Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 16 maja 2023 r. nr SKO.441/416/2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łomży utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Kolno z 11 maja 2023 r. nr ŚR.5223.117.2023, którą odmówiono K.N. (dalej: skarżący) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Decyzje wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
W dniu 8 maja 2023 r. skarżący złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką, która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dołączył m.in. oświadczenie z 8 maja 2023 r. (z którego wynika, że od 1 sierpnia 2022 r. zaprzestał pracy w gospodarstwie rolnym z powodu opieki nad niepełnosprawną matką chorującą na Parkinsona, mającą problemy z poruszaniem się, wymagającą pomocy przy ubieraniu się, robieniu zakupów, kupowaniu i podawaniu leków, sprzątaniu, gotowaniu, praniu, wychodzeniu na spacery) oraz orzeczenie o znacznym stopniu niepełnoprawności matki, który datuje się od 20 kwietnia 2022 r.
Z akt sprawy nie wynika, aby przeprowadzano wywiad środowiskowy.
Decyzją z 11 maja 2023 r. Wójt Gminy Kolno odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na niespełnienie kryteriów wynikających z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390, dalej: u.ś.r.), tj. z uwagi na powstanie znacznego stopnia niepełnosprawności matki skarżącego w wieku 80 lat a nie do 18. bądź 25. roku życia.
Odwołanie złożył K.N. twierdząc, że orzeczenie jest dla niego krzywdzące, bowiem w związku z opieką nad matką nie może podjąć pracy zarobkowej, a przepis na który powołał się organ wydając decyzję dyskryminuje osoby na podstawie ich wieku.
W postępowaniu odwoławczym członek SKO w Łomży, który uczestniczył następnie w wydaniu decyzji rozpoznającej odwołanie, sporządził notatkę urzędową z 16 maja 2023 r. Spisał w niej przebieg rozmowy telefonicznej ze skarżącym. Ustalił, że skarżący jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni około 4,25 ha, pobiera dopłaty bezpośrednie, jest ubezpieczony w KRUS jako rolnik, uprawia na powierzchni 2 ha kukurydzę i pszenicę, a prowadzenie upraw nie przeszkadza mu w sprawowaniu opieki.
Decyzją z 16 maja 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łomży utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
Organ drugiej instancji w uzasadnieniu decyzji przywołał brzmienie art. 17 ust. 1, ust. 1a i ust. 1b, a także art. 17 ust. 5 u.ś.r. Wskazał, że w myśl art. 3 pkt 22 u.ś.r. ilekroć w ustawie mowa jest o "zatrudnieniu lub innej pracy zarobkowej" - oznacza to wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Organ drugiej instancji zaznaczył, że ustawodawca pojęcie "zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej" ograniczył do wykonywania pracy przez pracowników najemnych, którzy są związani z pracodawcą różnego rodzaju umowami oraz w ramach spółdzielni produkcyjnych i usługowych.
Definicja ta odnosi się również expressis verbis do działalności gospodarczej o charakterze pozarolniczym, co wskazuje na celowy i świadomy zamiar nieobjęcia tym pojęciem działalności rolniczej. W orzecznictwie sądów administracyjnych prezentowany był pogląd, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje rolnikom, którzy w celu zapewnienia stałej opieki osobie niepełnosprawnej rezygnują z prowadzenia gospodarstwa rolnego. Odnośnie sposobu rozumienia kategorii prowadzenia działalności rolniczej wypowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z 11 grudnia 2012 r., sygn. I OPS 5/12, która – zdaniem Kolegium - mimo podjęcia jej w poprzednio obowiązującym stanie prawnym dotyczącym świadczeń pielęgnacyjnych, zachowała aktualność w komentowanym zakresie. W uchwale wskazano, że prowadzenie działalności rolniczej wiąże się ściśle z normalnymi działaniami koniecznymi dla prowadzenia gospodarstwa rolnego.
