Uzasadnienie
Wnioskiem z dnia [...] lipca 2016 r. P. K. zwrócił się do MOPS w S. o umorzenie zadłużenia alimentacyjnego. Podał, że jego stan majątkowy, życiowy i osobisty nie uległ poprawie od czasu poprzedniego postępowania w takim samym przedmiocie (decyzją z dnia [...] kwietnia 2015 r. utrzymaną w mocy przez SKO w S. decyzją z dnia [...] czerwca 2015 r. odmówiono umorzenia należności alimentacyjnych). Natomiast padł mu cielak, a krowa zachorowała, z czym wiązały się wydatki. Wskazał, że sam prowadzi gospodarstwo rolne i nie otrzymuje żadnej pomocy od gminy ani odpowiednich instytucji.
Po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego działająca z upoważnienia Prezydenta Miasta S. Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych decyzją z dnia [...] września 2016 r. znak MOPS – [...] powołując w podstawie prawnej przepisy art. 12 i 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów odmówiła umorzenia należności w kwocie 106 212, 67 zł.
W uzasadnieniu decyzji wskazano, że zadłużenie powstało w wyniku wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz czworga dzieci wnioskodawcy, który już wcześniej ubiegał się wielokrotnie o umorzenie zadłużenia. Jego obecna sytuacja w odniesieniu do przedstawionych w tamtych postępowaniach (załatwionych odmownie) nie uległa zmianie. W ocenie organu, wnioskodawca nie wykazał, by istniały szczególne okoliczności oparte na kryterium dochodowym i rodzinnym które uzasadniałyby możliwość umorzenia zadłużenia. Wskazano na wiek wnioskodawcy i stan zdrowia umożliwiające zarobkowanie i uzyskiwanie dochodów.
W odwołaniu od powyższej decyzji P. K. akcentował swoją trudną sytuację dochodową i osobistą.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. decyzją z dnia [...] listopada 2016 r. znak [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Wskazano, że materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia stanowił przepis art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Treść tego przepisu wskazuje jednoznacznie, że decyzja organu właściwego wierzyciela w tym zakresie ma charakter uznaniowy, co oznacza, że istnieje możliwość, nie ma natomiast obowiązku umorzenia należności nawet w razie stwierdzenia, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji dochodowej i rodzinnej zobowiązanego. Zobowiązania alimentacyjne rodziców wobec dzieci mają charakter obligatoryjny, wobec czego o umorzeniu tych należności można mówić w zupełnie wyjątkowych przypadkach. Może to nastąpić jedynie wówczas, gdy brak możliwości zwrotu wypłaconych świadczeń ma charakter obiektywny, niezależny od dłużnika. Zdaniem Kolegium, w przedmiotowej sprawie o takiej wyjątkowości sytuacji nie może być mowy.
Odwołujący się ma 46 lat, jest w wieku aktywności zawodowej, posiada wykształcenie zasadnicze techniczne co daje możliwość uzyskiwania dochodów, nie posiada orzeczeń o niezdolności do pracy, jest w stanie uregulować zaległości. Są one wysokie, ale wynika to z faktu niewpłacania nawet niewielkich kwot na poczet alimentów.
W skardze skierowanej do WSA w Białymstoku na powyższą decyzję, P. K. ocenił ją jako niezgodną z ustawą która umożliwia umorzenie zadłużenia alimentacyjnego. Podnosił wątpliwości co do ojcostwa dzieci na które zasądzono alimenty oraz nieprawidłowe uregulowanie uprawnień opiekuńczo - wychowawczych. Krytycznie ocenił uzasadnienia decyzji obydwu instancji. Podał, że "nie ma 46 lat bo jest z rocznika 1969 i ma inne wykształcenie".
Organ w odpowiedzi na skargę wnosił o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga nie podlegała uwzględnieniu, bowiem zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca jej wydanie decyzja organu pierwszej instancji nie naruszają prawa. Z mocy regulacji art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1066 ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), dalej jako p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej wyłącznie pod względem zgodności z prawem, co oznacza niedopuszczalność uwzględniania jakichkolwiek innych kryteriów przy ocenie zaskarżonego do sądu aktu prawnego niż kryterium legalności (zgodności z prawem).
