Wyrok WSA w Białymstoku z 15 kwietnia 2021 r., II SA/Bk 159/21

Sąd

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku

Rozpoznanie

w Wydziale II na posiedzeniu niejawnym w dniu 15 kwietnia 2021 r. w trybie uproszczonym

Sprawa

sprawy ze skargi B. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] grudnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę

Skład

sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska przewodniczący
asesor sądowy WSA Elżbieta Lemańska sprawozdawca
sędzia WSA Małgorzata Roleder

Uzasadnienie

Zaskarżoną decyzją z [...] grudnia 2020 r. znak [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy A. z [...] września 2020 r. znak [...], którą odmówiono B. K. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką sprawowaną nad córką W. K..

Decyzje wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Postępowanie zainicjował wniosek B. K. z [...] sierpnia 2020 r. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną córką W. urodzoną [...] października 2000 r. Z akt wynika, że W. K. posiada, wydane [...] listopada 2018 r. przez lekarza Zakład Ubezpieczeń Społecznych, orzeczenie o ustaleniu trwałej całkowitej niezdolności do pracy powstałej od urodzenia oraz trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji datowanej od 1 listopada 2018 r. B. K. ma ustalone prawo do emerytury od 1 marca 2020 r. zgodnie z decyzją Prezesa KRUS z [...] lutego 2020 r. Do wniosku o przyznanie świadczenia wnioskodawczyni załączyła oświadczenie o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego z dniem 30 lipca 2013 r. oraz oświadczenie o sposobie sprawowania opieki nad niepełnosprawną córką (k. 18 akt adm.).

Decyzją z [...] września 2020 r. Wójt Gminy A. odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego powołując jako podstawę prawną rozstrzygnięcia m.in. przepis art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.), dale: u.ś.r. Organ za bezsporny uznał fakt udowodnienia znacznego stopnia niepełnosprawności oraz sprawowania opieki przez wnioskodawczynię nad córką, jednak wskazał, że przeszkodą do przyznania świadczenia jest posiadanie przez B. K. ustalonego prawa do emerytury. W takiej sytuacji, zdaniem organu pierwszej instancji, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego jest wykluczone z uwagi na treść art. 17 ust. 5 pkt 1 ppkt "a" u.ś.r.

Odwołanie od decyzji organu pierwszej instancji złożyła B. K., która zarzuciła błędną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. "a" u.ś.r. polegającą na pominięciu celów ustawy i przyjęcie, że okoliczność pobierania przez skarżącą emerytury stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Wyjaśniła, że organ pominął regułę z art. 27 ust. 5 u.ś.r. i prawo strony do wyboru świadczenia korzystniejszego. Wskazała, że pobiera emeryturę, bowiem dotychczasowe regulacje prawne uniemożliwiały skuteczne ubieganie się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Nie jest to zatem kwestia wyboru, ale sytuacja wymuszona okolicznościami. Także z treści złożonego oświadczenia wynika jednoznacznie intencja strony wyboru świadczenia pielęgnacyjnego jako korzystniejszego oraz świadomość konieczności zaprzestania pobierania świadczenia dotychczasowego.

W postępowaniu odwoławczym Kolegium poinformowało wnioskodawczynię na podstawie art. 79a K.p.a., iż uzyskanie decyzji pozytywnej (przyznającej świadczenie) jest uwarunkowane eliminacją z obrotu prawnego decyzji przyznającej emeryturę rolniczą (pismo z [...] listopada 2020 r.). Przy piśmie z [...] grudnia 2020 r. strona nadesłała decyzję Prezesa KRUS o wstrzymaniu wypłaty emerytury rolniczej z dniem [...] grudnia 2020 r. zgodnie z wnioskiem z [...] grudnia 2020 r. (k. 50 akt adm.).

Następnie Kolegium przeprowadziło uzupełniające postępowanie wyjaśniające na podstawie art. 136 § 1 K.p.a., w ramach którego zleciło GOPS przeprowadzenie dodatkowych czynności mających na celu: 1) zweryfikowanie prawdziwości oświadczeń wnioskodawczyni w zakresie czynności wykonywanych podczas opieki nad córką wskazanych w oświadczeniach stanowiących załącznik do wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, 2) ustalenie, czy W. K. uczęszcza do szkoły, a jeśli tak, to do jakiej, czy wymaga pomocy i czyjej w dotarciu oraz powrocie z ww. placówki, ile czasu w niej przebywa, czy szkoła zapewnia opiekę, a jeśli tak to na czym ona polega. W piśmie zlecającym dodatkowe czynności Kolegium wskazało, że ich podjęcie podyktowane jest nieprzeprowadzeniem wywiadu rodzinnego mimo wnioskowania o to przez pełnomocnika strony, a także treścią znajdującej się w aktach opinii psychologicznej z października 2018 r. dotyczącej funkcjonowania W. K. jako uczennicy Zespołu Szkół Specjalnych, Gimnazjum nr [...] w A., co wymaga weryfikacji, bowiem może mieć wpływ na zakres opieki sprawowanej przez stronę.

