie skargi.
Podstawą materialnoprawną kontrolowanego orzeczenia był art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 1205), zwaną dalej: "ustawą o pomocy". Zgodnie z jego treścią organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.
Treść tego przepisu nie pozostawia wątpliwości, że rozpoznając wniosek o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego (wraz z odsetkami) organ wydaje decyzję, która zapada w ramach tzw. uznania administracyjnego, o czym przesądza użyte przez ustawodawcę sformułowanie: "organ może umorzyć". Oznacza to sytuację, w której właściwy organ administracji ma możliwość wyboru rozstrzygnięcia, z jednej strony może bowiem umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych (lub odsetki od tych należności, jeżeli zostały także objęte przez wnioskodawcę przedmiotem żądania) w całości lub w części, z drugiej zaś może odmówić zastosowania tego rodzaju ulgi. Istotne jest, że działanie w ramach uznania administracyjnego nie oznacza jakiejkolwiek dowolności. Działanie organu doznaje ograniczenia zasadami postępowania administracyjnego, w szczególności zasady prawdy obiektywnej, wyrażonej w art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r., poz. 1257), dalej zwanej "K.p.a.", uzupełnionej postanowieniami art. 77 § 1 K.p.a., jak również zasadami i celami określonymi w ustawie o pomocy, (vide: wyrok WSA w Łodzi z 19 listopada 2010 r., II SA/Łd 1048/10, LEX nr 755689).
Przyjąć zatem należy, że – stosownie do art. 30 ust. 2 in fine ww. ustawy – to sytuacja dochodowa i rodzinna wnioskodawcy stanowi co do zasady przesłankę umorzenia przez organ właściwy wierzyciela tego rodzaju należności, jednakże wybór rozstrzygnięcia po dokonaniu jej analizy, należy ostatecznie do organu administracji, który przedstawia swoje stanowisko w sposób wyczerpujący i logiczny, w oparciu o całokształt materiału dowodowego (art. 80 K.p.a.).
W orzecznictwie przyjmuje się, że pod pojęciem "sytuacji dochodowej" należy rozumieć sytuację finansową dłużnika alimentacyjnego, w tym zwłaszcza jego możliwości zarobkowe, skoro rozważeniu podlega umorzenie świadczeń pieniężnych, a w związku z tym, należy oceniać obiektywną możliwość spłaty zadłużenia (chociażby przez pryzmat możliwości zdrowotnych), uwzględniając przy tym okoliczności jego powstania, a także biorąc pod uwagę zdarzenia zaistniałe po ustaleniu zobowiązania, które z przyczyn niezależnych od dłużnika alimentacyjnego uniemożliwiałyby mu zwrócenie długu (vide: wyrok WSA w Gdańsku z 9 listopada 2017 r., III SA/Gd 728/17, LEX nr 2394268).
Z kolei na "sytuację rodzinną" składa się ustalenie, czy dłużnik alimentacyjny gospodarstwo prowadzi samodzielnie, czy też wspólnie z innymi osobami oraz czy i jakie świadczenia ponosi na ich rzecz (vide: wyrok WSA w Rzeszowie z 13 czerwca 2018 r., II SA/Rz 407/18, LEX nr 2523852).
Kontrola decyzji uznaniowej dokonywana przez sąd w przedmiocie umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego sprowadza się do badania czy organ przy wydaniu tej decyzji nie przekroczył granic uznania dozwolonego prawem, czy właściwie ocenił stan faktyczny sprawy – co rzecz jasna musi być poprzedzone ustaleniami faktycznymi, a analiza materiału dowodowego, musi wynikać z należycie poczynionych ustaleń faktycznych.
Oceniając zaskarżoną decyzję pod tym kątem stwierdzić należy, że dokonana przez organy, zwłaszcza zaś przez organ odwoławczy ocena materiału dowodowego nie spełnia standardów wynikających z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., albowiem nie została oparta na należycie ustalonym stanie faktycznym sprawy.