Podstawę prawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r., poz. 1228 ze zm.). Zgodnie z art. 30 ust. 2 tej ustawy organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Rozstrzygnięcie w tym przedmiocie ma więc charakter uznaniowy i uzależnione jest od stwierdzenia przez organ przesłanki występowania szczególnych okoliczności, opartych na kryterium dochodowym i rodzinnym. Oznacza to, że umorzenie należności dłużnika nie jest obligatoryjne nawet w przypadku, gdy zostaną spełnione wszystkie przesłanki warunkujące udzielenie tej pomocy. Ustawodawca swobodnemu uznaniu właściwego organu pozostawił bowiem odmowę lub uwzględnienie wniosku dłużnika alimentacyjnego.
Warunkiem wydania decyzji w tym przedmiocie jest jednak szczegółowe zbadanie stanu faktycznego sprawy po kątem występowania powyższych przesłanek i zindywidualizowanie uzasadnienia decyzji. Uznaniowy charakter takiej decyzji nie oznacza bowiem, że organ administracji może podjąć ją w sposób całkowicie dowolny. Jest on związany treścią cytowanego przepisu oraz przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego, w szczególności art. 7 K.p.a. Wobec tego, rozstrzygnięcie sprawy musi zostać poprzedzone wnikliwym wyjaśnieniem i rozważeniem wszystkich jej okoliczności, a w uzasadnieniu decyzji winny być przedstawione motywy podjętego rozstrzygnięcia (vide wyroki w sprawach: II SA/Kr 834/16 z dnia 7 grudnia 2016 r.; II SA/Rz 193/16 z dnia 3 listopada 2016 r.; IV SA/Gl 168/16 z dnia 13 lipca 2016 r.; II SA/Bk 119/15 z dnia 28 kwietnia 2015 r., dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl, powoływanej dalej w skrócie jako CBOSA).
Jak podkreśla się w orzecznictwie sądów administracyjnych, które to stanowisko skład orzekający w sprawie niniejszej podziela, sądowa weryfikacja uznaniowych decyzji ma ograniczony zakres i sprowadza się do zbadania, czy w danym przypadku granice uznania nie zostały przekroczone. O ile zatem stanowisko organu orzekającego oparte jest na prawidłowych ustaleniach stanu faktycznego, odnosi się do przesłanek ustawowych i jest przekonujące z punktu widzenia logicznego rozumowania oraz zasad doświadczenia życiowego, to podważanie tego typu decyzji w trybie skargi sądowej musi być uznane za bezskuteczne (vide wyrok w sprawie IV SA/Gl 114/16 z dnia 4 sierpnia 2016 r., CBOSA).
Jak już wyżej wskazano, przesłankami umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego są wyłącznie jego sytuacja dochodowa i rodzinna, które obiektywnie uniemożliwiają wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Na sytuację dochodową dłużnika składają się dochody otrzymywane z różnych tytułów, a także takie okoliczności, jak np. stan jego zdrowia czy możliwości uzyskania dochodu; na sytuację rodzinną dłużnika składa się natomiast ustalenie czy prowadzi on samodzielnie gospodarstwo, czy też wspólnie z innymi osobami bliskimi, czy i jakie świadczenia ponosi na ich rzecz (vide wyroki w sprawach: II SA/Ke 71/16 z dnia 21 kwietnia 2016 r.; I OSK 1685/07 z dnia 21 października 2008 r.; II SA/Bk 461/15 z dnia 6 października 2015, CBOSA).
Podkreślić należy, co słusznie wyartykułowano w zaskarżonej decyzji, że umorzenie należności na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ma charakter wyjątkowy, zatem powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego obowiązku alimentacyjnego. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone są "w zastępstwie" osoby zobowiązanej, która ze względu na aktualnie trudną sytuację życiową nie jest w stanie podołać ciążącemu na niej obowiązkowi alimentacyjnemu. Jednak pomoc państwa w opisanym zakresie zmierza przede wszystkim do ochrony dóbr osób uprawnionych do alimentacji tak, aby poprzez brak środków z tytułu alimentów nie zostały pozbawione podstawowego zabezpieczenia materialnego. Pomoc ta nie zmierza do zwolnienia osoby zobowiązanej z obowiązku alimentacyjnego wobec osób uprawnionych, który to obowiązek wynika z przepisów prawa (vide wyroki w sprawach: I OSK 3252/15 z dnia 18 grudnia 2016 r., I OSK 1549/14 z dnia 9 lutego 2016 r., II SA/Sz 1120/14 z dnia 8 października 2015 r., II SA/Bd 39/15 z dnia 12 sierpnia 2015 r., CBOSA).