Z akt sprawy wynika, że w dniu [...] grudnia 2020 r. przeprowadzono drogą telefoniczną rodzinny wywiad środowiskowy, którego treść załączono (k. 62 akt adm.). Włączono również do akt zaświadczenie Dyrektora Zespołu S. z [...] grudnia 2020 r. Wynika z niego, że W. K. jest uczennicą klasy II Szkoły Specjalnej Przysposabiającej do Pracy i programowe ukończenie szkoły datowane jest na rok 2023.

Zaskarżoną decyzją SKO w S. utrzymało rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne w mocy. Powołując treść art. 17 ust. 1, ust. 1b, ust. 5 u.ś.r. organ odwoławczy wskazał, że bezspornie wnioskodawczyni należy do kręgu podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, niepełnosprawność jej córki została potwierdzona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS oraz wnioskodawczyni przedłożyła decyzję wstrzymującą wypłatę emerytury, zatem część przesłanek uzyskania świadczenia została spełniona. Kolegium powzięło natomiast wątpliwości co do istnienia ciągłości i osobistego charakteru opieki sprawowanej przez wnioskodawczynię nad córką. Wskazało, że do akt sprawy dołączone zostały dwa analogiczne oświadczenia B. K., w których przedstawiony został szeroki zakres czynności wykonywanych w ramach opieki. Analiza tych czynności wskazuje, że choć jest to opieka osobista, nie wymaga zajmowania się córką każdego dnia (np. sprzątanie, pranie, prasowanie, wizyty lekarskie, robienie zakupów, realizacja recept, ćwiczenia rozwijające mowę, czytanie, pisanie i myślenie), bądź trudno je powiązać z faktyczną opieką (wyjścia do kościoła, potrzeby religijne, odśnieżanie, czynności ogrodnicze, czytanie książek, pism urzędowych - w przypadku tych ostatnich skarżąca robi to "tak dla siebie"). Kolegium wskazało również na dołączoną do akt opinię psychologiczną z 2018 r. dotyczącą funkcjonowania W. K. jako uczennicy III klasy Gimnazjum nr [...] w A. Wynika z niej, że ww. jako uczennica funkcjonuje na poziomie niepełnosprawności intelektualnej w stopniu umiarkowanym. Przejawia się to w niskim stopniu opanowania umiejętności szkolnych oraz zaburzeniu funkcjonowania społecznego. W ocenie psychologa, W. K. wymaga pomocy osoby dorosłej w rozumieniu emocji przeżywanych przez siebie oraz inne osoby w sytuacjach życia codziennego. Ponadto chętnie bierze udział w proponowanych aktywnościach, ale wymaga dużego wparcia i motywowania jej do ukończenia zadania. Treść tej opinii spowodowała, że Kolegium podjęło działanie w celu uzupełnienia materiału dowodowego w kierunku ustalenia okoliczności uczęszczania córki strony do szkoły i pobytu w niej. Na podstawie przedłożonego przez Dyrektora Zespołu Szkół zaświadczenia oraz w oparciu o treść wywiadu środowiskowego przeprowadzonego telefonicznie Kolegium ustaliło, że podopieczna uczęszcza do szkoły, wyjeżdża i wraca busem z opiekunem odpowiednio o godz. 7.40 i 14.30, w szkole ma zapewnioną opiekę pedagogiczną i psychologiczną. Kolegium odnotowało przy tym, że według orzecznika ZUS W. K. jest osobą całkowicie niezdolną do samodzielnej egzystencji i wymaga całodobowej opieki osób trzecich, którą – według oświadczenia jej matki oraz pracownika socjalnego – zapewnia B. K..