Dopiero występowanie całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym, czyli niemożność wykonywania pracy fizycznej w gospodarstwie i brak możliwości zarządzania nim, z reguły stanowi obiektywną przeszkodę w prowadzeniu gospodarstwa, a tym samym osiągania z niego dochodu. W uchwale NSA podkreślił również, że przy właściwej organizacji pracy rolnik może prowadzić gospodarstwo rolne i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną - jest bowiem organizatorem własnej pracy, ma możliwość jej zaplanowania, dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny. Wskazując, że prowadzenie gospodarstwa rolnego przez rolnika jest formą aktywności zawodowej uprawianą dla celów zarobkowych, objętą w związku z tym odmiennym reżimem zabezpieczenia społecznego określonym w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników, NSA stwierdził, że rolnik prowadzący we wskazanym rozumieniu gospodarstwo rolne nie może uzyskać świadczenia pielęgnacyjnego.
Podkreślono osobisty charakter działalności rolniczej, co wyraża się w tym, że do rolnika zwykle należy podejmowanie decyzji dotyczących prowadzonego gospodarstwa. Tak rozumiany osobisty charakter działalności rolniczej nie wyklucza korzystania z pomocy innych osób w prowadzeniu gospodarstwa lub zatrudniania w tym celu pracowników.
SKO zaznaczyło, że dopiero dodany ustawą z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2014 r. poz. 567), która weszła w życie w dniu 15 maja 2014 r., przepis art. 17b u.ś.r. dostosował dotychczasową regulację do specyfiki związanej z utrzymywaniem się rolników z prowadzenia działalności rolniczej. Okoliczność zaprzestania prowadzenia przez rolnika gospodarstwa rolnego lub wykonywania pracy w gospodarstwie potwierdza się oświadczeniem, o którym mowa w art. 17b ust. 2 u.ś.r. Stanowi ono niezbędny środek dowodowy w postępowaniu o przyznanie rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego, warunkujący możliwość rozpoznania wniosku w tym przedmiocie.
Organ drugiej instancji wskazał, że nie ma sporu co do tego, że skarżący sprawuje faktyczną opiekę nad matką, którą to okoliczność potwierdził wywiad środowiskowy. Jednak skoro pojęcie prowadzenia gospodarstwa rolnego nie ogranicza się do wykonywania fizycznych prac polowych, ale obejmuje również szeroko pojęte zarządzanie gospodarstwem, to prowadzeniem gospodarstwa jest również decyzyjny wpływ na jego funkcjonowanie. Ustawodawca nie zdefiniował przy tym pojęcia "zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego" oraz pracy w gospodarstwie rolnym. Zdaniem organu przez pojęcia te należy rozumieć zaprzestanie działalności w gospodarstwie rolnym nakierowanej na osiągnięcie dochodu z tego gospodarstwa. Prowadzenie własnego gospodarstwa rolnego jest bowiem formą aktywności zawodowej uprawianą dla celów zarobkowych i tylko całkowita rezygnacja z tej formy aktywności na rzecz opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny uzasadniać może przyznanie wnioskowanego świadczenia.
Ponadto z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego rolnik podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników według zasad określonych w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników, dopuszczającej jedynie w ograniczonym zakresie możliwość dalszego podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników przez osoby podejmujące pozarolniczą działalność gospodarczą. W ocenie SKO z uchwały NSA o sygnaturze I OPS 5/12 wynika, że rolnik prowadzący gospodarstwo rolne znajduje się w takiej sytuacji socjalno-ekonomicznej, która uniemożliwia przyznanie przedmiotowego świadczenia, przy czym samo posiadanie lub własność gospodarstwa nie mogą być kwalifikowane jako jego prowadzenie, jeżeli nie wiąże się z nimi wykonywanie bliżej określonej w uzasadnieniu tej uchwały działalności rolniczej. Warunkiem otrzymania przez skarżącego wnioskowanego świadczenia nie jest zatem wyzbycie się gospodarstwa rolnego ale zaprzestanie jego prowadzenia.
A skoro tak, to zdaniem Kolegium nie została w sprawie spełniona przesłanka z art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. Skarżący wbrew złożonemu oświadczeniu nie zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego, ponieważ uprawiał kukurydzę i pszenicę na powierzchni 2 ha, pobierał dopłaty bezpośrednie, był ubezpieczony w KRUS jako rolnik.
