Uzasadnienie
Stan faktyczny sprawy przedstawia się następująco:
Wnioskiem z 20 stycznia 2022 r. J. L. (dalej: "Wnioskodawca", "Strona", "Skarżący") wystąpił do Wójta Gminy D. (dalej: "Wójt", "organ pierwszej instancji") o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem W. L. Decyzją z 9 lutego 2022 r. Wójt, na podstawie art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.) - dalej: "u.ś.r.", odmówił Wnioskodawcy świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na W. L. Organ pierwszej instancji za bezsporną uznał okoliczność, że na Wnioskodawcy, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359) - dalej: "k.r.o.", ciąży obowiązek alimentacyjny w stosunku do brata W. L. Wójt wskazał również, że z przeprowadzonego 8 lutego 2022 r. wywiadu środowiskowego niewątpliwie wynika, iż Wnioskodawca sprawuje opiekę nad swoim bratem, który zgodnie z orzeczeniem jest trwale niezdolny do samodzielnej egzystencji.
Z powodu sprawowanej opieki Wnioskodawca nie pracuje zawodowo (zaprzestał pracy z powodu opieki nad niepełnosprawnym bratem). Organ pierwszej instancji uznał tym samym, że Wnioskodawca spełnia jedną z przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, tj. rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną.
Wójt przytoczył następnie treść art. 17 ust. 1b u.ś.r. wskazując, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Mając na uwadze brzmienie tej regulacji organ pierwszej instancji stwierdził, że Wnioskodawca nie spełnia przesłanki uprawniającej do świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż niepełnosprawność W. L. (ur. w [...] r.) istnieje od 2018 r., zatem powstała po ukończeniu przez niego 18. roku życia, jak również po ukończeniu 25. roku życia.
W wyniku wniesionego od powyższej decyzji odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku (dalej: "Kolegium", "organ odwoławczy") decyzją z 16 marca 2022 r. utrzymało ją w mocy.
Kolegium nie zgodziło się z Wójtem w kwestii zaistnienia negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. W ocenie organu odwoławczego nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana przez Trybunał Konstytucyjny (dalej: "TK") za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (wyrok z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13). Odwołując się do orzecznictwa sądów administracyjnych Kolegium podniosło, że ww. wyrok przesądza o tym, iż organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., tj. z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została przez TK ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
Niezależnie od powyższego organ odwoławczy nie znalazł jednak podstawy do przyznania Stronie wnioskowanego świadczenia. Kolegium podkreśliło, że przepisy u.ś.r. zawierają zamknięty katalog osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, ściśle związany z istnieniem obowiązku alimentacyjnego pomiędzy osobą ubiegającą się o to świadczenie względem osoby będącej pod jej opieką. Organ odwoławczy wskazał, że pojęcie obowiązku alimentacyjnego zostało uregulowane w k.r.o.
i polega on na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania i obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Odwołując się do treści art. 617 § 1 i 2 k.r.o. Kolegium podało, że krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej. Krewnymi w linii bocznej są osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej. Stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo.
Biorąc pod uwagę przytoczone wyżej regulacje organ odwoławczy stwierdził, że przepisy nakładają obowiązek alimentacyjny w pierwszej kolejności na zstępnych, co stosownie do art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego bratu, także wówczas, gdy spełnia on inne przesłanki przewidziane w tych przepisach. Zdaniem Kolegium nie ma przy tym znaczenia, że dzieci W. L. nie utrzymują z nim kontaktu - nie zmienia to podstaw prawnych ich obowiązku alimentacyjnego względem niepełnosprawnego, którego realizacja może być dochodzona m.in. w formie rzeczowej (pieniężnej w celu opłacenia pomocy), bądź w inny sposób, mając na względzie niepełnosprawność W. L. Podkreślono, że od takiego obowiązku nie zwalnia dzieci wyrok rozwodowy ich ojca z matką.
Podsumowując organ odwoławczy podniósł, że skoro Wnioskodawca jest spokrewniony z osobą niepełnosprawną w linii bocznej (jest jego bratem), a zobowiązane alimentacyjnie są w pierwszej kolejności dzieci W. L., Wnioskodawca nie jest uprawniony do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego.
W skardze na decyzję organu odwoławczego J. L. zarzucił wydanym w sprawie decyzjom mające wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. poprzez nie uwzględnienie okoliczności, że wskutek wyroku TK z 21 października 2014 r. sygn. akt K38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, co determinuje naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP.
Stawiając powyższy zarzut Skarżący wniósł o uchylenie w całości wydanych w sprawie decyzji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, względnie o uchylenie w całości wydanych w sprawie decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia.
W uzasadnieniu Skarżący wskazał, że organ odwoławczy odmówił mu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż uznał, że W. L. ma troje dzieci i to na nich spoczywa opieka nad niepełnosprawnym ojcem, pomimo tego, że dzieci nie chcą się nim zajmować, gdyż W. L. zostawił je gdy były małe i do dzisiaj nie jest w stanie spłacić alimentów, które ma względem dzieci. Skarżący podał, że obecnie emerytura brata wynosi 535 zł, gdyż 60% potrąca komornik na zaległe alimenty.
J. L. zarzucił następnie, że organ pierwszej instancji odmówił mu przyznania wnioskowanego świadczenia na podstawie art. 17 ust. 1b u.ś.r., pomimo tego, że przepis ten wyrokiem z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 został uznany przez TK za niezgodny z Konstytucją RP. W ocenie Skarżącego brak jest podstaw prawnych dla dokonywania takiej wykładni przepisów u.ś.r., która prowadzi do sytuacji, w której pomimo uznania niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b tej ustawy przepis ten nadal w niezmienionym kształcie może stanowić materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia. Przyjęcie zatem przez organ pierwszej instancji, że wyrok TK obalający konstytucyjność normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie ma wpływu na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego nie uzyskał aprobaty Skarżącego.
Odwołując się do poglądów doktryny J. L. podniósł, że wyrok zakresowy rozstrzyga o przepisie, którego rozumienie nie jest sporne, lecz zarzut niekonstytucyjności odnosi się do wyraźnego zakresu zastosowania tego przepisu. Skarżący podkreślił, że wyroki TK są wiążące co do swojej sentencji, a ta w przedmiotowej sprawie wyraźnie, jasno i bez wątpliwości mówi o niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. w rzeczonym zakresie. W ocenie Skarżącego przepis uznany przez TK za niezgodny z Konstytucją ma taki charakter od dnia wejścia w życie i fakt ten musi być brany pod uwagę przy wydawaniu rozstrzygnięcia przez uprawnione organy.
Odwołując się z kolei do orzecznictwa sądów administracyjnych Skarżący podniósł, że bezpośrednim skutkiem wyroku w sprawie K 38/13 jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakiej różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności, począwszy od dnia jego ogłoszenia, tj. od 23 października 2014 r. Zastosowanie zatem, po ogłoszeniu ww. wyroku, przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w jego pełnym dotychczasowym brzmieniu pozostaje w sprzeczności z obowiązkiem wynikającym z art. 190 ust. 1, art. 2 oraz art. 8 ust. 1 Konstytucji RP.
Końcowo Skarżący wskazał, że sytuacja, w której wymaga się od opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej bezterminowego oczekiwania na uporządkowanie przez ustawodawcę systemu świadczeń dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych (co może wpłynąć na poprawę jego sytuacji materialnej) jest niemożliwa do zaakceptowania.
W odpowiedzi na skargę Kolegium, wnosząc o jej oddalenie i rozpatrzenie sprawy w trybie uproszczonym, podtrzymało dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku ustalił i zważył, co następuje
Na wstępie rozważań należy wskazać, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem.
Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.) - dalej: "P.p.s.a.", stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne.
W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c P.p.s.a.).
Z przepisu art. 134 § 1 P.p.s.a. wynika z kolei, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Tym samym, sąd ma prawo i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony.
Należy również wskazać, że w myśl art. 119 pkt 2 P.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.
Aktem poddanym sądowej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z 16 marca 2022 r. utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy D. z 9 lutego 2022 r. odmawiającą Skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem W. L. Materialnoprawną podstawą wydanych w sprawie decyzji są przepisy u.ś.r., która w art. 17 szczegółowo określa przesłanki, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia mającego w określonym stopniu rekompensować brak możliwości świadczenia pracy w związku z opieką, jaką sprawuje nad osobą niepełnosprawną. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce lub ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Jak wynika z przytoczonej wyżej regulacji świadczenie pielęgnacyjne w związku z rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje wtedy, gdy osoba uprawniona rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania stałej lub długotrwałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podstawowym zatem wymogiem uzyskania omawianego świadczenia jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub powodującej konieczność zrezygnowania z pracy. Należy zwrócić uwagę, że u.ś.r. nie zawiera definicji "sprawowania opieki", zaś z treści art. 17 ust. 1 tej ustawy wynika, że aby można było mówić o opiece - w rozumieniu tego przepisu - musi ona być stała lub długotrwała.
W myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
- 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Z kolei art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:
- 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub
- 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
W niniejszej sprawie organy odmówiły przyznania Skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, aczkolwiek analiza uzasadnień wydanych w sprawie decyzji daje asumpt do przyjęcia, że ich rozstrzygnięcia uwarunkowane były ustaleniem odmiennych przesłanek negatywnych.
Organ pierwszej instancji stanął na stanowisku, że w sprawie nie została spełniona przesłanka warunkująca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wskazana w art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż niepełnosprawność brata Skarżącego, zgodnie z wydanym względem niego orzeczeniem, powstała w wieku, który nie mieści się w przedziale wiekowym zakreślonym we wskazanym przepisie.
Organ odwoławczy przyjął natomiast, że skoro Skarżący jest spokrewniony z osobą niepełnosprawną w linii bocznej (jest jego bratem), a zobowiązane alimentacyjnie są w pierwszej kolejności dzieci W. L., Skarżący nie jest osobą uprawnioną do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 1a u.ś.r.).
Odnosząc się w pierwszej kolejności do argumentacji zaprezentowanej przez organ pierwszej instancji w zakresie mającym za przedmiot zastosowanie w sprawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy wskazać, że orzecznictwo sądów administracyjnych zdążyło już uporać się ze sporem prawnym co do tego, czy na gruncie obowiązujących przepisów opiekunowi może przysługiwać świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 u.ś.r., pomimo że niepełnosprawność dorosłej osoby niepełnosprawnej, która pozostaje pod jego opieką (stosownie do treści art. 17 ust. 1b u.ś.r.), nie powstała przed ukończeniem 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej.
W tym miejscu należy wskazać, że w punkcie drugim wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (OTK-A 2014/9/104) TK orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r.
w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Skoro w powołanym wyroku została stwierdzona niezgodność we wskazanym zakresie przepisu u.ś.r. z Konstytucją, to sąd administracyjny nie może tej okoliczności nie brać pod uwagę lub ją pomijać.
Przywołany wyżej wyrok odnosi się do negatywnego zakresu przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje". Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób, niż wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.
Sąd w składzie rozpoznającym sprawę podziela stanowisko wyrażone w jednolitym obecnie orzecznictwie sądów administracyjnych, według którego wyrok z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 przesądza o tym, że organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., tj. z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została przez TK ostatecznie uznana za niekonstytucyjną (zob. wyroki NSA: z 29 kwietnia 2020 r. sygn. akt I OSK 40/20, z 26 maja 2017 r. sygn. akt I OSK 479/16, z 10 listopada 2016 r. sygn. akt I OSK 1512/16, wszystkie przywołane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia są dostępne na stronie: orzeczenia.nsa.gov.pl).
Stanowisko wyrażone w uzasadnieniu decyzji organu pierwszej instancji było zatem w analizowanym zakresie a limine wadliwe, co słusznie dostrzegł organ odwoławczy.
Ocenie poddać w tej sytuacji należało negatywne ustalenie Kolegium, a konkretnie, czy okoliczność, że Skarżący jest spokrewniony z osobą wymagającą opieki w linii bocznej (jest jego bratem), a zobowiązane alimentacyjnie są w pierwszej kolejności dzieci osoby wymagającej opieki, Skarżący nie jest uprawniony do świadczenia pielęgnacyjnego.
Nie ulega wątpliwości, że w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązał wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w k.r.o. Regulacja ta wyraźnie ogranicza zatem krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną osobą wyłącznie do osób zobowiązanych do alimentacji. Z tych względów dokonując wykładni omawianego przepisu należy odwołać się do unormowań k.r.o. w części dotyczącej obowiązku alimentacyjnego.
Legalną definicję obowiązku alimentacyjnego zawiera art. 128 k.r.o. stanowiąc, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. W myśl art. 129 § 1 k.r.o. obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi.
Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala również kolejność zobowiązanych, wskazując że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132).
Z przytoczonych wyżej regulacji k.r.o. wynika, że niewątpliwie obowiązek alimentacyjny obciąża wstępnych uprawnionego przed jego rodzeństwem (w niniejszej sprawie obciąża on dzieci W. L. przed J. L.), jednakże w przypadku gdy wstępni nie są w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od nich na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami aktualizuje się obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności (w niniejszej sprawie J. L.).
Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela pogląd prezentowany w orzecznictwie sądów administracyjnych, zgodnie z którym przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie można ograniczać się jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do przyjęcia, że zobowiązanemu do alimentacji w dalszej kolejności będzie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, tylko w sytuacji, gdy nie ma osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności lub gdy legitymują się one orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Konieczne w tym zakresie jest również posiłkowanie się wykładnią celowościową i systemową omawianych przepisów, przemawiającą za uznaniem, że ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (a więc niezależnych od niego) nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym, tj. gdy zachodzą okoliczności wymienione w art. 132 k.r.o., do którego odsyła art. 17 ust. 1 u.ś.r.
W ocenie Sądu odmowa przyznania Skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie wyłącznie językowej wykładni przepisu art. 17 ust. 1a u.ś.r. doprowadziła w okolicznościach faktycznych sprawy do skutków sprzecznych z konstytucyjnymi zasadami praworządności, równości oraz ochrony i poszanowania więzi rodzinnych.
Trzymanie się wyłącznie literalnego brzmienia omawianego przepisu zostało zanegowane przez Naczelny Sąd Administracyjny (dalej: "NSA") w wyroku z 7 maja 2020 r. sygn. akt I OSK 2831/19. Zdaniem NSA formalistyczna wykładnia omawianych przepisów może doprowadzić do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jedynej osoby mogącej faktycznie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Byłoby to sprzeczne z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej oraz wynikającą z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP zasadą szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej. Za zasadnością tego stanowiska NSA opowiedział się też w wyrokach z 16 kwietnia 2020 r. sygn. akt I OSK 1115/19 i z 25 stycznia 2021 r. sygn. akt I OSK 2161/20, w których potwierdzono, że obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą jej wymagającą, nawet jeśli nie mają ustalonego znacznego stopnia niepełnosprawności, mogą uzasadniać przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie z dalszym stopniem pokrewieństwa, sprawującej faktyczną opiekę i zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności.
Nie ulega wątpliwości, że Skarżący - jako brat osoby wymagającej opieki - znajduje się w kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny w rozumieniu k.r.o. Skarżący wypełnia tym samym dyspozycję art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.
Ze znajdujących się w aktach sprawy dokumentów (w tym wywiadu środowiskowego z 8 lutego 2022 r.) wynika, że W. L. (ur. w [...] r.) jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, przewlekle chorą (choroby neurologiczne i związane z nadużywaniem w przeszłości alkoholu). W. L. mieszka u swojego brata J., który zrezygnował z aktywności zawodowej (Skarżący pracował do 10 listopada 2021 r.) aby opiekować się swoim niepełnosprawnym bratem. W. L. od 1997 r. jest rozwiedziony, ma troje pełnoletnich dzieci, ale nie utrzymuje z nimi kontaktów (brak pozytywnych relacji i więzi emocjonalnych). Brat Skarżącego nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować, jest uzależniony od opieki Skarżącego, który - jak wynika z karty czynności pielęgnacyjnych - pomaga mu w czynnościach związanych z higieną osobistą, przy poruszaniu się, przygotowuje i podaje posiłki (pięć razy dziennie), podaje leki (trzy razy dziennie), organizuje wizyty lekarskie.
Skarżący konsekwentnie podnosi, że ze względu na pogorszenie się stanu zdrowia brata, w listopadzie 2021 r. musiał zrezygnować z pracy. Należy zaznaczyć, że z akt sprawy nie wynika, aby opiekę tę sprawował ktoś inny.
Należy również wskazać, że organ pierwszej instancji nie zakwestionował okoliczności, że to właśnie Skarżący sprawuje opiekę nad bratem, przez co spełnia jedną z przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, tj. rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (s. 1 decyzji z 9 lutego 2022 r.). W tej sytuacji odmowa przyznania Skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tego tylko powodu, że obowiązek alimentacyjny ciąży w pierwszej kolejności na dzieciach wymagającego opieki W. L. (z akt sprawy nie wynika przy tym, czy legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności) było nieprawidłowe. Zdaniem Sądu Kolegium nie wzięło pod uwagę specyficznej sytuacji w rodzinie W. L. Niewątpliwie orzeczony w 1997 r. rozwód wraz z ograniczeniem W. L. władzy rodzicielskiej nad trójką małoletnich wówczas dzieci, do których alimentacji został zobowiązany, a z którego to obowiązku nie wywiązywał się (w skardze wskazano, że obecnie jego emerytura wynosi 535 zł, gdyż 60% potrąca komornik na zaległe alimenty), wpłynął negatywnie na relacje pomiędzy ojcem a dziećmi (a w zasadzie na brak jakichkolwiek relacji).
W ocenie Sądu z przedstawionych wyżej okoliczności bezsprzecznie wynika, że osoby zobowiązane do opieki nad W. L. w bliższej kolejności (jego dzieci) nie są w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi w rozumieniu art. 132 k.r.o., przez co w rozpoznawanej sprawie zaktualizował się obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności (brata J. L.). Mając to na uwadze dokonaną przez organ odwoławczy wykładnię art. 17 ust. 1a u.ś.r. i jego zastosowanie uznać należało za wadliwą.
Mając na uwadze przedstawione powyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku uznał, że orzekające w sprawie organy naruszyły przepisy prawa materialnego poprzez ich błędną wykładnię i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 w zw. z art. 120 P.p.s.a., uchylił zarówno zaskarżoną, jak i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.
Ponownie rozpoznając sprawę organy będą związane oceną prawną wyrażoną przez Sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku dotyczącą interpretacji przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. w zw. z art. 132 k.r.o.
Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, korzystając z przepisu art. 119 pkt 2 P.p.s.a., bowiem wniosek w tej sprawie złożył organ administracji publicznej w odpowiedzi na skargę (k. 9 akt sądowych), a Skarżący w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu tego wniosku nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.[pic]