W tych okolicznościach Kolegium argumentację skoncentrowało na dwóch zagadnieniach: uprawnieniu wnioskodawczyni do emerytury oraz zakresie sprawowanej opieki nad córką. Odnośnie pierwszej kwestii wskazało, że podziela najnowszą linię orzeczniczą sądów administracyjnych dotyczącą interpretacji przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w taki sposób, aby z uwagi na zasadę równości nie wykluczać (przez wykładnię literalną) prawa osób posiadających ustalone prawo do emerytury do świadczenia pielęgnacyjnego. Zaznaczyło jednak, iż aby uzyskać uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego osoby te, oprócz rezygnacji z emerytury powinny spełniać pozostałe warunki do ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (wskazało wyrok w sprawie I OSK 650/20). Zdaniem Kolegium, te pozostałe warunki nie zostały spełnione, bowiem wnioskodawczyni zajmuje się m.in. sprzątaniem, praniem, pomaga w kąpieli i ubieraniu się, jeździ na zakupy, realizuje recepty, umawia wizyty lekarskie, pali w piecu, odśnieża. Jest to niewątpliwie opieka osobista, ale czynności te nie wymagają zajmowania się córką każdego dnia. Tym samym wnioskodawczyni mogłaby podjąć pracę w ograniczonym zakresie (wskazano wyrok w sprawie II SA/Ol 211/20). Zdaniem Kolegium, tak scharakteryzowana opieka nie ma charakteru całodobowego, bowiem W. K. przez 7 godzin przebywa poza domem, uczęszcza do szkoły, gdzie podejmuje proponowane aktywności i ma tam zapewnioną kompleksową opiekę. Z dokumentów zgromadzonych w sprawie wynika, że córka skarżącej uczęszczała do gimnazjum, następnie rozpoczęła naukę w Szkole Specjalnej Przysposabiającej do Pracy, której programowe zakończenie przewidywane jest na 2023 r. Natomiast świadczenie pielęgnacyjne jest adresowane do tych opiekunów, którzy z uwagi na zakres sprawowanej opieki muszą zrezygnować lub nie podejmować pracy zarobkowej. Przyznawane świadczenie stanowić ma rekompensatę za utracony zarobek w związku z rezygnacją z pracy. Nie budzi wątpliwości, że tylko opieka świadczona stale i osobiście wyklucza możliwość podjęcia zarobkowania. Skarżąca niewątpliwie podejmuje szereg czynności wobec córki, które stanowią opiekę osobistą, ale ww. czynności nie wymagają zajmowania się córką każdego dnia i całodobowo, bowiem W. K. uczęszcza do szkoły. Przy czym edukacja jest kontynuowana. Świadczenie pielęgnacyjne nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu. W ocenie organu odwoławczego, nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia a wykonywaną przez nią opieką nad córką. W. K. szereg podstawowych czynności wykonuje samodzielnie albo przy nieznacznej pomocy matki w domu, zaś w szkole i podczas jazdy do niej jest pod opieką innych osób. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom, które nie mogą podjąć zatrudnienia, czy też muszą z niego zrezygnować w związku z koniecznością sprawowania stałej, permanentnej i regularnej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i to w takim zakresie, który wyklucza możliwość jednoczesnego wykonywania pracy. W ocenie Kolegium, w stanie faktycznym sprawy nie zachodzą przesłanki warunkujące przyznanie wnioskowanego świadczenia.

Skargę do sądu administracyjnego złożyła B. K. Zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. i przyjęcie, że niepodejmowanie przez nią pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie uzasadnia przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżąca wywiodła, że z dyspozycji art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, iż podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Skarżąca zaś sprawuje opiekę nad niepełnosprawną córką, która to opieka uniemożliwiała jej podjęcie zatrudnienia