Skargę na powyższą decyzję wywiódł K.N. Zarzucił naruszenie:
- 1) art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (dalej: k.p.a.), 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. przez nieprawidłowe ustalenie stanu faktycznego i nieprawidłowe uznanie, że nie zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego, mimo że faktycznie gospodarstwa nie prowadzi na co wskazywało oświadczenie o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego oraz przesłanki obiektywne, w tym wydzierżawienie nieruchomości sąsiadowi, który faktycznie użytkuje nieruchomości wchodzące w skład gospodarstwa rolnego skarżącego, zaś skarżący nie posiada sprzętu niezbędnego do uprawy kukurydzy i pszenicy, a wszelkie prace polowe związane z korzystaniem z nieruchomości rolnych wykonuje dzierżawca,
- 2) art. 7 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 5 lutego 2015 r. o płatnościach w ramach systemu wsparcia bezpośredniego przez bezzasadne uznanie, że warunkiem otrzymania dopłat bezpośrednich do gruntów jest prowadzenie gospodarstwa rolnego, podczas gdy ustawodawca przewiduje możliwość przyznania dopłat bezpośrednich rolnikowi posiadającemu nadany numer identyfikacyjny oraz posiadającego grunty o powierzchni co najmniej 1 ha i ustawodawca nie uzależnia przyznania dopłat od faktycznego prowadzenia gospodarstwa rolnego,
- 3) art. 17b ust. 1 i 2 w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. przez nieprawidłowe uznanie, że skarżący nie zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego, a tym samym brak jest podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy sam fakt posiadania gospodarstwa rolnego czy podlegania ubezpieczeniom w KRUS nie może świadczyć o faktycznym prowadzeniu gospodarstwa rolnego.
Skarżący wskazał, że nie prowadzi gospodarstwa rolnego i nie użytkuje rolniczo gruntów rolnych, bowiem oddał je w dzierżawę sąsiadowi. Organy administracji publicznej nie podjęły próby weryfikacji oświadczenia skarżącego o wydzierżawieniu gruntów rolnych. Skarżący przyznał, że co prawda nie zawierał pisemnej umowy dzierżawy z sąsiadem, jednak umowa dzierżawy mogła być zawarta także w formie ustnej. Sam fakt pobierania dopłat bezpośrednich do gruntów nie może jego zdaniem przesądzać o prowadzeniu przez niego gospodarstwa rolnego. Ustawa nie uzależnia przyznania dopłat bezpośrednich od prowadzenia gospodarstwa rolnego przez rolnika, zatem fakt pobierania przez skarżącego tych dopłat nie powinien pozbawiać go prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Skarżący twierdzi, że z faktu objęcia ubezpieczeniem społecznym rolnika na podstawie przepisów ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2021 r. poz. 266) wynika wyłącznie domniemanie prawne prowadzenia gospodarstwa rolnego, natomiast przesłanka pozwalająca na przyznanie rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego nie opiera się na domniemaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, lecz wynika z rzeczywistego stanu rzeczy. Fakt zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego prowadzi do obalenia domniemania. Ciężar dowodu wykazania tego faktu ciąży na rolniku i ustawodawca ściśle określił, jaki rodzaj dowodu będzie służyć temu celowi. Takim środkiem dowodowym jest oświadczenie składane w trybie art. 17b ust. 2 u.ś.r.
