Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczyz 27 września 2023 r., sygn. akt II SA/Bd 514/23

Uzasadnienie

1. 1. Wnioskiem z dnia [...] lutego 2023 r. M. M. (dalej: skarżący, strona) zwrócił się do Prezydenta G. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym żoną -J. M..
2. 2. Decyzją z dnia [...] marca 2023 r. Prezydent G. odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.

W uzasadnieniu organ wskazał, że świadczenie pielęgnacyjne nie mogło zostać stronie przyznane z uwagi na to, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, zaś współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponadto organ stwierdził, że w przedmiotowej sprawie nie została spełniona przesłanka do przyznania świadczenia wskazana w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r., o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm. – dalej "u.ś.r."), albowiem niepełnosprawność żony skarżącego nie powstała w którymś z okresów wskazanych w tym przepisie. Ponadto skarżący pozostaje w zatrudnieniu, co wyklucza możliwość przyznania świadczenia.

1. 3. W odwołaniu od powyższej decyzji strona powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. K 38/13 wniosła o zmianę decyzji organu I instancji i przyznanie wnioskowanego świadczenia.
2. 4. Rozpoznając sprawę w postępowaniu odwoławczym Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] kwietnia 2023 r. utrzymało w mocy orzeczenie organu I instancji.

W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy w pierwszej kolejności odniósł się do przesłanki odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia z art. 17 ust. 1b u.ś.r. wskazanej w zaskarżonej decyzji. W jego ocenie przepis ten nie może mieć zastosowania w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, o czym orzekł Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. Ponadto w ocenie Kolegium nie zasługiwał również na aprobatę argument organu I instancji, że pozostawanie w związku małżeńskim osoby wymagającej opieki, podczas gdy o świadczenie wnosi współmałżonek, stanowi przeszkodę do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego.

Uzasadniając odmowę przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego organ odwoławczy wskazał, że w przedmiotowej sprawie zachodzi negatywna przesłanka, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. bowiem skarżący nie zrezygnował z zatrudnienia w celu sprawowania opieki na żoną.

1. 4. W skardze do tut. Sądu skarżący wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie o uchylenie decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Skarżonemu rozstrzygnięciu zarzucono:

1. - naruszenie art. 17 ust. 1b u.ś.r. poprzez jego zastosownie, podczas gdy Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r. K 38/13, uznał ten przepis za niezgodny z Konstytucją RP, wobec czego nie powinien mieć on zastosowania w niniejszej sprawie;
2. - błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, iż skarżący jest osobą pracującą, podczas gdy w dacie wydania decyzji był osobą, która zrezygnowała z zatrudnienia w celu opieki nad żoną.
3. 5. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje

6. Na wstępie należy wyjaśnić, że na podstawie art. 15 zzs? ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1327) niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym.

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne kontrolują prawidłowość zaskarżonych aktów administracyjnych, między innymi decyzji ostatecznych, przy uwzględnieniu kryterium ich zgodności z prawem. Decyzja podlega uchyleniu, jeśli sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2023r. poz. 1634 - dalej "p.p.s.a.") lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia nieważności decyzji (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a). W myśl natomiast art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Sąd kontrolując w tak zakreślonych granicach legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia stwierdził, że wniesiona w sprawie skarga nie jest zasadna.

7. W pierwszej kolejności wskazać należy, że Kolegium prawidłowo skorygowało błąd organu I instancji co do jednej z podstaw odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. Podstawą odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia nie może być przesłanka wyrażona art. 17 ust. 1b u.ś.r. Zgodność z Konstytucją RP tego przepisu została zakwestionowana wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13 (Dz. U. 2014, poz. 1443). Trybunał uznał za niekonstytucyjne uzależnienie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od czasu powstania niepełnosprawności. Wprawdzie prawodawca nie podjął działań w celu uchylenia lub zmiany art. 17 ust. 1b u.ś.r., jednak w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się jednolity już pogląd, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i rozstrzygnięcia sądu w takiej sprawie na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (por. m. in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 23 listopada 2021 r., sygn. I OSK 786/21, z dnia 26 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 8/19; wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie m. in.: z dnia 28 grudnia 2022 r., sygn. akt II SA/Lu 682/22, z dnia 6 grudnia 2022 r., sygn. akt II SA/Lu 603/22, z dnia 5 lipca 2022 r., sygn. akt II SA/Lu 329/22).