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Organ odwoławczy wywiódł, że nie każdy kto opiekuje się osobą posiadającą orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności uprawniony jest do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego. Ustalenie u podopiecznego znacznego stopnia niepełnosprawności jest podstawową, jednak nie jedyną przesłanką przyznania świadczenia. Osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne powinna bowiem nie tylko sprawować opiekę, ale musi również wystąpić sytuacja, w której zakres i charakter opieki powoduje wykluczenie jednoczesnego podjęcia pracy. Pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem go a opieką musi istnieć związek przyczynowy. Jak podkreśliło Kolegium, w postępowaniu w sprawie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest ustalenie w sposób niebudzący wątpliwości, że rezygnacja z zatrudnienia bądź niepodejmowanie zatrudnienia przez wnioskodawcę jest spowodowane wyłącznie koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym, nie zaś przyczynami leżącymi po stronie osoby, która tę opiekę ma sprawować. Organ odwoławczy dodatkowo wskazał, że córka skarżącej jest trwale niezdolna do pracy i samodzielnej egzystencji od [...] października 2000 r., tj. od dnia urodzenia. Natomiast skarżąca zrezygnowała z pracy w gospodarstwie rolnym [...] lipca 2013 r. i nie ma podstaw do uznania, że rezygnacja ta podyktowana była pogorszeniem się stanu zdrowia córki, skoro kontynuuje ona naukę w Szkole Specjalnej Przysposabiającej do Pracy. Warunkiem przyjęcia do tej placówki jest m.in. ukończenie gimnazjum a uprzednio również szkoły podstawowej. Rezygnacja z zatrudnienia nie była więc związana ze sprawowaniem stałej, całodobowej opieki nad córką, zwłaszcza że ta przebywa około 7 h w ciągu dnia w szkole pod opieką pielęgniarki, pedagoga i psychologa. Nie została więc spełniona przesłanka obligatoryjna przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w postaci zaistnienia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją skarżącej z prowadzenia gospodarstwa rolnego a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną córką.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje.

Skarga podlega oddaleniu.

Spór w sprawie niniejszej w chwili obecnej sprowadza się do konieczności odpowiedzi na pytania: czy rezygnacja przez skarżącą z zatrudnienia pozostawała w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną córką oraz czy zakres sprawowanej opieki obiektywnie uniemożliwia skarżącej podjęcie pracy choćby w ograniczonym zakresie. Zdaniem sądu, okoliczności powyższe organ odwoławczy ocenił bez naruszenia prawa utrzymując w mocy odmowną decyzję organu pierwszej instancji, choć faktycznie powód odmowy przyznania świadczenia w pierwszej instancji był inny niż ustalony ostatecznie przez Kolegium.

Niewątpliwie bezspornymi w sprawie są następujące okoliczności: przynależność skarżącej do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji osoby niepełnosprawnej, posiadanie przez córkę skarżącej orzeczenia o całkowitej trwałej niezdolności do pracy i trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji od [...] listopada 2018 r., nieświadczenie pracy zarobkowej przez skarżącą od 2013 r. i uzyskanie od [...] marca 2020 r. prawa do emerytury, której wypłata została od [...] grudnia 2020 r. wstrzymana z uwagi na ubieganie się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje wymienionym w tym przepisie osobom, w tym matce osoby niepełnoprawnej - jeżeli nie podejmują one lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie do treści art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. "a" u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym.

Uwzględniając zarówno literalne brzmienie przepisu art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. jak i cel świadczenia pielęgnacyjnego należy stwierdzić, że z założenia miało ono stanowić pomoc "ze strony państwa dla osoby zdolnej do pracy, lecz niezatrudnionej i niewykonującej innej pracy zarobkowej z powodu konieczności sprawowania opieki" nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (vide uzasadnienie wyroku TK z 18 lipca 2008 r. w sprawie P 27/07). Ten główny cel świadczenia pielęgnacyjnego, czyli rekompensowanie braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, nie stracił na aktualności. Nadal świadczenie pielęgnacyjne jest formą rekompensaty osobie zobowiązanej do alimentacji, sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny – za rezygnację z zatrudnienia albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania tej opieki.

W przypadku osób, które sprawują opiekę nad bliskimi niepełnosprawnymi, ale są osobami uprawnionymi już do świadczeń emerytalno-rentowych, w ostatnich latach ukształtowało się jednolite stanowisko orzecznictwa sądów administracyjnych (zapoczątkowane przez WSA w Rzeszowie wyrokiem w sprawie II SA/Go 833/18, orzeczenia.nsa.gov.pl), zgodnie z którym należy odejść od literalnego brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. "a" u.ś.r. na rzecz wykładni systemowej i funkcjonalnej. Osoba spełniająca warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego, wówczas gdy chce je otrzymać, a pobiera emeryturę, winna móc dokonać wyboru jednego ze świadczeń przez rezygnację ze świadczenia niższego. Może tego dokonać przez zawieszenie prawa do emerytury (vide np. wyrok w sprawie II SA/Bk 886/20).