Skarżący złożył takie oświadczenie pod rygorem odpowiedzialności karnej. Poczynienie odpowiednich ustaleń faktycznych w tym zakresie nie może zostać zastąpione stwierdzeniem, że skarżący podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników. Następstwem złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa może być bowiem utrata statusu osoby objętej ubezpieczeniem społecznym rolników.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Zaznaczył, że nie mógł naruszyć art. 7 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 5 lutego 2015r. o płatnościach w ramach systemu wsparcia bezpośredniego, ponieważ od 1 stycznia 2023r. ustawa ta nie obowiązuje. Zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 8 lutego 2023 r. o Planie Strategicznym dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023-2027 (Dz. U. poz. 412) płatności bezpośrednie są przyznawane rolnikowi, jeżeli prowadzi działalność rolniczą, a łączna powierzchnia gruntów objętych obszarem zatwierdzonym do podstawowego wsparcia dochodów będących w posiadaniu tego rolnika jest nie mniejsza niż 1 ha. SKO wskazało, że z jednej strony na potrzeby pobierania dopłat bezpośrednich skarżący uważa się za rolnika prowadzącego działalność rolniczą, natomiast na potrzeby niniejszego postępowania utrzymuje, że nie prowadzi gospodarstwa rolnego. Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie było możliwie ponieważ nie została spełniona przesłanka z art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. - skarżący, wbrew złożonemu oświadczeniu, nie zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego, ponieważ pobierał dopłaty bezpośrednie, był ubezpieczony w KRUS jako rolnik.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje.
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym niż wymienione w punktach 1-3 osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Osobami, w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. są osoby, na których, zgodnie z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie zaś z art. 129 § 1 k.r.o., obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem. Skarżący, syn niepełnosprawnej matki, niewątpliwie należy do kręgu osób o jakich mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.
Stosownie do treści art. 17b ust. 1 u.ś.r. w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio: 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego;
- 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym.
Jak stanowi art. 17b ust. 2 u.ś.r., zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.
Regulacja art. 17b u.ś.r. dotycząca przyznawania rolnikom, małżonkom rolników i domownikom rolników specjalnego zasiłku opiekuńczego i świadczenia pielęgnacyjnego została dodana z dniem 15 maja 2014 r. przez art. 17 pkt 4 z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2020 r. poz. 1297). Uprzednio kwestia ta budziła rozbieżności, które rozstrzygnęła uchwała siedmiu sędziów NSA z 11 grudnia 2012 r., sygn. akt I OPS 5/12, gdzie stwierdzono, że prowadzenie gospodarstwa rolnego przez rolnika stanowi negatywną przesłankę przyznania tej osobie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 22 u.ś.r. W obecnym jednak stanie prawnym, w świetle treści art. 17b u.ś.r., uzyskanie przez rolnika specjalnego zasiłku opiekuńczego lub świadczenia pielęgnacyjnego jest możliwe, a przywołana wyżej teza uchwały przestała być aktualna (por. wyrok WSA w Krakowie z 27 lutego 2020 r., SA/Kr 60/20 czy wyrok WSA w Krakowie z 30 czerwca 2020 r., III SA/Kr 150/20, orzeczenia.nsa.gov.pl).
Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się zatem do odpowiedzi na pytanie, czy istniała podstawa do przyjęcia, że skarżący nie zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego w celu sprawowania opieki nad matką, skoro złożył oświadczenie, o jakim mowa w art. 17b ust. 2 u.ś.r.
Dowodem zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego jest w świetle art. 17b ust. 2 u.ś.r. stosowne oświadczenie złożone przez rolnika pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Taka forma dowodzenia podstawowej przesłanki przyznania świadczenia została wprowadzona z uwagi na specyficzny charakter pracy rolnika. Z oczywistych względów nie ma w tym przypadku innych dokumentów wskazujących na rezygnację z aktywności zawodowej, tak jak w przypadku osób rezygnujących zatrudnienia na podstawie stosunku pracy. Ułatwienie dowodowe nie oznacza jednak, że oświadczenie rolnika nie podlega weryfikacji przez organ orzekający w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego. Takie założenie byłoby sprzeczne z podstawowym obowiązkiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z rzeczywistością (zasada prawdy obiektywnej). Nie przeczy temu również fakt, że oświadczenie jest składane pod rygorem odpowiedzialności karnej.
Potencjalne sankcje karne, jakie mogą być zastosowane względem rolnika, który złożył niezgodne z prawdą oświadczenie, pozostają bez związku z obowiązkiem organu ustalenia rzeczywistego stanu faktycznego w sprawie o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (zob. wyrok WSA w Lublinie z 14 września 2021 r., II SA/Lu 614/21).
