Uzasadnienie
Stowarzyszenie A. wraz ze skargą na wskazaną wyżej decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego zwróciło się z wnioskiem o przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w części obejmującej wpis od skargi. W uzasadnieniu wniosku Stowarzyszenie wskazało, że nie ma jakichkolwiek środków na pokrycie kosztów sądowych, prowadząc działalność jedynie w niewielkim zakresie i posiadając obecnie jedynie trzech członków. Wnioskodawca dodał, że nie podjął uchwały o wysokości składki członkowskiej i od momentu powstania nie zbierał składek. Stowarzyszenie nie posiada kapitału zakładowego, środków trwałych, nie wykazuje też zysku. Nie posiada też rachunku bankowego.
Postanowieniem z dnia 25 sierpnia 2017r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W motywach rozstrzygnięcia referendarz wyjaśnił zarówno cel instytucji prawa pomocy i charakter stowarzyszenia zwykłego, którym jest wnioskodawca oraz prawne uwarunkowania jego funkcjonowania. Referendarz podkreślił, że z mocy przepisów ustawy z dnia 7 kwietnia 1989r. o stowarzyszeniach (tj.: Dz.U. z 2017r., poz. 210), stowarzyszenie zwykłe uzyskuje środki na swoją działalność ze składek członkowskich, które są środkami działania i stanowią majątek stowarzyszenia. Podkreślił również, że tego rodzaju stowarzyszenia mają możliwość pozyskiwania środków z darowizn, spadków, zapisów, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz ofiarności publicznej. Z regulaminu Stowarzyszenia wynika, że środki na swoją działalność pozyskuje ze składek członkowskich.
Stowarzyszenie oświadczyło jednak, że nie posiada żadnego majątku oraz nie podjęło dotychczas uchwały o wysokości składki członkowskiej. Tego rodzaju postępowanie skłoniło referendarza do wniosku, że w tej sytuacji przyznanie Stowarzyszeniu prawa pomocy byłoby nadużyciem tej instytucji. Prowadziłoby bowiem do finansowania działalności Stowarzyszenia ze środków publicznych, co z kolei prowadziłoby do naruszenia zasady prowadzenia przez organizacje społeczne działalności w oparciu o własne środki. Nadto, podkreślono, że Stowarzyszenie nie wykazało, że z przyczyn niezależnych nie jest w stanie zgromadzić dostatecznej ilości środków na swoje funkcjonowanie. W ocenie referendarza świadczy to, że Stowarzyszenie samo pozbawiło się możliwości zdobycia środków finansowych na prowadzenie działalności statutowej, co stanowi przesłankę do odmowy prawa pomocy.
W dniu 20 września 2017r. wnioskujące Stowarzyszenie wniosło sprzeciw zarzucając naruszenie przepisu art. 246 § 2 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy skarżący wykazał, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie częściowych kosztów postępowania. Z uzasadnienia sprzeciwu wynika, że wnioskodawca jako stowarzyszenie zwykłe składa się z niewielkiej liczby trzech członków i nie ma możliwości pozyskania większej ich ilości, albowiem równocześnie funkcjonuje założone później stowarzyszenie o zbliżonej nazwie i celach, które zgrupowało znacznie większą liczbę członków i stanowi dla wnioskodawcy konkurencję. W tych okolicznościach skarżący upatruje przyczyn trudności w pozyskaniu środków na finansowanie własnej działalności.
Rozpoznając sprzeciw Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje
Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj.: Dz.U. z 2016r., poz. 718 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. W myśl art. 245 § 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, a także jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, następuje w zakresie częściowym, gdy wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.
Przytoczone wyżej przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Rzeczą wnioskodawcy jako zainteresowanego jest wykazanie, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z tego prawa, zaś rozstrzygniecie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane.
Analizując okoliczności przedmiotowej sprawy mające wpływ na ocenę przesłanek przyznania prawa pomocy sąd w pełni podzielił stanowisko referendarza, co znalazło odzwierciedlenie w sentencji postanowienia.
Otóż z okoliczności tych wynika, że skarżący działa w przestrzeni publicznej jako stowarzyszenie zwykłe, którego tryb powstania, zasady funkcjonowania oraz charakter prawny regulują przepisy ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (tj.: Dz.U. z 2017r., poz. 210), p.o.s. Z przepisów tych wynika, w tym zwłaszcza z art. 42 ust. 2 p.o.s., że stowarzyszenie zwykłe uzyskuje środki na działalność ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz ofiarności publicznej. Może otrzymywać również dotacje na zasadach określonych w odrębnych przepisach (ust. 3).
Skarżący przyznał, że nie podjął uchwały o wysokości składek członkowskich, co w konsekwencji spowodowało, że ich nie pobiera. W tej sytuacji nie może oczekiwać, że inicjatywę społeczną wdrożoną w życie w formie prowadzonego stowarzyszenia zwykłego będzie finansował Skarb Państwa poprzez pokrywanie kosztów jego aktywności, w tym wypadku sprowadzających się do kosztów wniesienia skargi do sądu administracyjnego. Skoro powołano do życia stowarzyszenie dla realizacji określonych celów, to bez względu na aktualną ilość jego członków, należało zadbać o zgromadzenie środków niezbędnych do jego funkcjonowania wykorzystując dostępne możliwości prawne. Istnieją instrumenty prawem przewidziane, które umożliwiają zgromadzenie środków finansowych na funkcjonowanie Stowarzyszenia, w tym na jego udział w postępowaniach przed sądem. Skoro samo Stowarzyszenie, pomimo obowiązku, nie wykazuje zamiaru zgromadzenia środków finansowych od swoich wszystkich członków, a więc osób bezpośrednio zainteresowanych działalnością Stowarzyszenia, w wysokości umożliwiającej prowadzenie sporu sądowego, ani nie podejmuje innej dopuszczalnej Statutem aktywności, to brak jest podstaw, aby przerzucać ciężary związane z jego funkcjonowaniem na Państwo, czyli ogół obywateli.
Dla oceny tej sytuacji w sposób poczyniony przez referendarza i zaakceptowany przez sąd nie mają znaczenia okoliczności podnoszone przez wnioskodawcę odnośnie utrudnionych warunków prowadzenia działalności wobec równoległego funkcjonowania bliźniaczego stowarzyszenia o znacznie większej liczbie członków. Stowarzyszenie, nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania środków także na ten cel.
Obciążenia wynikające z kosztów postępowania dotyczące postępowania prowadzonego na rzecz Stowarzyszenia powinni w pierwszej kolejności ponosić jego członkowie. Członkowie Stowarzyszenia przystępujący do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie, m.in. w postępowaniu sądowoadministracyjnym, muszą liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów postępowania i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie. Brak podstawy prawnej do tego, ażeby Skarb Państwa finansował działalność organizacji społecznych z powodu niewielkiej liczby jej członków bądź niepobierania składek członkowskich.
Sąd zgadza się z referendarzem sądowym, że brak obiektywnych przeszkód w zgromadzeniu odpowiednich środków finansowych na wykonywanie zadań statutowych oznacza, że organizacja społeczna sama pozbawia się możliwości ich zdobycia i prawidłowego zabezpieczenia finansowych warunków funkcjonowania.
W tej sytuacji skorzystanie z instytucji prawa pomocy, które służy osobom najuboższym oraz podmiotom, które z przyczyn niezależnych od siebie nie dysponują środkami niezbędnymi na pokrycie kosztów sądowych, doprowadziłoby do jej nadużycia i nieprawidłowego zastosowania.
Z przyczyn wskazanych powyżej, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 w zw. z art. 260 § 1 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.