Powyższe wskazuje, że w orzecznictwie sądów administracyjnych zmienił się na przestrzeni lat sposób interpretacji przepisów dotyczących prawa do świadczenia pielęgnacyjnego - na korzyść osób faktycznie sprawujących opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny a pobierających świadczenia emerytalno-rentowe. Nie uległo natomiast modyfikacji wymaganie niebudzącego wątpliwości ustalenia zakresu sprawowanej opieki oraz związku rezygnacji z zatrudnienia z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Innymi słowy, nadal pozostaje aktualna konieczność wyjaśnienia, że zakres sprawowanej opieki wyklucza możliwość podjęcia pracy zarobkowej, a więc że niepozostawanie w zatrudnieniu ma swoją przyczynę w sytuacji rodzinnej. Nadto zakres tej opieki musi być tego rodzaju, iż obiektywnie wyklucza zarobkowanie, nawet w ograniczonym zakresie. Wybór świadczenia pielęgnacyjnego zamiast emerytury nie może być bowiem okazją do zwiększenia dochodu w sytuacji, gdy rezygnacja z pracy nie była ściśle powiązana z koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (zakresem tej opieki faktycznie sprawowanej).

Mając powyższe na uwadze rozważyć należy zakres sprawowanej przez skarżącą opieki i okoliczności rezygnacji z dotychczas wykonywanej formy zarobkowania.

Odnośnie pierwszej kwestii wskazać należy, że warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest legitymowanie się przez członka rodziny orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co wprost wynika z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zgodnie z art. 3 pkt 21 u.ś.r., znaczny stopień niepełnosprawności oznacza, iż: a) niepełnosprawność w stopniu znacznym w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, b) całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, c) stałą albo długotrwałą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji albo trwałą lub okresową całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji, orzeczoną na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników w celu uzyskania świadczeń określonych w tych przepisach, d) posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do I grupy inwalidów, e) niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Bezspornie córka skarżącej legitymuje się wymaganym orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w rozumieniu art. 3 pkt 21 u.ś.r. Należy jednak odróżnić tę okoliczność od zakresu sprawowanej przez skarżącą opieki, gdyż fakt posiadania ww. orzeczenia przez córkę skarżącej nie gwarantuje automatycznie uzyskania przez skarżącą prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zakres sprawowanej opieki musi być bowiem tego rodzaju, że obiektywnie wyklucza możliwość podjęcia zarobkowania. Opieka będąca przesłanką prawa do świadczenia pielęgnacyjnego powinna mieć charakter szczególny, wymagający znacznego, stałego i niebudzącego wątpliwości zaangażowania, co powinno wynikać z okoliczności obiektywnych. Sąd przy tym ma w polu widzenia, iż organy orzekające w sprawach świadczeń pielęgnacyjnych nie posiadają medycznej wiedzy specjalistycznej uprawniającej do kwestionowania orzeczeń innych organów orzekających w przedmiocie stopnia niepełnosprawności, jednak mają obowiązek dokonać oceny określonej przesłanki przyznania świadczenia (obowiązek ustalenia tej okoliczności) w kontekście wszystkich okoliczności sprawy. Zgodnie bowiem z art. 80 K.p.a., organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.

W sprawie niniejszej Kolegium przeprowadziło uzupełniające postępowanie wyjaśniające, z którego wynika, iż mimo posiadania przez córkę skarżącej orzeczenia o wyżej wskazanym stopniu niepełnosprawności, zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nie wyklucza zarobkowania, choćby częściowego oraz nie wymaga całodobowej jej obecności przy niepełnosprawnej córce. Jak wynika z uzyskanych dokumentów, córka skarżącej przez pięć dni w tygodniu w godzinach 7:40-14.30 przebywa poza domem, gdyż jest uczennicą szkoły specjalnej. Do szkoły jest dowożona zorganizowanym transportem a nie przez matkę. W trakcie jazdy ma zapewnioną pomoc opiekuna. Dziewczynka ukończyła Specjalne Gimnazjum i kontynuuje edukację w Zespole Szkół Specjalnych, zaś przewidywany termin zakończenia nauki to rok 2023. Córka skarżącej ma więc zapewnioną opiekę przez pięć dni w tygodniu kilka godzin dziennie poza domem i bez udziału skarżącej. Ta zaś, poza ogólnym wskazaniem w skardze, iż "sprawuje opiekę nad niepełnosprawną córką, która to opieka uniemożliwiła jej podjęcie zatrudnienia" nie wymieniła żadnych konkretnych, odnoszących się do jej indywidualnej sytuacji argumentów podważających ocenę organu o możliwości podjęcia aktywności zawodowej choćby w ograniczonym zakresie w czasie przebywania córki w placówce oświatowej.