Co do zasady nie ma obowiązku badania treści tego rodzaju oświadczenia (co do faktów) przez organy orzekające w sprawie, co jednak nie wyklucza możliwości oceny prawdziwości oświadczenia jako dowodu w sprawie w przypadku pojawienia się wątpliwości. Wątpliwości te, jeśli powstaną i jeśli organ zamierza orzec w sposób nieuwzględniający oświadczenia rolnika złożonego pod rygorem odpowiedzialności karnej – muszą jednak mieć oparcie w materiale dowodowym zebranym w sprawie i nie mogą opierać się wyłącznie na twierdzeniu organu. Tym bardziej - gdy tak jak to nastąpiło w sprawie niniejszej – podważenie oświadczenia strony następuje po raz pierwszy w drugiej instancji przy całkowitym zakwestionowaniu powodów odmowy przyznania świadczenia w pierwszej instancji.
W ocenie sądu w rozpoznawanej sprawie SKO nie dokonało wystarczającego, wiarygodnego i przede wszystkim weryfikowalnego dla sądu sprawdzenia oświadczenia skarżącego z 8 maja 2023 r., w którym twierdzi on, że od 1 sierpnia 2022 r. zaprzestał pracy w gospodarstwie rolnym z powodu opieki nad niepełnosprawną matką.
W aktach sprawy próżno szukać wywiadu środowiskowego (na który powołuje się Kolegium na s. 6 decyzji), czy jakichkolwiek dokumentów potwierdzających bądź zaprzeczających treści oświadczenia skarżącego, w tym np. o pobieraniu dopłat. SKO dokonało weryfikacji oświadczenia skarżącego jedynie przez odbycie z nim przez pracownika SKO rozmowy telefonicznej, z której sporządzono notatkę urzędową z 16 maja 2023 r. W rozmowie tej skarżący stwierdza, że jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni około 4,25 ha, pobiera dopłaty bezpośrednie, jest ubezpieczony w KRUS jako rolnik, uprawia na powierzchni 2 ha kukurydzę i pszenicę, a prowadzenie upraw nie przeszkadza mu w sprawowaniu opieki. Notatka urzędowa nie jest jednak dowodem, który w sposób wiarygodny mógłby podważać treść oświadczenia skarżącego złożonego pod rygorem odpowiedzialności karnej (o znaczeniu tego oświadczenia vide w szczególności wyrok w sprawie I OSK 1273/20).
SKO po stwierdzeniu, że samo oświadczenie skarżącego nie jest wystarczającym dowodem potwierdzającym wskazywane przez niego okoliczności winno podjąć się jego dokładnej weryfikacji, co mogło nastąpić poprzez wezwanie skarżącego na osobiste przesłuchanie (realizowane przecież pod tym samym rygorem co oświadczenie z 8 maja 2023 r. – art. 86 k.p.a.), ale przede wszystkim należało uzyskać dokumenty, które potwierdzałyby m.in. pobieranie przez skarżącego dopłat czy fakt jego ubezpieczenia w KRUS. Zasięgnięcie dokumentów wyżej wskazanych było najprostszym rozwiązaniem, gdyż pozwalałoby na uzyskanie dowodów pochodzących od organów państwowych, których to dowodów treść nie mogłaby ulec podważeniu wyłącznie przeciwnym oświadczeniem skarżącego. Tych czynności jednak zaniechano, co powoduje, że sąd nie jest w stanie zweryfikować prawdziwości faktów, które organ przyjął za podstawę rozstrzygnięcia, jak również nie jest w stanie zweryfikować twierdzeń samego skarżącego, który w nieodległym czasie formułuje dwa różne, wykluczające się stanowiska: o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego (w oświadczeniu z 8 maja 2023 r.) i pobieraniu dopłat bezpośrednich (w skardze sporządzonej 26 maja 2023 r.).
Zdaniem zatem sądu dowody zebrane przez organ drugiej instancji (nieznajdujący się w aktach a powołany przez Kolegium wywiad środowiskowy, nieweryfikowalna notatka urzędowa) nie są wystarczające, aby uznać za udowodnione okoliczności, z których organ odwoławczy wywiódł konsekwencje prawne.
Istotnie, zaprzestanie prowadzenia przez rolnika gospodarstwa rolnego, o jakim mowa w art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r., nie polega tylko na faktycznym zaniechaniu wykonywania pewnych czynności, jak np. zaprzestanie osobistej uprawy, zbierania plonów, czy uzyskiwania zysków z gospodarstwa, w tym zaprzestanie składania wniosków o dopłaty unijne. Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego wymaga poza tym przedsięwzięcia szeregu czynności prawnych, powiązanych integralnie ze statusem rolnika i prowadzeniem przez niego działalności rolniczej, takich jak np. złożenie wniosku o usunięcie wpisu z ewidencji producentów rolnych, który pozwala danemu producentowi (rolnikowi) na korzystanie z systemów wsparcia bezpośredniego, a więc prowadzenie gospodarstwa rolnego. Organy powinny zatem zwrócić się do Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa celem potwierdzenia tych ustaleń. Notatka urzędowa z rozmowy telefonicznej jest zdecydowanie niewystarczającym dowodem w tej kwestii (vide ponownie wyrok w sprawie II SA/Lu 614/21).
Organ powinien był zgromadzić w aktach dokumentację, która potwierdzałaby ustalenia poczynione przez pracownika SKO w rozmowie telefonicznej i wyjaśniałaby zachodzące w sprawie wątpliwości. Notatka urzędowa mogła być jedynie punktem wyjścia do takich ustaleń, jednak dalszych czynności niezasadnie zaniechano.
Dokonane w sprawie ustalenia faktyczne (art. 7 k.p.a.) jak i przeprowadzona ocena zgromadzonego materiału dowodowego (art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a.) uznać należy zatem za zdecydowanie niewystarczające do załatwienia sprawy.
Trafnie natomiast Kolegium ustaliło i wyjaśniło kwestię niedopuszczalności odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. Stosownie do jego treści świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Sąd podziela stanowisko wyrażone w jednolitym obecnie orzecznictwie sądów administracyjnych, według którego wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) przesądza o tym, że organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została przez Trybunał Konstytucyjny ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 21 października 2014 r. w sprawie o sygn. K 38/13 orzekł o niezgodności ww. przepisu z art. 32 ust. 1 Konstytucji, w zakresie jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Wypada przypomnieć, że wprawdzie prawodawca nie podjął działań w celu uchylenia lub zmiany art. 17 ust. 1b u.ś.r., jednak w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się pogląd, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i rozstrzygnięcia sądu w takiej sprawie na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z Konstytucją RP. Prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje niezależnie od momentu kiedy powstała niepełnosprawność osoby wymagającej opieki (por. wyroki WSA w Lublinie, z 7 marca 2019 r., II SA/Lu 55/19 i z 28 marca 2019 r., II SA/Lu 87/19 oraz powoływane tam orzeczenia NSA). Zatem sama data powstania niepełnosprawności u wymagającej opieki matki skarżącego nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania przedmiotowego świadczenia.
Uchylając w sprawie niniejszej rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji sąd stwierdził zatem, że jego decyzja jest z wyżej wskazanych względów nieprawidłowa, a wobec faktu, iż decyzja ta oparta została wyłącznie na argumencie dotyczącym momentu powstania niepełnosprawności u matki skarżącego - zapewnienie realizacji zasady dwuinstancyjności postępowania (art. 15 k.p.a.) i wszechstronnego wyjaśnienia sprawy (zgodnie z art. 7 k.p.a.) wymaga powrotu sprawy do pierwszej instancji administracyjnej.
Ponownie rozpoznając sprawę organy będą miały na uwadze stanowisko sądu przedstawione w niniejszym uzasadnieniu i dokonają dokładnej weryfikacji złożonego przez skarżącego oświadczenia. Następnie w oparciu o całokształt zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego ocenią czy w sprawie zostały spełnione przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Mając na względzie powyższe, sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" w związku z art. 135 p.p.s.a. orzekł w jak w sentencji wyroku.