Ustawodawca w preambule do ustawy podkreślił, że dostarczanie środków utrzymania osobom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb, a w szczególności dzieciom, w pierwszej kolejności stanowi obowiązek członków ich rodziny wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, a wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów należy łączyć z działaniami zmierzającymi do zwiększenia odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji. Uwzględniając powyższe trzeba stwierdzić, że przewidziana w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów możliwość udzielenia, na wniosek dłużnika alimentacyjnego, ulgi w spłacie należności wypłaconych tytułem świadczeń alimentacyjnych, stanowi wyjątek od zasady zawartej w art. 27 ust. 1 tej ustawy, który przewiduje obowiązek zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami.
Umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego z odsetkami zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Ponadto, badając czy okoliczności faktyczne sprawy stanowią przesłanki umorzenia należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego, należy mieć na względzie charakter zobowiązań alimentacyjnych, które zgodnie z postanowieniami art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w przypadku rodziców w stosunku do ich dzieci mają charakter obligatoryjny (vide wyrok w sprawie IV SA/Po 119/10 z dnia 5 sierpnia 2010 r., CBOSA).
W sprawie niniejszej ocena dokonana przez organy administracyjne uwzględniła wszystkie wymogi ustawowe niezbędne do rozpoznania wniosku skarżącego o umorzenie należności alimentacyjnych i nie budzi ta ocena oraz wnioski organów wątpliwości sądu. Skarżący nie po raz pierwszy wystąpił z wnioskiem o umorzenie w całości wypłaconych za niego z funduszu alimentacyjnego świadczeń alimentacyjnych na rzecz dzieci. Jego wcześniejsze żądanie (gdy zaległa kwota była niższa niż obecnie) także nie zostało uwzględnione. Celem bardzo dokładnego ustalenia sytuacji skarżącego wydawane w tamtym postępowaniu decyzje odmowne były dwukrotnie uchylane przez organ odwoławczy, ostatecznie kolejna odmowna decyzja pierwszoinstancyjna z dnia [...] kwietnia 2015 r. została utrzymana w mocy przez SKO decyzją z dnia [...] czerwca 2015 r. na którą skargę oddalił WSA w Białymstoku wyrokiem w sprawie II SA/Bk 492/15 z dnia 17 września 2015 r. Kolejny wniosek, który zainicjował postępowanie w sprawie niniejszej, został złożony w dniu [...] lipca 2016 r. Wówczas zaległość znacznie się zwiększyła.
Skarżący akcentował fakt padnięcia jednej sztuki bydła oraz koszty opieki weterynaryjnej. Podejmując rozstrzygnięcie organy wykazały brak wyjątkowego charakteru sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego. Prowadzi on gospodarstwo rolne o powierzchni 4,1052 ha (2,5405 ha przeliczeniowych), jest w pełni wieku produkcyjnego, posiada wykształcenie techniczne (elektromonter), co podał w PUP (k. 107 akt adm.), nadto w oświadczeniu z dnia [...] maja 2015 r. (k. 113 akt adm.) wskazał: "Posiadam prawo jazdy kat. A, B, T. Posiadam wiele umiejętności takie jak budowlane, elektryczne, hydrauliczne, stawianie krokwi, krycie dachów, ocieplanie budynków, umiejętności mechaniczne samochodowe i maszyn rolniczych. Nie posiadam żadnych dokumentów potwierdzających te umiejętności". Nie wykazywał złego stanu zdrowia.
Jednocześnie skarżący nie wykazał żadnych starań w kierunku chociażby częściowego zmniejszenia zaległości z tytułu alimentów. Brak dobrych relacji z dziećmi czy podnoszone wątpliwości co do ojcostwa czworga dzieci nie mogą stanowić uzasadnienia niepłacenia alimentów i przerzucenia całego ciężaru utrzymania dzieci na państwo. Także argument licznych spraw sądowych uniemożliwiających w ocenie skarżącego dorabianie z uwagi na pochłanianie czasu (podnoszony na rozprawie przed sądem) nie może uzyskać aprobaty.
Zasadnie wskazały organy administracyjne, że skarżący nie wykazał, by oceniana obiektywnie sytuacji dochodowa i rodzinna skarżącego nie pozwalała mu na wywiązywanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, a w szczególności by przynajmniej częściowo starał się uregulować zaległości w alimentach wypłaconych za niego przez państwo.
Organy administracyjne nie przekroczyły granic uznania administracyjnego i swoje stanowisko należycie, zgodnie z wymogami art. 107 § 3 K.p.a. uzasadniły.
Skarga podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.