Z kolei z opinii psychologicznej z Gimnazjum wynika, iż wsparcie dziecka jest niezbędne z uwagi na zaburzone myślenie przyczynowo-skutkowe, brak przewidywania, nieumiejętność rozumienia przeżywanych emocji. Z załączonych opinii lekarza orzecznika ZUS wynika, iż dziewczynka wymaga opieki i pomocy innych osób w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych. Natomiast z załączonej listy czynności charakteryzujących opiekę sprawowaną przez skarżącą wynika – co trafnie wskazało Kolegium – iż większość z nich nie jest czynnościami wymagającymi całodobowej obecności skarżącej (sprzątanie, pranie, pomoc w kąpieli i ubieraniu się, zakupy, wykupienie recepty, umówienie wizyt lekarskich, palenie w piecu, odśnieżanie). W pozostałym zakresie skarżąca świadczy córce pomoc przy higienie osobistej, mierzy ciśnienie, poziom cukru, podaje leki, przygotowuje posiłki (przy potwierdzonym fakcie przebywania córki w szkole około 7h dziennie skarżąca wskazała, iż przygotowuje i podaje córce posiłki 5xdziennie), układa do snu, wykonuje masaże i oklepywanie oraz deklaruje czuwanie podczas snu (około 3,4 razy w nocy). Powyższe okoliczności, uwzględnione w całokształcie (w powiązaniu z faktem kontynuowania edukacji przez W. K.), potwierdzają wniosek wyprowadzony przez Kolegium, iż nie kwestionując osobistego zaangażowania skarżącej w opiekę nad córką, nie jest to opieka całodobowa o charakterze niezbędnym, wykluczającym jakąkolwiek zawodową aktywność skarżącej i dalszą edukację dziecka wymagającego stałej obecności skarżącej. To zaś oznacza, że obiektywnie nie istnieje powód usprawiedliwiający oświadczenie skarżącej o braku możliwości podejmowania zatrudnienia w związku z opieką nad córką.