Sąd w całości podziela również ocenę organu odwoławczego, co do bezpodstawności zastosowania w sprawie przez organ I instancji przesłanki określonej w art. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., uznając ją za prawidłową, gdyż zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Dopiero, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność, wówczas ustawodawca wprowadza wyjątek, zezwalając by świadczenie pielęgnacyjne było przyznane podmiotom, o których mowa w art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r.

8. Istota sporu w przedmiotowej sprawie sprowadza się zatem do oceny, czy dopuszczalne jest przyznanie skarżącemu, jako mężowi osoby wymagającej opieki, czyli osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnowania z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki w sytuacji, gdy nie zrezygnował on z zatrudnienia.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Przy czym stosownie do art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1. 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2. 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3. 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Celem instytucji świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne ma zatem zastąpić dochód wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć opiekun. Zarówno osoba sprawująca opiekę nad niepełnosprawnym dzieckiem, jak i osoba opiekująca się innym członkiem rodziny, wobec którego obciążona jest obowiązkiem alimentacyjnym, wypełniają zobowiązanie o charakterze prawnorodzinnym, którego źródłem są przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Obydwie te kategorie osób rezygnują w związku z realizacją tego obowiązku z podjęcia lub kontynuowania zatrudnienia.

Bezspornym jest, że skarżący jako mąż osoby wymagającej opieki należy do kręgu podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Wskazania jednak wymaga, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego dla kręgu podmiotów wymienionych w przepisie art. 17 u.ś.r. może zostać ustalone, jeżeli osoby te nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W świetle powyższej regulacji podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, jest istnienie związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki a rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej osoby sprawującej opiekę. Rezygnacja z aktywności zawodowej musi być zatem wymuszona przez konieczność sprawowania opieki nad chorym, zaś rozmiar tej opieki musi być na tyle duży, aby uniemożliwiał podjęcie lub wykonywanie pracy zarobkowej.

W sytuacji więc, gdy sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną nie koliduje z wykonywaniem pracy lub potencjalnym podjęciem zatrudnienia, a także w sytuacji, gdy rezygnacja z zatrudnienia nie ma faktycznego związku ze sprawowaniem opieki bądź osoba sprawująca opiekę nie podejmowała zatrudnienia z innych przyczyn, jak np. brak pracy czy swój stan zdrowia, świadczenie takie nie będzie przysługiwało. Nie każda bowiem rezygnacja z zatrudnienia lub zaniechanie podjęcia pracy będzie podstawą do przyznania świadczenia, lecz wyłącznie takie, których celem jest sprawowanie opieki (por. wyroki NSA: z 5.06.2007 r., I OSK 1411/06, LEX nr 344871; z 27.07.2011 r., I OSK 558/11, LEX nr 1082783; z 12.07.2012 r., I OSK 101/12, LEX nr 1225528.

9. Jak wynika z akt sprawy wraz z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skarżący przedłożył organowi I Instancji oświadczenie z dnia [...] lutego 2023 r. w którym oświadczył, że pozostaje w zatrudnieniu i w momencie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zrezygnuje z zatrudnienia. Informacja o tym, że skarżący jest osobą pracująca znajduje się również w podpisanym przez stronę kwestionariuszu do wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W konsekwencji podzielić należy stanowisko organów orzekających w przedmiotowej sprawie, że skoro skarżący pozostaje w zatrudnieniu, to wystąpiła negatywna przesłanka wskazana w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Podkreślenia wymaga, że celem ustawodawcy nie było i nie jest traktowanie świadczenia pielęgnacyjnego jako dodatkowego źródła dochodu dla osoby, która pozostaje w zatrudnieniu i jednocześnie występuje z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenie pielęgnacyjnego. Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym małżonkiem, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku małżonka, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania i nie może być ono traktowane jako dodatkowe źródło dochodu.

Końcowo odnosząc się do zarzutu strony, że obecnie nie pozostaje już w zatrudnieniu wskazania wymaga, że powyższa okoliczność została podniesiona dopiero na etapie skargi i co najwyżej może stanowić podstawę do złożenia kolejnego wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na zmianę stanu faktycznego.

Mając powyższe na uwadze, Sąd działając na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił.