Uzasadnienie
J. R. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z 3 lutego 2022 r., którą utrzymano w mocy decyzję Wójta Gminy Człuchów z 3 grudnia 2021 r. w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.
Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:
W dniu 23 sierpnia 2021 r. J. R. wystąpił do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Człuchowie o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką – J. R. Decyzją z 31 sierpnia 2021 r. Wójt Gminy Człuchów odmówił przyznania J. R. świadczenia pielęgnacyjnego stwierdzając, że nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności J. R., nadto że samodzielnie wykonuje ona większość czynności takich, jak codzienna toaleta, ubieranie się, sprzątanie, przygotowywanie posiłków, a jedynie przy cięższych pracach domowych, wizytach u lekarza i robieniu zakupów korzysta z pomocy syna J. R., z którym prowadzi wspólne gospodarstwo domowe.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku decyzją z 15 października 2021 r. uchyliło powyższą decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji nakazując ustalenie, jaki jest rzeczywisty zakres przedmiotowy i czasowy opieki J. R. nad matką oraz zbadanie w tym kontekście związku przyczynowo-skutkowego między rezygnacją z zatrudnienia/niepodejmowaniem zatrudnienia przez wnioskodawcę a koniecznością sprawowania opieki nad J. R. Organ miał też zważyć, że J. R. pobiera obecnie na matkę specjalny zasiłek opiekuńczy i złożył oświadczenie o rezygnacji z niego, w przypadku wypełniania przesłanek przyznania mu świadczenia opiekuńczego.
Po ponownym przeprowadzeniu postępowania, w tym po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego, Wójt Gminy Człuchów decyzją z 3 grudnia 2021 r. odmówił przyznania J. R. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, J. R. W uzasadnieniu wskazano, że wniosek nie mógł zostać uwzględniony, gdyż daty powstania niepełnosprawności J. R. nie da się ustalić, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 15 marca 2019 r., czyli po ukończeniu 25 roku życia przez J. R. Organ stwierdził też, że J. R. samodzielnie wykonuje większość czynności takich jak codzienna toaleta, ubieranie się, sprzątanie, przygotowywanie posiłków, a jedynie przy cięższych pracach domowych, wizytach u lekarza i robieniu zakupów korzysta z pomocy syna J. R., z którym prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Porusza się ona samodzielnie i nie wymaga całodobowej opieki.
Wójt wskazał też, że J. R. do 17 grudnia 2017 r. był osobą bezrobotną zarejestrowaną w PUP Człuchów i otrzymywał zasiłek dla bezrobotnych, od dnia 1 lutego 2018 r. otrzymywał natomiast zasiłek stały z GOPS Człuchów przyznany z tytułu umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, który był przyznany do 30 listopada 2019 r., z którego zrezygnował z dniem 1 czerwca 2019 r. z powodu dokonania wyboru korzystniejszego świadczenia - złożył wniosek i otrzymał specjalny zasiłek opiekuńczy na matkę.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku, rozpoznając odwołanie skarżącego, decyzją z 3 lutego 2022 r. utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Człuchów z 3 grudnia 2021 r. Kolegium wyjaśniło, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych utracił moc w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, na podstawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13.
W ocenie Kolegium, organ I instancji błędnie zatem uznał, że zastosowanie w niniejszej sprawie znajduje art. 17 ust. b ustawy, nie było w konsekwencji podstaw do odmowy przyznania stronie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego tylko z tego powodu, że nie został spełniony jeden warunków określonych w art. 17 ust. 1b u.ś.r.
Kolegium oceniając zebrany w sprawie materiał dowodowy uznało jednak, że nie ma związku przyczynowego między niepodejmowaniem przez J. R. zatrudnienia czy rezygnacją przez niego z pracy a sprawowaniem przez niego opieki nad matką. O istnieniu związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki przesądza w istocie to, jaki jest rzeczywisty zakres tej opieki, jakie są potrzeby osoby niepełnosprawnej wynikające z posiadanych przez nią konkretnych schorzeń. Nie spełnia wymogu opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., codzienne, ale wyłącznie przez część doby świadczenie pomocy w prowadzeniu i utrzymaniu w należytym stanie gospodarstwa domowego. "Stałość" opieki warunkującej świadczenie pielęgnacyjne musi być tego rodzaju, że ma być nieprzerwana i dlatego wykluczająca nawet częściowe zarobkowanie. J. R. natomiast, jak wynika z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego przez pracownika socjalnego, często zostaje sama w domu, sama czyta gazety, rozwiązuje krzyżówki, koloruje, samodzielnie wykonuje większość czynności takich jak mycie, ubieranie się, korzystanie z toalety, sprzątanie, przygotowywanie posiłków, spożywanie ich, a jedynie przy cięższych pracach domowych, wizytach u lekarza i robieniu zakupów korzysta z pomocy syna J. R., z którym prowadzi wspólne gospodarstwo domowe.
W ocenie Kolegium, wykonywania tych czynności nie można określić jako sprawowania stałej i długotrwałej opieki nad niepełnosprawną matką. Jest to raczej codzienna pomoc. Zwłaszcza, że skoro J. R. mieszka z matką i prowadzi z nią wspólne gospodarstwo domowe, to jeśli sprząta w domu, opłaca rachunki, robi zakupy, pierze, odśnieża, przynosi opał, pali w piecu, załatwia sprawy urzędowe czy uprawia ogródek, to czyni to nie tylko dla matki, ale również dla siebie, sam bowiem bezpośrednio korzysta z namacalnych efektów tych czynności.
Reasumując, Kolegium uznało, że deklarowane przez skarżącego czynności nie wymagają od niego rezygnacji z zatrudnienia czy niepodejmowania pracy zarobkowej, gdyż mogą być wykonywane przez osobę pracującą.
W skardze na powyższą decyzję J. R. zarzucił organowi naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą z orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Mając powyższe na uwadze wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Człuchowie z 3 grudnia 2021 r i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie J. R. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania.
W ocenie skarżącego, nie sposób przyjąć, że skoro opieka świadczona przez skarżącego matce nie jest wykonywana przez całą dobę, to nie można mówić o opiece "stałej i długoterminowej" w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku wniosło o jej oddalenie podtrzymując argumentację sformułowaną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga podlega oddaleniu.
Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu z normami prawnymi - proceduralnymi i materialnymi - przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego obowiązującego w dniu wydania zaskarżonego aktu i na podstawie ustalonego przez organy stanu faktycznego. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych rozstrzygnięć administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd - jak stanowi art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.
Dz.U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną podstawą prawną, z wyjątkiem skarg na pisemną interpretację przepisów prawa podatkowego wydaną w indywidualnej sprawie, opinię zabezpieczającą i odmowę wydania opinii zabezpieczającej.
W wyniku przeprowadzonej kontroli legalności zaskarżonej decyzji Sąd nie stwierdził naruszeń prawa, które uzasadniałyby wyeliminowanie jej z obrotu prawnego. Wbrew twierdzeniom zawartym w skardze, postępowanie w sprawie zostało przeprowadzone przez organy z zachowaniem przepisów prawa procesowego, a rozstrzygnięciu podjętemu w zaskarżonej decyzji, tj. odmowie przyznania wnioskowanego przez stronę skarżącą świadczenia pięlęgnacyjnego, nie można skutecznie postawić zarzutu wydania go z naruszeniem przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Z tego powodu Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.), zwanej dalej u.ś.r., a w szczególności art. 17 u.ś.r., w którym szczegółowo określono wymogi, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z powołanego unormowania art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że zasadniczym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest, aby opiekun osoby niepełnosprawnej nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem częściowe zrekompensowanie opiekunowi osoby niepełnosprawnej strat finansowych związanych z niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z pracy, spowodowaną koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną.
Należy podkreślić, że wskazane świadczenie nie jest przyznawane jedynie za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za związany z tą opieką rzeczywisty brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia. Ta cecha różni świadczenie pielęgnacyjne od uregulowanego w art. 16a u.ś.r. specjalnego zasiłku opiekuńczego, stanowiącego wsparcie dla osób, które pozostają niezatrudnione, bez względu na to, czy prowadzi do tego rezygnacja, czy niepodejmowanie pracy zarobkowej, z powodu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.
Wnioskujący o świadczenie pielęgnacyjne musi zatem sprawować faktyczną i konieczną opiekę nad osobą niepełnosprawną, w wymiarze, który uniemożliwia mu wykonywanie pracy zarobkowej. Z okoliczności sprawy musi więc wynikać, że sprawujący opiekę nie podejmuje aktywności zawodowej (tj. rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej) wyłącznie z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną i to w wymiarze (zakresie), który w okolicznościach danej sprawy wyklucza mu możliwość podjęcia jakiejkolwiek aktywności zawodowej.
W tej sytuacji obowiązkiem organu administracji w kontrolowanym postępowaniu było ustalenie związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Organy winny były ustalić, czy niepodejmowanie zatrudnienia wynika z rzeczywistej potrzeby opieki i pomocy, której zakres wyklucza jakąkolwiek aktywność zawodową skarżącego, w tym choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
W toku przeprowadzonego postępowania ustalono, że skarżący prowadzi ze swoją matką – J. R., wspólne gospodarstwo domowe. J. R. (ur. 1944 r.) legitymuje się stałym orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Człuchowie z 30 kwietnia 2019 r.), w którym wskazano, że nie da się ustalić, od kiedy niepełnosprawność istnieje, zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 15 marca 2019 r. Symbol przyczyny niepełnosprawności: 07-S - choroby układu oddechowego i krążenia, a także 05-R - upośledzenie narządu ruchu. W orzeczeniu wskazano na konieczność stałej i długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji
Pracownicy socjalni podczas kolejnych dwóch wywiadów środowiskowych przeprowadzonych w dniach 30 sierpnia 2021 r. i 23 listopada 2021 r. ustalili, że J. R. porusza się samodzielnie aczkolwiek powoli i z trudem – ma problemy z poruszaniem się, uskarża się na bóle kręgosłupa i stawów, a także nadciśnienie tętnicze, z uwagi na problemy z układem moczowym używa wkładek. Podlega opiece lekarskiej pulmunologa, leczy się neurologicznie i kardiologicznie, szybko się męczy z uwagi na astmę, jej stan zdrowia się pogarsza i wymaga zdiagnozowania (oczekuje na badanie tomografem), jednakże stara się jak najwięcej czynności wykonywać sama, gdyż pozytywnie wpływa to na jej kondycję psychiczną. J. R. zostaje sama w domu, gotuje, sprząta i samodzielnie wykonuje toaletę poranną i wieczorną, a także sama się ubiera. Rozwiązuje krzyżówki, czyta gazety i ćwiczy ręce malując kolorowanki. Stara się wychodzić na spacery.
Potrzebuje pomocy w załatwianiu spraw urzędowych, robieniu zakupów, dowozu do lekarzy, zakupu leków, czy wykonywaniu ciężkich prac takich, jak mycie okien. W wywiadzie uzupełniającym z 23 listopada 2021 r. wskazano, że J. R. nie jest osobą leżącą i wymagającą pomocy osób drugich 24 godziny na dobę. Zostaje sama w domu i większość czynności wykonuje samodzielnie – gotuje, myje się, ubiera, przygotowuje i zjada posiłki. Rzeczywiście ma problemy z poruszaniem się, ale się nie poddaje, chodzi samodzielnie na spacery, często zostaje sama w domu.
Skarżący - J. R. do 17 grudnia 2017 r. był osobą bezrobotną, otrzymującą zasiłek dla bezrobotnych. Od 1 lutego 2018 r. otrzymywał zasiłek stały z tytułu umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, z którego zrezygnował, wybierając korzystniejszy specjalny zasiłek opiekuńczy z tytułu opieki nad matką, który otrzymywał. J. R. mieszka wspólnie z matką J. R. i wykonuje codzienne czynności domowe: sprząta, pierze, robi zakupy, prasuje, dba o systematyczność wizyt u lekarzy i przyjmowanie leków. Odnotowano w wywiadach, że pozostałe dzieci J. R. często ją odwiedzają.
W ocenie Sądu, organy w niniejszej sprawie w sposób prawidłowy zgromadziły materiał dowodowy, stwierdzając na jego podstawie, że całokształt ujawnionych okoliczności faktycznych przeczy istnieniu związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a koniecznym zakresem opieki i pomocy świadczonej matce w związku z jej znacznym stopniem niepełnosprawności.
Niewątpliwie matka skarżącego legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 3 pkt 21 lit. a u.ś.r.) ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Przywołany wyżej przepis odsyła do definicji określonych w ustawie z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz.U z 2021 r. poz. 573), zwanej dalej ustawą o rehabilitacji. W art. 4 ust. 1 ustawy o rehabilitacji określono, iż do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji.
Jednocześnie wydane na podstawie art. 6c ust. 9 ustawy o rehabilitacji rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (t.j. Dz.U. 2018 r., poz. 2027) w § 29 ust. 1 określa standardy w zakresie kwalifikowania do znacznego stopnia niepełnosprawności, które zawierają kryteria określające skutki naruszenia sprawności organizmu powodujące:
- 1) niezdolność do pracy - co oznacza całkowitą niezdolność do wykonywania pracy zarobkowej z powodu fizycznego, psychicznego lub umysłowego naruszenia sprawności organizmu;
- 2) konieczność sprawowania opieki - co oznacza całkowitą zależność osoby od otoczenia, polegającą na pielęgnacji w zakresie higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem;
- 3) konieczność udzielania pomocy, w tym również w pełnieniu ról społecznych - co oznacza zależność osoby od otoczenia, polegającą na udzieleniu wsparcia w czynnościach samoobsługowych, w prowadzeniu gospodarstwa domowego, współdziałania w procesie leczenia, rehabilitacji, edukacji oraz w pełnieniu ról społecznych właściwych dla każdego człowieka, zależnych od wieku, płci, czynników społecznych i kulturowych.
Orzeczenie o niepełnosprawności w sposób wiążący określa zakres niezbędnej pomocy osobie niepełnosprawnej, którego nie mogą kwestionować organy orzekające o świadczeniach pielęgnacyjnych.
Rolą organów administracyjnych w takiej sytuacji było zatem ustalenie, czy osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego znajduje się w kręgu podmiotów legitymowanych do przyznania świadczenia i czy faktycznie sprawuje nad osobą niepełnosprawną opiekę w zakresie określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności. Wymagało to ustalenia zindywidualizowanych i konkretnych okoliczności niniejszej sprawy, które pozwoliłyby na zweryfikowanie istnienia rzeczywistego związku pomiędzy biernością zawodową skarżącego a sposobem zaspakajania potrzeb opiekuńczych w stosunku do matki. Samo bowiem posiadanie orzeczenia nie przesądza, że każdy, zajmujący się osobą legitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności, sprawuje opiekę w sposób wykluczający go z jakiejkolwiek aktywności zawodowej. Przypadek J. R. jest tego wyraźnym przykładem.
Z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w rozumieniu ustawy, musi ona być stała lub długoterminowa. Nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez niewielką część doby. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy bowiem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia przez opiekuna jakiejkolwiek pracy zarobkowej (tak wyroki NSA: z 23 października 2020 r., I OSK 1148/20; z 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/11 oraz z 2 lutego 2017 r., I OSK 2201/15, dostępne https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Należy zgodzić się z Kolegium, że z ustalonego w sprawie stanu faktycznego wynika, że czynności aktualnie wykonywane przez skarżącego w ramach opieki nad matką nie wyczerpują normatywnie określonego zakresu opieki wymaganego przy osobie z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Zgromadzony materiał dowodowy nie pozostawia bowiem wątpliwości, że pomimo znacznej niepełnosprawności i ograniczeń fizycznych w samodzielnej egzystencji, matka skarżącego stara się funkcjonować samodzielnie. Nie jest osobą leżącą i wymagającą nieprzerwanej opieki. J. R. jest w dużym stopniu samodzielna, tj. samodzielnie się porusza, przygotowuje i spożywa posiłki, przyjmuje leki, wykonuje czynności higieniczne, sama się ubiera, sama sprząta. Rozwiązuje krzyżówki, czyta gazety i ćwiczy ręce malując kolorowanki. Stara się wychodzić na spacery. Z jej oświadczeń wynika, że może pozostawać sama w domu i często to robi.
Nie kwestionując i nie deprecjonując pomocy świadczonej matce przez skarżącego i, co istotne, z zakresu tej pomocy nie wykluczając zwykłych czynności życia codziennego (zakupów, spraw urzędowych, cięższych prac domowych), którym osoba o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może sprostać ze względu na swoje ograniczenia zdrowotne i uwarunkowania domowe (miejsce zamieszkania w oddaleniu od siedzib ludzkich), za uzasadnione należało uznać stwierdzenie, że jej zakres nie usprawiedliwia bierności zawodowej skarżącego. Nie wykonuje on bowiem przy matce takich czynności opiekuńczych, które absorbowałby go nieustannie i wymagały ciągłej obecności przy niej w domu, nie pozwalając na jakąkolwiek aktywność zawodową, czyli czynności pielęgnacyjnych ściśle związanych z jej osobą, wymagających ciągłej obecności i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych (fizjologicznych), gdyż J. R. nie wymaga takiej szczególnej pielęgnacji. W dacie czynienia ustaleń faktycznych w niniejszej sprawie nie można było matki skarżącego uznać za osobę, która nie jest w stanie wykonać samodzielnie żadnych czynności.
W orzecznictwie przyjmuje się, że przesłanka "niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny", o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., winna być rozumiana jako wystąpienie takiej sytuacji, w której sprawowanie osobistych starań o prawidłowe zapewnienie opieki osobie niepełnosprawnej na tyle wypełnia czas podmiotowi tę opiekę sprawującemu, że nie jest on w stanie podjąć innej stałej aktywności wymagającej jego codziennego i stałego zaangażowania, przez którą należy rozumieć aktywność zawodową (wyrok WSA w Łodzi z 25 sierpnia 2022 r., II SA/Łd 229/22, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl). W niniejszej sprawie nie wykazano, aby zaangażowanie skarżącego w opiekę nad matką było przeszkodą w podjęciu aktywności zawodowej.
Zgodzić należy się więc z organami, że stan fizyczny matki skarżącego i zakres wykonywanych przez nią samodzielnie czynności życia codziennego nie stoją na przeszkodzie podjęciu przez niego zatrudnienia. W ocenie Sądu, mając na uwadze rozmiar sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką, przyjąć należy, że Kolegium w sposób prawidłowy uznało, że zakres tej opieki jest do pogodzenia z równoczesnym podjęciem aktywności zawodowej przez skarżącego. Nie ma zachodzi zatem związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad matką, który przemawiałby za przyznaniem skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego.
Sąd w pełni przy tym aprobuje stanowisko organu II instancji zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji odnośnie stosowania przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała po ukończeniu 18 roku życia. Znajduje ono bowiem oparcie w treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego K 38/13 oraz w ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych. Przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Podkreślić przy tym należy, na co zasadnie zwróciło uwagę Kolegium, że przepis powyższy winien być interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18 roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności.
W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez tej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
Odnosząc się natomiast do kwestii pobierania specjalnego zasiłku opiekuńczego jako przesłanki odmowy przyznania świadczenia przez organ I instancji w decyzji z 3 grudnia 2021 r. wyjaśnić należy, że zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów.
Norma prawna zawarta w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b u.ś.r. wyklucza możliwość pobierania przez daną osobę jednocześnie specjalnego zasiłku opiekuńczego oraz świadczenia pielęgnacyjnego. Z tego powodu osoba uprawniona do pobierania specjalnego zasiłku opiekuńczego i pobierająca ten zasiłek nie może mieć jednocześnie przyznanego prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. Dopuszczalny jest zbieg uprawnień, ale nie kumulatywne pobieranie świadczeń (tak wyrok WSA w Poznaniu z dnia 11 sierpnia 2022 r., IV SA/Po 345/22, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b u.ś.r. nie ogranicza jednak prawa wyboru przez osobę uprawnioną świadczenia pielęgnacyjnego, gdy specjalny zasiłek opiekuńczy jest już przyznany wcześniejszą decyzją. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit.b u.ś.r. nie powinien być zatem interpretowany w oderwaniu od treści art. 27 ust. 5 tej ustawy, zgodnie z którym w przypadku zbiegu uprawnień do kilku świadczeń rodzinnych, przysługuje jedno, wybrane przez osobę uprawnioną oraz od treści art. 24 ust. 2 tej ustawy, wprowadzającego zasadę ustalania prawa do świadczeń rodzinnych począwszy od miesiąca wpływu wniosku z prawidłowo wypełnionymi dokumentami. Konflikt między wymienionymi wyżej zasadami wynikającymi z przepisów u.ś.r. należy rozstrzygnąć zgodnie z regułą proporcjonalności, wypełnioną na etapie wykonania decyzji o przyznaniu uprawnienia do korzystniejszego świadczenia (tak wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 7 lipca 2022 r. II SA/Go 240/22, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Z powyższych powodów argumentacji organu I instancji czyniącej z pobierania specjalnego zasiłku opiekuńczego przeszkody do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie można uznać za trafną, co jednak nie miało wpływu na wynik sprawy z tego powodu, że – jak wyjaśniono już wyżej – nie wykazano w niniejszej sprawie, aby faktycznie sprawowana przez skarżącego opieka nad matką uniemożliwiała mu podjęcie zatrudnienia.
Mając to na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.
Sąd orzekł w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z treścią art. 119 pkt 2 p.p.s.a., wobec wniosku skarżącego i organu o rozpoznanie sprawy w tym trybie.