Z akt administracyjnych wynika nadto, iż skarżąca przekazała synowi gospodarstwo rolne w dzierżawę w 2013 r. i zaprzestała wówczas pracy w tym gospodarstwie. Emeryturę uzyskała z dniem [...] marca 2020 r. Z przedłożonego orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w S. z [...] października 2016 r. wynika, że znaczny stopień niepełnosprawności córki skarżącej datuje się od [...] października 2016 r. Przed datą złożenia wniosku o świadczenie pielęgnacyjne w sprawie niniejszej nigdy wcześniej, także przed przejściem na emeryturę, skarżąca o to świadczenie się nie ubiegała z uwagi na konieczność rezygnacji z zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad córką, niepełnosprawną od urodzenia. Brak jest zatem wykazanego związku między rezygnacją przez skarżącą z prowadzenia gospodarstwa rolnego (pracy w tym gospodarstwie) a powstaniem znacznej niepełnosprawności u jej córki i koniecznością sprawowania nad nią całodobowej opieki. Także sama skarżąca nie wykazała w sposób konkretny, jednoznaczny i przekonujący, aby okoliczności te pozostawały ze sobą w ścisłym związku. Jedynie ogólnie wywiodła, że opieka nad córką uniemożliwiała jej podjęcie zatrudnienia, z tym że nie przedstawiła szerszej argumentacji i nie wyjaśniła, dlaczego wcześniej nie ubiegała się o świadczenie pielęgnacyjne, a uczyniła to dopiero po uzyskaniu uprawnienia emerytalnego. Nie wykazała więc skarżąca jakie dowody czy okoliczności w sprawie pozwalałyby dojść do konkluzji odmiennej od tej, jaką przyjęło Kolegium. Sąd podkreśla, że stwierdzenie to nie umniejsza roli i wysiłku, jaki podejmuje matka sprawując opiekę nad niepełnosprawnym pełnoletnim dzieckiem. Jednakże w sytuacji, gdy codzienną opiekę nad córką skarżącej, co do zasady od poniedziałku do piątku przez kilka godzin dziennie oraz w czasie przejazdu do szkoły i z powrotem, sprawuje placówka edukacyjna, nie sposób przyjąć, by ziściły się wszystkie przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Z kolei odnośnie uprawnień osób pobierających świadczenia emerytalno-rentowe do świadczenia pielęgnacyjnego dodać wyjaśniająco należy, iż zmiana linii orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego nastąpiła w określonej sytuacji prawnej. Chodziło o sytuację opiekunów osób niepełnosprawnych od urodzenia (lub niepełnosprawnych przez wiele lat od dzieciństwa), gdy przejście opiekunów na świadczenie emerytalne ze świadczenia pobieranego w związku z opieką nad bliskim członkiem rodziny wiązało się z wyższą wysokością świadczenia emerytalnego niż wcześniejsze świadczenie opiekuńcze. Różnica w wysokościach tych świadczeń ulegała jednak stopniowemu zniwelowaniu począwszy od 1 maja 2014 r., a obecnie uległa zmianie w ten sposób, że świadczenie pielęgnacyjne jest wyższe niż emerytury czy inne świadczenia pobierane przez wielu opiekunów. Dlatego, zdaniem NSA, konieczność zastosowania wykładni systemowej i celowościowej wynika w takim przypadku "między innymi ze zmiany relacji między wysokością świadczenia pielęgnacyjnego a wysokością świadczeń, których pobieranie wyłącza prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Uchwalając w 2003 r. ustawę o świadczeniach rodzinnych ustawodawca wyłączył możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego opiekunom, którzy mają prawo do określonych świadczeń, i jednocześnie określił wysokość świadczenia pielęgnacyjnego na 420 zł miesięcznie. Wówczas była to kwota niższa niż wysokość najniższej emerytury i innych świadczeń wyłączających prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Taka relacja utrzymywała się aż do 1 maja 2014 r. kiedy to świadczenie pielęgnacyjne wzrosło do 800 zł i stało się nieznacznie wyższe od najniższej emerytury, a następnie było waloryzowane i obecnie jest już znacznie wyższe od najniższej emerytury. Niewątpliwie zatem intencją ustawodawcy wprowadzającego to wyłączenie było, aby uprawniony opiekun nie pobierał świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy otrzymuje świadczenie wyższe. Jednak odczytanie przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w obecnych realiach, jako pozbawiającego świadczenia pielęgnacyjnego także opiekuna otrzymującego świadczenie znacznie niższe, wymagałoby jednoznacznego potwierdzenia przez dyrektywy wykładni systemowej oraz funkcjonalnej i celowościowej" (vide np. wyrok w sprawie I OSK 254/20).

Powyższe nie dezaktualizuje jednak wynikającej z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. podstawowej (pierwotnej) przesłanki uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w postaci "niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności". Z akt sprawy niniejszej natomiast nie wynika, aby rezygnacja przez skarżącą z zatrudnienia była obiektywnie powiązana (zbiegła się w czasie) z koniecznością sprawowania osobistej i całodobowej opieki nad córką, bowiem również i obecnie, z uwagi na kontynuację edukacji przez W. K., zakres tej opieki nie wymaga stałej obecności skarżącej.

Zdaniem sądu, zaskarżona w sprawie niniejszej decyzja nie narusza zasady równości wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP), sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP) czy udzielania szczególnej pomocy osobom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji RP) a także osobom niepełnosprawnym (art. 69 Konstytucji RP). Każda sprawa podlega bowiem indywidualnej ocenie, której Kolegium w niniejszym przypadku dokonało bez naruszenia prawa.

Sąd z urzędu wskazuje, iż mimo zmodyfikowania przez organ odwoławczy powodu odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i uzupełnienia postępowania wyjaśniającego - nie doszło do naruszenia zasady dwuinstancyjności postępowania (art. 15 K.p.a.). Skarżąca miała możliwość wypowiedzenia się odnośnie okoliczności sprawowania opieki w wywiadzie środowiskowym z nią przeprowadzonym na etapie odwoławczym. Natomiast nowe dowody w postaci zaświadczenia ze szkoły córki skarżącej nie zawierają wskazania na okoliczności, które skarżącej nie są znane. W skardze nie została też przedstawiona argumentacja podważająca fakty i okoliczności powołane przez Kolegium oraz nie sformułowano stanowiska podważającego motywy oceny Kolegium, w szczególności nie przedstawiono nowych okoliczności, których skarżąca nie mogła powołać w postępowaniu odwoławczym a których powołanie podważałoby wynik sprawy.

Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) orzeczono jak w sentencji.

Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na wniosek skarżącej i przy braku sprzeciwu organu (art. 119 pkt 2 P.p.s.a.).