Na organie odwoławczym ciąży obowiązek poczynienia własnych istotnych dla sprawy wyczerpujących ustaleń faktycznych i dokonanie ich analizy pod kątem zastosowania przepisów prawa materialnego stanowiących podstawę prawną rozstrzygnięcia, zwłaszcza, kiedy uchyla decyzję pierwszoinstancyjną, co miało miejsce w przedmiotowej sprawie. Przepis prawa materialnego stanowiący podstawę prawną odmowy wnioskowanej ulgi stwarza wymagania ustalenia i rozważenia dwóch okoliczności jej udzielenie, tj. sytuację dochodową i rodzinną wnioskodawcy. Okoliczności te nie zostały ustalone w sposób wyczerpujący, ani też w konsekwencji nie zostały rozważone. W istocie rozważania organu odwoławczego ograniczyły się do przytoczenia poglądów orzecznictwa, z których wynika, że nie mogą stanowić podstawy udzielenia dochodzonej ulgi trudności w spłacie swojego zadłużenia, uzyskiwanie niskich dochodów, bądź też ich nieuzyskiwanie oraz niewyróżniająca się sytuacja rodzinna i dochodowa na tle innych dłużników alimentacyjnych.
Organ powołał się również na "sytuację życiową strony", którą scharakteryzował jedynie faktem, że: "strona nie posiada dochodu, jest zarejestrowana w PUP jako osoba bezrobotna i posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności". Pomijając oczywistą okoliczność, ze tak skąpe ustalenia faktyczne są niewystarczające do oceny wniosku, to w dodakku nie zostały poddane jakiejkolwiek analizie.
Tak sformułowane uzasadnienie zaskarżonej decyzji nosi cechy rozstrzygnięcia sztampowego, szablonowego, które nie odnosi się do indywidualnych cech danej sytuacji faktycznej, która zresztą jest w sprawie sporna. Z karty informacyjnej Ośrodka Pomocy Społecznej w Tucholi z dnia 30 września 2021 r., wynika, że w strukturę rodziny wchodzą trzy osoby, dochód na osobę w rodzinie wynosi 958,90 zł., a skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z G. K. (k. 25 akt administracyjnych organu I instancji). Z wersji skarżącej, w tym powoływanej przez stronę w odwołaniu, wynika, że nie posiada żadnego dochodu (oświadczenie z 29.09.2021 r. - k.32 ww. akt) i nie prowadzi z nikim wspólnego gospodarstwa domowego (odwołanie z 15.11.2021 r.). Rzeczą organu odwoławczego było więc dokonanie weryfikacji powyższych twierdzeń skarżącej na podstawie dowodów będących w jego dyspozycji, nie wyłączając przesłuchania strony.
Tymczasem organ odwoławczy ani nie ustosunkował się do zarzutów odwołania, ani nie przeprowadził weryfikacji dowodów, w tym tych, które zostały dołączone do akt sprawy 23.11.2021 r. w postaci wywiadu u F. K. z 13.01.2021 r. oraz z 30.07.2021 r., jak też oświadczenia G. K. z 13.01.2021 r. (k. 51 – 60 ww. akt). Organ odwoławczy ograniczył się jedynie do przytoczenia danych wynikających z poszczególnych dowodów, co jest w istocie czynnością streszczającą treść akt. W tych warunkach nie można uznać by został prawidłowo ustalony stan faktyczny sprawy, ani też przedstawiony tok rozumowania organu odwoławczego.
Ponadto nie wskazano przyczyn uchylenia decyzji organu I instancji, ani przyznania ulgi w postaci umorzenia stronie odsetek ustawowych za opóźnienie od należności w wysokości 15.637,46 zł.
Uwzględniając powyższe sąd uchylił zaskarżoną decyzję. Wobec uznaniowego charakteru wydanych decyzji sąd nie przesądza przy tym ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy. Organy przy ponownym rozpatrywaniu sprawy o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych powinny dokonać wyczerpujących ustaleń faktycznych i ich oceny, a więc odnieść się do konkretnej sytuacji skarżącej.
Mając na uwadze powyższe na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, p.p.s.a. uchylono wydane w sprawie decyzje organów obydwu instancji.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy zastosują się do oceny i wskazań wynikających z powyższych rozważań.